"Qazaq halqynyń qyryq ǵasyrlyq tarihy bar"

Ulttyq mýzeidiń Fizikalyq antropologiia laboratoriiasynyń meńgerýshisi Orazaq Smaǵulovpen suhbat.

– Orazaq Smaǵululy, otan­dyq antropologiiany uzaq jyl zert­tedińiz. Sizge suraǵym: qa­zir­gi Qazaqstan jerinde adam ba­lasy qai dáýirden bastap ómir súrip keledi? 

– Qazirgi Qazaqstan jerin adam balasynyń meken etýi tas dáýirinen bastalady. Iaǵni, bir million jyl buryn munda adamdar ómir súrgen. Sodan bastap búginge deiin uly dalada adamdardyń – eńbegi, tirshiligi, ómiri úzilmegen. Óz basym osy ýaqyt bederinen qa­zaq halqynyń jeke-dara etnos re­tinde qalyptasyp, paida bolǵan kezeńin izdedim. Ol úshin áýeli, qazaqtyń shyǵý tegi jaily gý­ma­nitarlyq ǵylymdar sonyń ishin­de tarihshylar ne aitady. So­ǵan na­zar aýdardym. Sóitsem, gý­ma­nitarlyq ǵylymdar qazaqtyń shy­ǵý tegin «qazaq» degen etnostyq ataý­dyń paida bolý kezeńine tirep zert­teidi eken. Bul qate! 

– Nelikten qate?

– Antropologiia etnostyq halyqtyń paida bolý kezeńin onyń ǵylymi úlgisi men artifaktisine súienip aitady. Etnos ataýynyń paida bolý kezeńine súienip dálel aitýdyń qateligi – keibir halyqtyń ataýy erte shyǵady, keibiri jai shyǵady. Mysaly, «qyrǵyz» ataýy tipti bizdiń dáýirdiń alǵashqy jyldaryna tán qytai jazbalarynda kezdesedi. Sol siiaqty «mońǵol» ataýy HII ǵasyrda Shyńǵyshan qurǵan taipalyq odaq negizinde paida boldy. Biraq bul halyqtar oǵan deiin de boldy emes pe?! Múm­­kin basqa ataýmen júrgen shy­­ǵar... Demek, qoǵamdyq ǵylym et­­no­stardyń paida bolý tarihyn naq­ty aita almaidy, sóitip tarih burmalanady. Tarihty burmalaý patshalyq Resei men keńestik dáýirde qat­ty júr­gizildi. Ásirese, túrki halyq­ta­ry­nyń tarihyn slavian jurtynan tó­men etip kórsetý, mádenietsiz, shyq­qan tegi kúmándi jabaiy dep ba­ǵa berý jalpylasty. Tipti, 1986 jy­ly Almatyda bolǵan Jeltoqsan oqi­ǵasyn bas hatshy Gorbachev «tú­zem­dikterdiń kóterilisi» degen joq pa?! Qysqasy, bizge kúni keshege deiin osy burmalanǵan tarih oqy­ty­lyp keldi. 

– Túsinikti. Burmalanǵan ta­­rih­ty qalai qalpyna kel­ti­re­miz?

– Burmalanǵan tarihty qal­py­na keltirý úshin bul­jyt­pai­tyn ǵylymi dálel-dáiek kerek. Ony atqaratyn fizikalyq antro­po­lo­giialyq zertteýler. Osy salada uzaq jyl eńbek etken adam retinde orys tilinde «Qazaq halqy jáne onyń shyǵý tegi» deitin kólemdi kitap jazyp shyqtym. Ol áli jaryq kórgen joq. Qoljazba kúiinde qolymda tur. 

– Bul eńbegińizde qazaqqa qa­tys­ty qandai jańa zertteýler bar? 

– Bul eńbekte qazaq etnosyna qa­tysty onyń bet-beinesi, qan júie­si, tis qurylysy, sezimi, teri be­derleri men qańqa súiekterine uzaq jyl júrgizilgen keshendi salystyrmaly zertteýdiń nátijesi toptastyrylǵan. Iaǵni, qazaq hal­qy Eýraziia qurlyǵynda ózi­men birge turyp jatqan júz­de­gen etnostyq toptarmen salys­ty­rylyp, tolyq zertteldi. Ná­ti­jesinde, qazaq halqy eshkimge uq­sa­maityn jeke-dara, qudai ai­ryqsha bólek etip jaratqan ózin­dik morfofiziologiialyq anyq­tamalary men antro­po­lo­giialyq mártebesi bar etnos eke­ni dáleldendi. Osy zertteýdiń ar­qa­synda qazaqtyń biologiialyq, ant­ro­pologiialyq tarihy jańadan ja­zylyp, eshkimge uqsamaityn jeke-dara etnos retinde osydan 40 ǵasyr buryn paida bolǵandyǵy tolyq dáleldendi. 

– Salystyrmaly zertteýdiń bas­­ty maqsaty qazaqtyń esh­kim­­ge uqsamaityn jeke-dara et­nos ekenin dáleldeý bolyp otyr ǵoi...

– Dál aittyńyz. Antropologiia – álemdegi halyqtardyń shy­ǵý tegin zertteitin jalǵyz ǵy­lym. Bul ǵylym – adamnyń mor­fologiialyq, genetikalyq de­rek­terine qatysty tek dáleldi áń­gime qozǵaidy. Osy oraida, biz qa­zaqtyń kúlli Eýraziiany mekendep otyrǵan basqa halyqtardan qan­dai aiyrmashylyǵy bar, osyny ajy­ratýǵa niet qoidyq. Mysaly, bu­dan 5-7 myń jyl buryn qazirgi Qa­zaqstan jerin mekendegen atalarymyz kóne evropoid tiptes bolǵan. Ol qazirgi orystar nemese basqa da slavian tektester emes. Qazirgi qazaqtarda ejelgi evropoid atalarymyzdyń úlesi – qan quramynda, bet-álpetinde, alaqan teri bederleri, tis morfologiiasy siiaqty proportsiialarynda jáne biologiialyq, morfologiialyq, fiziologiialyq genderiniń úsh­ten bi­rinde saqtaýly. Osynyń arqa­syn­da qazaq ainalasynda ómir sú­rip jatqan toptardyń birde-bireýine qosylmaityn daralyǵyn saqtap kelgen. 

– Muny qalai dáleldedińizder? 

– Áýeli qazaqtyń tis qury­ly­sy­na arnaiy zertteý júrgizdik. Tu­raqty tisterde halyqtyń mor­fo­lo­giialyq zańdylyǵy men kádimgi ta­rihy saqtalady. Bul ǵylym salasynda áldeqashan dáleldengen dúnie. Sóitip, qazaq halqynyń tis qurylysy jaǵynan eýraziialyq etnostardyń eshqaisyna uqsa­mai­tyn odontologiialyq ereksheligi ba­ryn anyqtadyq. Ótken 40 ǵa­syr­­da qazaqtyń morfologiialyq tis qurylymyna engen ózgeshelik – astyńǵy birinshi azý tis 60 pai­yz­ǵa ózgerse, ekinshi azý tis 7-8 pai­yz­ǵa ǵana ózgergen. Bul zertteýge 12-17 jas aralyǵyndaǵy 7 myń jas­ós­pi­rim qatysty. Kelesi zertteý obektisi qan júie­­lerine qatysty aitar bolsaq: álem­degi búgingi adam balasynyń qa­ny 30 túrli júieden turady. Me­ditsina osylardan 1-shi, 2-shi, 3-shi, 4-shi deitin tórt júiesin ǵana ká­dege jaratyp júr. Qan júiesiniń bas­qa zertteýlerden ereksheligi, ǵy­lymi saraptamalyq esepterdi jyl­dam shyǵaryp alýǵa qolaily. Óz basym 40 myńnan astam qan júiesin jinap, ony italian ǵalymdarymen birlesip zerttedim. Buǵan barlyq ólkeniń qazaqtary qamtyldy. Budan baiqaǵanym – qazaqtyń qanynda ólkelik nemese rý-júzdik eshqandai aiyrmashylyq joq. Bir qyzyǵy, dúnie júzinde qa­zaqqa qan júiesi jaǵynan eń ja­qyn halyq qalmaqtar bolyp shyqty.  Sol siiaqty qazaq halqyn óńir­lik-jerlik-mekendik turǵydan geo­gra­fiialyq bes aimaqqa jáne júzdik-rý­lyq quramǵa bólip olardyń bet-álpetine arna­iy eseptik formý­la arqyly an­tro­po­logiialyq zertteý júrgizdik. Náti­je­sinde, barlyq qazaq bir tekten, bir saptan taraǵan túp atasy bir ha­lyq ekeni dáleldendi. Álemde bet ál­peti jaǵynan qazaqqa eń jaqyn ha­lyq – qyrǵyzdar eken. Ekinshi orynda altailyqtar tur. 

– Sonda júzdik-rýlyq qury­lym­dardyń qazaqqa týystyq ne­mese gendik eshqandai qatysy joq bolǵany ma?

– Týystyq qatysy bolýy múm­kin, qandyq-tektik qatysy joq. Rý-júz degenimiz – kóshpendilerdiń sha­rýa­shylyq-turmystyq bólinisi men jaý­yngerlik-áskeri odaǵy ǵana. Odan keiin alaqan teri bederleri arqyly zertteý júrgizdik. Álemde 7 mlrd adam bar. Osylardyń ala­qan terileriniń bederi bir-birine u­q­s­amaidy. Sol siiaqty árbir ha­lyqtyń ózine tán basqa halyqtan ajyratyp tanýǵa bolatyn alaqan bederi bolady. Bul bir tylsymnyń ǵalamaty.  Alaqan teri bederleri arqyly zert­teýdiń tek mamandar ǵana bi­letin esep-qisaptary bolady. Buny da ońtústik, soltústik, shy­ǵys, batys dep tórt óńirlik tip­ke bó­lip qarastyrdyq. Iaǵni, Qazaq­stan­nyń batysyndaǵy qazaq pen shy­ǵys shetinde ómir súrip jatqan qa­zaqtyń teri bederleri 100 paiyz bir­dei. Bul taǵy da júzdik-rýlyq tur­ǵydan zertteldi. Óz basym álem­degi barlyq ulttardyń ishinen qa­zaqtyń alaqan bederin ajyratyp tani alamyn. 

– Qazaqtyń alaqan teri bede­ri­niń basqa jurttan negizgi aiyrmas­y qandai?

– Qazaqtyń alaqan teri bederi doǵaly (arkýs) stilge jatady. Ekinshiden ilmek (petlia) nemese orama (zavitok) formaly bolady. Osy formalardyń saýsaq izderinde bederlenýi ár halyqta ártúrli. Odan keiin etnostyń birtektiligin zertteitin dúnie – dám sezimi. «Feniltio karbinit» deitin arnaiy untaq bar. Ony sýǵa aralastyryp, tildiń ekinshi jartysyna tamyzasyz. Kim qandai dám sezindi, osy arqyly nátije anyqtalady. Dám sezimi arqyly zertteýdiń 14 tásili jáne osynyń ishinde et­nos­tyq-ulttyq ereksheligin anyq­­taityn 7 jáne 8 nusqalary ǵylymǵa belgili. 

– Siz qazaqtardy túrki ha­lyq­tary ishindegi «ortańǵy et­nos» degen pikir aitypsyz. Osy­ny tarqatyp bere alasyz ba?

– Qazirgi tańda álemde 100 milliondaǵan túrki tuqymdastar bar. Osylardyń barlyǵy derlik ózderiniń túp-tamyryn búgingi qazaq dalasymen bailanystyrady. Rasynda solai. Óitkeni, 7-8 ǵasyrda oǵyz taipalary qazaq dalasynan qazirgi Túrkiia jerine qonys aýdarǵany týraly derek bar. Osydan keiin biz qazaq dalasynan tabylǵan 7-10 ǵasyrlarǵa tán qańqa súiekterge zertteý júrgizip kórdik. Mynadai qorytyndy shyq­ty. Qazirgi qazaqtardyń antro­po­logiiasynyń 50 paiyzy erte ǵa­s­yrlarda qazaq dalasynda ómir súr­gen kóne eýropoidtardyń úle­sin­de eken de, qalǵan 50 paiyzy shy­ǵystan kelip kirmelik jasaǵan mońǵoloid tektesterdiń úlesinde eken.  Sonymen qatar, eki myń jyl burynǵy úisin dáýiri men odan da ilgeride ómir súrgen saqtardyń súiek qańqasyna zertteý jasap kórdim. Saqtardyń qańqasyn zerttegende: bizdiń dáýirge deiingi bes myń jyldyqta shyǵystan ke­lip qazaq dalasyna qonystanǵan tai­pa­lardyń izin ańǵardyq. Osy kirme tai­palardyń úlesi qazirgi qazaqtyń boiynda 15 paiyzǵa tán eken. 

– Al qalǵan 85 paiyzy she?

– Qalǵan 85 paiyz qola dáý­irin­de qazaq jerin meken etken tai­pa­lardyń úlesi bolyp tabylady já­ne bul taipada mońǵoloidtyq áser joqqa tán, negizinen kóne eýropoidtar. 

– Osy ispen ainalys­qa­ny­ńyz­ǵa qansha jyl boldy?

– 50 jyldan astam ǵumyrym ketti. Qudai maǵan jaqsy ustaz­dar jolyqtyrdy. Olar: «Sen jer­gi­lik­ti mamansyń, óz halqyńnyń an­tro­pologiiasyn keshendi túrde zert­te! Muny bilmeiinshe sender ótken ǵasyrda neni joǵaltyp, neni taptyńdar, sony bilmei ótesińder, sonymen qatar morfologiialyq jáne stomatologiialyq ádis ar­qy­ly qazirgi qazaqty zertte! Ási­rese, kóne qańqalardyń tisin zert­teý­di úiren, áitpese etnostyń da­mý úr­disindegi biologiialyq zań­dy­lyq­ty ańǵara almaisyń. Odan kei­in qan júiesin zertteýdi úiren», dep amanat aitty.

– Ustazdar amanatyn oryn­da­ǵan bolarsyz? 

– ­Árine, ustazdar amanatyn oryn­daimyn dep qan júiesin zertteý úshin meditsinanyń tórt kýrsyn bitirdim emes pe?! 

– Siz ótken ǵasyrdyń 50-shi jyl­darynyń aiaǵynda Qazaqstan Ǵy­lym akademiiasynyń basshysy Qanysh Sátbaevtyń tapsyr­ma­symen qazaq dalasynda iesiz qal­ǵan qorymdardy qazyp, qań­qa súiek jinadyńyz emes pe? 

– Qanysh aǵamen kezdesýimniń ózi tosynnan boldy. 1958 jyly Máskeýdiń aspirantýrasyna oqýǵa tústim. Maqsatym – Qazaqstannyń antropologiiasyn zertteý. Máskeý aitty «Qazaqstanda bul taqyryp jabyq, eger zerttegiń kelse, Resei me, basqa bir shet eldi tańda». Biraq, men QǴA stipendiiasyna oqyp júrgendikten, qalaida Qazaqstanǵa qatysty taqyryp tań­daýym kerek-tin. Qazaqstanda men zertteitindei súiek qory ja­salmaǵan. Osy másele akademik Qanysh Sátbaevtyń aldynda talqylandy. Qanekeń buǵan deiin atymdy da estimepti. Biraq, meniń antropologiiaǵa degen qushtarlyǵymdy birden túsindi de, dereý súiek qoryn jasaýǵa buiryq berdi. Men iske kiristim. 

– Qańqa súiek jinaýdy qai óńirden bastadyńyz?

– Burynǵy Semei oblysynyń Shubartaý aýdany jerinen bastadym. Odan keiin Qarqaraly ma­ńyn­daǵy Qarasor kóliniń jaǵa­sy men Baianaýyldyń Qaratas degen je­rinde ashtan ólgen adamdardy kóm­gen qolatty qazdym. 

– Qansha qańqa súiek jina­dy­ńyz?

– 185 bas súiek jinadym. Biraq osy súiekterdi saqtaityn jer, zert­teý júrgizetin laboratoriia, qu­ral-jabdyq bolmady. Mine, sodan beri 60 jyl ótti, áli joq. Aqyry jinaǵan qańqa súiekterdi Kýnstkameraǵa ótkizdim. 

– Antropolog retinde Resei­de­gi barlyq qańqa súiekter saq­tal­ǵan mýzeilerdi tolyq aralap kór­dińiz be?

– Resei ber jaǵy, AQSh, Italiia, Úndistan, Japoniia, Qytai elderindegi súiek qory mý­zei­lerin kórdim. Tek kórip qana qoi­ǵan joqpyn, sol jerde otyryp ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizdim. 

– Resei mýzeilerindegi qańqa súiekter arasynan Kenesary hannyń basyn kózińiz shalyp qalǵan joq pa?

– Bul jai únemi nazarymda boldy. Biraq biz Kene hannyń bas súiegine qatysty kóbinde ańyz-ápsana aitamyz. Hannyń basyn Ombyǵa aparypty, keiin Ermitajǵa tapsyrypty degen siiaqty. Bul týraly eshqandai qu­­jattyq derek saqtalmaǵan. Ma­man retinde aitarym: qyr­ǵyz­dyń Almasaiynda hannyń basy shabyldy, ol atpen Ombyǵa jetkizildi-mys. Bul múmkin emes. Óitkeni, shabylǵan bas alyp jú­rýge kelmeidi. Tez sasidy. Ony ta­symaldamai turyp ǵylymi me­to­­dologiialyq sharalar jasalýy kerek. Mysaly, basty áýeli ystyq qumǵa 35 sm tereńdikke kómip qoiady. Úsh kúnnen soń ekinshi jerge aýystyryp kómedi. Osylai bastyń terisi men etin aǵyzady. Tazarǵan súiekti arnaiy ertindimen jýady. Ekinshi tásil – basty arnaiy tesik ydysqa salyp ystyq sýǵa 4-5 saǵat qainatady. Shamaly ýa­qyt ótkennen keiin bútin ydysqa sa­lyp taǵy qainatady. Terisi sydyrylǵan qańqany arnaiy eritindige malyp, jolǵa daiyndaidy. Odan soń alyp júrýge bolady. Kenesarynyń shabylǵan basyna osynyń bári jasaldy dep oilaisyz ba? Qysqasy, hannyń basy Ombyǵa da jetpegen... 

– Elimizde antropologiiany da­mytý úshin ne isteý kerek dep oi­laisyz?

– Qazaq dalasynda ómir súrgen adamdardyń san ǵasyrlyq súiek qoryn jasap, ony Ulttyq mýzeide turaqty saqtaý sharasyn jedel qarastyrmasaq, kesh bolady. Mysaly, men otandyq antropologiia jaily kóptegen ǵylymi eńbekter jazdym. Kúnderdiń kúninde meniń eńbegimdi bireý kórip, «mynaý antropolog Orazaq Smaǵulovtyń eńbegi eken, endi munyń dáleli súiekterdi kóreiik», dese, kórsetetin synyq qabyrǵa joq. Sóitip, men dálel-dáiekti aýa­dan alǵan adam bolyp shyǵamyn. Sodan bir qý keledi de «qazaqtarda Smaǵulov jazǵandai genetikalyq tarih joq» demei me?! Osylai bolmas úshin Qazaqstan jerinen tabylǵan qańqalardy qai ǵasyrǵa jatatynyn anyqtap, ýaqyttyq tizbe boiynsha ulttyq mýzeige qoiý kerek. Súiek dáleli ótirik aitýǵa kelmeidi. Sóitip, halqymyzdyń genetikalyq, biologiialyq tarihy túgendeledi. Elbasy aityp júrgen «Máńgilik El» degenimiz osy. Qazaqtyń tarihy onyń bir tamshy qany men qańqa súieginde saqtaýly. Mundai ári shyn, ári naq, ári aqiqat aqparatty álemniń eshbir arhivinen taba almaisyz. Súiek arqyly adamnyń násilin jáne sol halyqtyń tek ózine tán genetikalyq aýrý-syrqatyn da anyqtaýǵa bolady. Mysaly, evrei aýrýymen tek evrei ǵana aýyrady. Amozanka taipalarynyń aýrýymen basqa halyq aýyrmaidy. Bizdegi kúrdeli másele ins­ti­týt-ýniversitetterde antropo­logiia oqytylmaidy. Odan kei­in asa bir qundy qańqalar jeke adam­dar­dyń qolynda. Olar qańqanyń ózin, joq degende tisin shet elge kontrabandalyq jolmen satyp jiberip jatyr. 

– Nege?

– Bularǵa aqsha kerek. Al shet­el­dikterge qazaqtyń geneti­ka­lyq qo­ryn bilip alý kerek. Basqa-basqa, bizdiń el shetke taza qan (jivaia krov) satýdy bastady. Bir tamshy qanda kúlli ulttyń genetikalyq zańdylyǵy saqtalady. Álemde 4000-ǵa jýyq etnostyq qaýym bolsa, osylardyń tabiǵi jaratylysynda jazmyshtan berilgen kemshiligi bolady. Osy kemshilikti dál tapsań, sol halyqty 30 jyl­dyń ishinde aqymaq-máńgúrt qylyp ji­be­rýge, 50 jyldan keiin jer be­tinen joq qylyp jiberýge bo­lady. Qazirgi qurlyqaralyq zy­my­ran­dardyń áskeri qupiialyǵy adam­nyń genetikalyq kodynyń qu­piiasynyń qasynda túkke tur­maidy. Osyny bizdiń qoǵam tú­sin­bei otyr. Halyqtyń gendik qo­ryn basqanyń qolyna berý – sol ha­lyqty óltirýmen birdei.

Áńgimelesken Beken Qairatuly,

«Egemen Qazaqstan»  gazeti