ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ فيزيكالىق انتروپولوگييا لابوراتوريياسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ورازاق سماعۇلوۆپەن سۇحبات.
– ورازاق سماعۇلۇلى, وتاندىق انتروپولوگييانى ۇزاق جىل زەرتتەدٸڭٸز. سٸزگە سۇراعىم: قازٸرگٸ قازاقستان جەرٸندە ادام بالاسى قاي دەۋٸردەن باستاپ ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ?
– قازٸرگٸ قازاقستان جەرٸن ادام بالاسىنىڭ مەكەن ەتۋٸ تاس دەۋٸرٸنەن باستالادى. ياعني, بٸر ميلليون جىل بۇرىن مۇندا ادامدار ٶمٸر سٷرگەن. سودان باستاپ بٷگٸنگە دەيٸن ۇلى دالادا ادامداردىڭ – ەڭبەگٸ, تٸرشٸلٸگٸ, ٶمٸرٸ ٷزٸلمەگەن. ٶز باسىم وسى ۋاقىت بەدەرٸنەن قازاق حالقىنىڭ جەكە-دارا ەتنوس رەتٸندە قالىپتاسىپ, پايدا بولعان كەزەڭٸن ٸزدەدٸم. ول ٷشٸن ەۋەلٸ, قازاقتىڭ شىعۋ تەگٸ جايلى گۋمانيتارلىق عىلىمدار سونىڭ ٸشٸندە تاريحشىلار نە ايتادى. سوعان نازار اۋداردىم. سٶيتسەم, گۋمانيتارلىق عىلىمدار قازاقتىڭ شىعۋ تەگٸن «قازاق» دەگەن ەتنوستىق اتاۋدىڭ پايدا بولۋ كەزەڭٸنە تٸرەپ زەرتتەيدٸ ەكەن. بۇل قاتە!
– نەلٸكتەن قاتە?
– انتروپولوگييا ەتنوستىق حالىقتىڭ پايدا بولۋ كەزەڭٸن ونىڭ عىلىمي ٷلگٸسٸ مەن ارتيفاكتٸسٸنە سٷيەنٸپ ايتادى. ەتنوس اتاۋىنىڭ پايدا بولۋ كەزەڭٸنە سٷيەنٸپ دەلەل ايتۋدىڭ قاتەلٸگٸ – كەيبٸر حالىقتىڭ اتاۋى ەرتە شىعادى, كەيبٸرٸ جاي شىعادى. مىسالى, «قىرعىز» اتاۋى تٸپتٸ بٸزدٸڭ دەۋٸردٸڭ العاشقى جىلدارىنا تەن قىتاي جازبالارىندا كەزدەسەدٸ. سول سيياقتى «موڭعول» اتاۋى حٸٸ عاسىردا شىڭعىسحان قۇرعان تايپالىق وداق نەگٸزٸندە پايدا بولدى. بٸراق بۇل حالىقتار وعان دەيٸن دە بولدى ەمەس پە?! مٷمكٸن باسقا اتاۋمەن جٷرگەن شىعار... دەمەك, قوعامدىق عىلىم ەتنوستاردىڭ پايدا بولۋ تاريحىن ناقتى ايتا المايدى, سٶيتٸپ تاريح بۇرمالانادى. تاريحتى بۇرمالاۋ پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەستٸك دەۋٸردە قاتتى جٷرگٸزٸلدٸ. ەسٸرەسە, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحىن سلاۆيان جۇرتىنان تٶمەن ەتٸپ كٶرسەتۋ, مەدەنيەتسٸز, شىققان تەگٸ كٷمەندٸ جابايى دەپ باعا بەرۋ جالپىلاستى. تٸپتٸ, 1986 جىلى الماتىدا بولعان جەلتوقسان وقيعاسىن باس حاتشى گورباچەۆ «تٷزەمدٸكتەردٸڭ كٶتەرٸلٸسٸ» دەگەن جوق پا?! قىسقاسى, بٸزگە كٷنٸ كەشەگە دەيٸن وسى بۇرمالانعان تاريح وقىتىلىپ كەلدٸ.
– تٷسٸنٸكتٸ. بۇرمالانعان تاريحتى قالاي قالپىنا كەلتٸرەمٸز?
– بۇرمالانعان تاريحتى قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن بۇلجىتپايتىن عىلىمي دەلەل-دەيەك كەرەك. ونى اتقاراتىن فيزيكالىق انتروپولوگييالىق زەرتتەۋلەر. وسى سالادا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن ادام رەتٸندە ورىس تٸلٸندە «قازاق حالقى جەنە ونىڭ شىعۋ تەگٸ» دەيتٸن كٶلەمدٸ كٸتاپ جازىپ شىقتىم. ول ەلٸ جارىق كٶرگەن جوق. قولجازبا كٷيٸندە قولىمدا تۇر.
– بۇل ەڭبەگٸڭٸزدە قازاققا قاتىستى قانداي جاڭا زەرتتەۋلەر بار?
– بۇل ەڭبەكتە قازاق ەتنوسىنا قاتىستى ونىڭ بەت-بەينەسٸ, قان جٷيەسٸ, تٸس قۇرىلىسى, سەزٸمٸ, تەرٸ بەدەرلەرٸ مەن قاڭقا سٷيەكتەرٸنە ۇزاق جىل جٷرگٸزٸلگەن كەشەندٸ سالىستىرمالى زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەسٸ توپتاستىرىلعان. ياعني, قازاق حالقى ەۋرازييا قۇرلىعىندا ٶزٸمەن بٸرگە تۇرىپ جاتقان جٷزدەگەن ەتنوستىق توپتارمەن سالىستىرىلىپ, تولىق زەرتتەلدٸ. نەتيجەسٸندە, قازاق حالقى ەشكٸمگە ۇقسامايتىن جەكە-دارا, قۇداي ايرىقشا بٶلەك ەتٸپ جاراتقان ٶزٸندٸك مورفوفيزيولوگييالىق انىقتامالارى مەن انتروپولوگييالىق مەرتەبەسٸ بار ەتنوس ەكەنٸ دەلەلدەندٸ. وسى زەرتتەۋدٸڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ بيولوگييالىق, انتروپولوگييالىق تاريحى جاڭادان جازىلىپ, ەشكٸمگە ۇقسامايتىن جەكە-دارا ەتنوس رەتٸندە وسىدان 40 عاسىر بۇرىن پايدا بولعاندىعى تولىق دەلەلدەندٸ.
– سالىستىرمالى زەرتتەۋدٸڭ باستى ماقساتى قازاقتىڭ ەشكٸمگە ۇقسامايتىن جەكە-دارا ەتنوس ەكەنٸن دەلەلدەۋ بولىپ وتىر عوي...
– دەل ايتتىڭىز. انتروپولوگييا – ەلەمدەگٸ حالىقتاردىڭ شىعۋ تەگٸن زەرتتەيتٸن جالعىز عىلىم. بۇل عىلىم – ادامنىڭ مورفولوگييالىق, گەنەتيكالىق دەرەكتەرٸنە قاتىستى تەك دەلەلدٸ ەڭگٸمە قوزعايدى. وسى ورايدا, بٸز قازاقتىڭ كٷللٸ ەۋرازييانى مەكەندەپ وتىرعان باسقا حالىقتاردان قانداي ايىرماشىلىعى بار, وسىنى اجىراتۋعا نيەت قويدىق. مىسالى, بۇدان 5-7 مىڭ جىل بۇرىن قازٸرگٸ قازاقستان جەرٸن مەكەندەگەن اتالارىمىز كٶنە ەۆروپويد تيپتەس بولعان. ول قازٸرگٸ ورىستار نەمەسە باسقا دا سلاۆيان تەكتەستەر ەمەس. قازٸرگٸ قازاقتاردا ەجەلگٸ ەۆروپويد اتالارىمىزدىڭ ٷلەسٸ – قان قۇرامىندا, بەت-ەلپەتٸندە, الاقان تەرٸ بەدەرلەرٸ, تٸس مورفولوگيياسى سيياقتى پروپورتسييالارىندا جەنە بيولوگييالىق, مورفولوگييالىق, فيزيولوگييالىق گەندەرٸنٸڭ ٷشتەن بٸرٸندە ساقتاۋلى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاق اينالاسىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان توپتاردىڭ بٸردە-بٸرەۋٸنە قوسىلمايتىن دارالىعىن ساقتاپ كەلگەن.
– مۇنى قالاي دەلەلدەدٸڭٸزدەر?
– ەۋەلٸ قازاقتىڭ تٸس قۇرىلىسىنا ارنايى زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸك. تۇراقتى تٸستەردە حالىقتىڭ مورفولوگييالىق زاڭدىلىعى مەن كەدٸمگٸ تاريحى ساقتالادى. بۇل عىلىم سالاسىندا ەلدەقاشان دەلەلدەنگەن دٷنيە. سٶيتٸپ, قازاق حالقىنىڭ تٸس قۇرىلىسى جاعىنان ەۋرازييالىق ەتنوستاردىڭ ەشقايسىنا ۇقسامايتىن ودونتولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸ بارىن انىقتادىق. ٶتكەن 40 عاسىردا قازاقتىڭ مورفولوگييالىق تٸس قۇرىلىمىنا ەنگەن ٶزگەشەلٸك – استىڭعى بٸرٸنشٸ ازۋ تٸس 60 پايىزعا ٶزگەرسە, ەكٸنشٸ ازۋ تٸس 7-8 پايىزعا عانا ٶزگەرگەن. بۇل زەرتتەۋگە 12-17 جاس ارالىعىنداعى 7 مىڭ جاسٶسپٸرٸم قاتىستى. كەلەسٸ زەرتتەۋ وبەكتٸسٸ قان جٷيەلەرٸنە قاتىستى ايتار بولساق: ەلەمدەگٸ بٷگٸنگٸ ادام بالاسىنىڭ قانى 30 تٷرلٸ جٷيەدەن تۇرادى. مەديتسينا وسىلاردان 1-شٸ, 2-شٸ, 3-شٸ, 4-شٸ دەيتٸن تٶرت جٷيەسٸن عانا كەدەگە جاراتىپ جٷر. قان جٷيەسٸنٸڭ باسقا زەرتتەۋلەردەن ەرەكشەلٸگٸ, عىلىمي ساراپتامالىق ەسەپتەردٸ جىلدام شىعارىپ الۋعا قولايلى. ٶز باسىم 40 مىڭنان استام قان جٷيەسٸن جيناپ, ونى يتاليان عالىمدارىمەن بٸرلەسٸپ زەرتتەدٸم. بۇعان بارلىق ٶلكەنٸڭ قازاقتارى قامتىلدى. بۇدان بايقاعانىم – قازاقتىڭ قانىندا ٶلكەلٸك نەمەسە رۋ-جٷزدٸك ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق. بٸر قىزىعى, دٷنيە جٷزٸندە قازاققا قان جٷيەسٸ جاعىنان ەڭ جاقىن حالىق قالماقتار بولىپ شىقتى. سول سيياقتى قازاق حالقىن ٶڭٸرلٸك-جەرلٸك-مەكەندٸك تۇرعىدان گەوگرافييالىق بەس ايماققا جەنە جٷزدٸك-رۋلىق قۇرامعا بٶلٸپ ولاردىڭ بەت-ەلپەتٸنە ارنايى ەسەپتٸك فورمۋلا ارقىلى انتروپولوگييالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸك. نەتيجەسٸندە, بارلىق قازاق بٸر تەكتەن, بٸر ساپتان تاراعان تٷپ اتاسى بٸر حالىق ەكەنٸ دەلەلدەندٸ. ەلەمدە بەت ەلپەتٸ جاعىنان قازاققا ەڭ جاقىن حالىق – قىرعىزدار ەكەن. ەكٸنشٸ ورىندا التايلىقتار تۇر.
– سوندا جٷزدٸك-رۋلىق قۇرىلىمداردىڭ قازاققا تۋىستىق نەمەسە گەندٸك ەشقانداي قاتىسى جوق بولعانى ما?
– تۋىستىق قاتىسى بولۋى مٷمكٸن, قاندىق-تەكتٸك قاتىسى جوق. رۋ-جٷز دەگەنٸمٸز – كٶشپەندٸلەردٸڭ شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق بٶلٸنٸسٸ مەن جاۋىنگەرلٸك-ەسكەري وداعى عانا. ودان كەيٸن الاقان تەرٸ بەدەرلەرٸ ارقىلى زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸك. ەلەمدە 7 ملرد ادام بار. وسىلاردىڭ الاقان تەرٸلەرٸنٸڭ بەدەرٸ بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايدى. سول سيياقتى ەربٸر حالىقتىڭ ٶزٸنە تەن باسقا حالىقتان اجىراتىپ تانۋعا بولاتىن الاقان بەدەرٸ بولادى. بۇل بٸر تىلسىمنىڭ عالاماتى. الاقان تەرٸ بەدەرلەرٸ ارقىلى زەرتتەۋدٸڭ تەك ماماندار عانا بٸلەتٸن ەسەپ-قيساپتارى بولادى. بۇنى دا وڭتٷستٸك, سولتٷستٸك, شىعىس, باتىس دەپ تٶرت ٶڭٸرلٸك تيپكە بٶلٸپ قاراستىردىق. ياعني, قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى قازاق پەن شىعىس شەتٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قازاقتىڭ تەرٸ بەدەرلەرٸ 100 پايىز بٸردەي. بۇل تاعى دا جٷزدٸك-رۋلىق تۇرعىدان زەرتتەلدٸ. ٶز باسىم ەلەمدەگٸ بارلىق ۇلتتاردىڭ ٸشٸنەن قازاقتىڭ الاقان بەدەرٸن اجىراتىپ تاني الامىن.
– قازاقتىڭ الاقان تەرٸ بەدەرٸنٸڭ باسقا جۇرتتان نەگٸزگٸ ايىرماسى قانداي?
– قازاقتىڭ الاقان تەرٸ بەدەرٸ دوعالى (اركۋس) ستيلگە جاتادى. ەكٸنشٸدەن ٸلمەك (پەتليا) نەمەسە وراما (زاۆيتوك) فورمالى بولادى. وسى فورمالاردىڭ ساۋساق ٸزدەرٸندە بەدەرلەنۋٸ ەر حالىقتا ەرتٷرلٸ. ودان كەيٸن ەتنوستىڭ بٸرتەكتٸلٸگٸن زەرتتەيتٸن دٷنيە – دەم سەزٸمٸ. «فەنيلتيو كاربينيت» دەيتٸن ارنايى ۇنتاق بار. ونى سۋعا ارالاستىرىپ, تٸلدٸڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنا تامىزاسىز. كٸم قانداي دەم سەزٸندٸ, وسى ارقىلى نەتيجە انىقتالادى. دەم سەزٸمٸ ارقىلى زەرتتەۋدٸڭ 14 تەسٸلٸ جەنە وسىنىڭ ٸشٸندە ەتنوستىق-ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸن انىقتايتىن 7 جەنە 8 نۇسقالارى عىلىمعا بەلگٸلٸ.
– سٸز قازاقتاردى تٷركٸ حالىقتارى ٸشٸندەگٸ «ورتاڭعى ەتنوس» دەگەن پٸكٸر ايتىپسىز. وسىنى تارقاتىپ بەرە الاسىز با?
– قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمدە 100 ميلليونداعان تٷركٸ تۇقىمداستار بار. وسىلاردىڭ بارلىعى دەرلٸك ٶزدەرٸنٸڭ تٷپ-تامىرىن بٷگٸنگٸ قازاق دالاسىمەن بايلانىستىرادى. راسىندا سولاي. ٶيتكەنٸ, 7-8 عاسىردا وعىز تايپالارى قازاق دالاسىنان قازٸرگٸ تٷركييا جەرٸنە قونىس اۋدارعانى تۋرالى دەرەك بار. وسىدان كەيٸن بٸز قازاق دالاسىنان تابىلعان 7-10 عاسىرلارعا تەن قاڭقا سٷيەكتەرگە زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ كٶردٸك. مىناداي قورىتىندى شىقتى. قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ انتروپولوگيياسىنىڭ 50 پايىزى ەرتە عاسىرلاردا قازاق دالاسىندا ٶمٸر سٷرگەن كٶنە ەۋروپويدتاردىڭ ٷلەسٸندە ەكەن دە, قالعان 50 پايىزى شىعىستان كەلٸپ كٸرمەلٸك جاساعان موڭعولويد تەكتەستەردٸڭ ٷلەسٸندە ەكەن. سونىمەن قاتار, ەكٸ مىڭ جىل بۇرىنعى ٷيسٸن دەۋٸرٸ مەن ودان دا ٸلگەرٸدە ٶمٸر سٷرگەن ساقتاردىڭ سٷيەك قاڭقاسىنا زەرتتەۋ جاساپ كٶردٸم. ساقتاردىڭ قاڭقاسىن زەرتتەگەندە: بٸزدٸڭ دەۋٸرگە دەيٸنگٸ بەس مىڭ جىلدىقتا شىعىستان كەلٸپ قازاق دالاسىنا قونىستانعان تايپالاردىڭ ٸزٸن اڭعاردىق. وسى كٸرمە تايپالاردىڭ ٷلەسٸ قازٸرگٸ قازاقتىڭ بويىندا 15 پايىزعا تەن ەكەن.
– ال قالعان 85 پايىزى شە?
– قالعان 85 پايىز قولا دەۋٸرٸندە قازاق جەرٸن مەكەن ەتكەن تايپالاردىڭ ٷلەسٸ بولىپ تابىلادى جەنە بۇل تايپادا موڭعولويدتىق ەسەر جوققا تەن, نەگٸزٸنەن كٶنە ەۋروپويدتار.
– وسى ٸسپەن اينالىسقانىڭىزعا قانشا جىل بولدى?
– 50 جىلدان استام عۇمىرىم كەتتٸ. قۇداي ماعان جاقسى ۇستازدار جولىقتىردى. ولار: «سەن جەرگٸلٸكتٸ مامانسىڭ, ٶز حالقىڭنىڭ انتروپولوگيياسىن كەشەندٸ تٷردە زەرتتە! مۇنى بٸلمەيٸنشە سەندەر ٶتكەن عاسىردا نەنٸ جوعالتىپ, نەنٸ تاپتىڭدار, سونى بٸلمەي ٶتەسٸڭدەر, سونىمەن قاتار مورفولوگييالىق جەنە ستوماتولوگييالىق ەدٸس ارقىلى قازٸرگٸ قازاقتى زەرتتە! ەسٸرەسە, كٶنە قاڭقالاردىڭ تٸسٸن زەرتتەۋدٸ ٷيرەن, ەيتپەسە ەتنوستىڭ دامۋ ٷردٸسٸندەگٸ بيولوگييالىق زاڭدىلىقتى اڭعارا المايسىڭ. ودان كەيٸن قان جٷيەسٸن زەرتتەۋدٸ ٷيرەن», دەپ امانات ايتتى.
– ۇستازدار اماناتىن ورىنداعان بولارسىز?
– ەرينە, ۇستازدار اماناتىن ورىندايمىن دەپ قان جٷيەسٸن زەرتتەۋ ٷشٸن مەديتسينانىڭ تٶرت كۋرسىن بٸتٸردٸم ەمەس پە?!
– سٸز ٶتكەن عاسىردىڭ 50-شٸ جىلدارىنىڭ اياعىندا قازاقستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ باسشىسى قانىش سەتباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاق دالاسىندا يەسٸز قالعان قورىمداردى قازىپ, قاڭقا سٷيەك جينادىڭىز ەمەس پە?
– قانىش اعامەن كەزدەسۋٸمنٸڭ ٶزٸ توسىننان بولدى. 1958 جىلى مەسكەۋدٸڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا تٷستٸم. ماقساتىم – قازاقستاننىڭ انتروپولوگيياسىن زەرتتەۋ. مەسكەۋ ايتتى «قازاقستاندا بۇل تاقىرىپ جابىق, ەگەر زەرتتەگٸڭ كەلسە, رەسەي مە, باسقا بٸر شەت ەلدٸ تاڭدا». بٸراق, مەن قعا ستيپەنديياسىنا وقىپ جٷرگەندٸكتەن, قالايدا قازاقستانعا قاتىستى تاقىرىپ تاڭداۋىم كەرەك-تٸن. قازاقستاندا مەن زەرتتەيتٸندەي سٷيەك قورى جاسالماعان. وسى مەسەلە اكادەميك قانىش سەتباەۆتىڭ الدىندا تالقىلاندى. قانەكەڭ بۇعان دەيٸن اتىمدى دا ەستٸمەپتٸ. بٸراق, مەنٸڭ انتروپولوگيياعا دەگەن قۇشتارلىعىمدى بٸردەن تٷسٸندٸ دە, دەرەۋ سٷيەك قورىن جاساۋعا بۇيرىق بەردٸ. مەن ٸسكە كٸرٸستٸم.
– قاڭقا سٷيەك جيناۋدى قاي ٶڭٸردەن باستادىڭىز?
– بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ اۋدانى جەرٸنەن باستادىم. ودان كەيٸن قارقارالى ماڭىنداعى قاراسور كٶلٸنٸڭ جاعاسى مەن باياناۋىلدىڭ قاراتاس دەگەن جەرٸندە اشتان ٶلگەن ادامداردى كٶمگەن قولاتتى قازدىم.
– قانشا قاڭقا سٷيەك جينادىڭىز?
– 185 باس سٷيەك جينادىم. بٸراق وسى سٷيەكتەردٸ ساقتايتىن جەر, زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸن لابوراتورييا, قۇرال-جابدىق بولمادى. مٸنە, سودان بەرٸ 60 جىل ٶتتٸ, ەلٸ جوق. اقىرى جيناعان قاڭقا سٷيەكتەردٸ كۋنستكامەراعا ٶتكٸزدٸم.
– انتروپولوگ رەتٸندە رەسەيدەگٸ بارلىق قاڭقا سٷيەكتەر ساقتالعان مۋزەيلەردٸ تولىق ارالاپ كٶردٸڭٸز بە?
– رەسەي بەر جاعى, اقش, يتالييا, ٷندٸستان, جاپونييا, قىتاي ەلدەرٸندەگٸ سٷيەك قورى مۋزەيلەرٸن كٶردٸم. تەك كٶرٸپ قانا قويعان جوقپىن, سول جەردە وتىرىپ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸم.
– رەسەي مۋزەيلەرٸندەگٸ قاڭقا سٷيەكتەر اراسىنان كەنەسارى حاننىڭ باسىن كٶزٸڭٸز شالىپ قالعان جوق پا?
– بۇل جاي ٷنەمٸ نازارىمدا بولدى. بٸراق بٸز كەنە حاننىڭ باس سٷيەگٸنە قاتىستى كٶبٸندە اڭىز-ەپسانا ايتامىز. حاننىڭ باسىن ومبىعا اپارىپتى, كەيٸن ەرميتاجعا تاپسىرىپتى دەگەن سيياقتى. بۇل تۋرالى ەشقانداي قۇجاتتىق دەرەك ساقتالماعان. مامان رەتٸندە ايتارىم: قىرعىزدىڭ الماسايىندا حاننىڭ باسى شابىلدى, ول اتپەن ومبىعا جەتكٸزٸلدٸ-مىس. بۇل مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, شابىلعان باس الىپ جٷرۋگە كەلمەيدٸ. تەز ساسيدى. ونى تاسىمالداماي تۇرىپ عىلىمي مەتودولوگييالىق شارالار جاسالۋى كەرەك. مىسالى, باستى ەۋەلٸ ىستىق قۇمعا 35 سم تەرەڭدٸككە كٶمٸپ قويادى. ٷش كٷننەن سوڭ ەكٸنشٸ جەرگە اۋىستىرىپ كٶمەدٸ. وسىلاي باستىڭ تەرٸسٸ مەن ەتٸن اعىزادى. تازارعان سٷيەكتٸ ارنايى ەرتٸندٸمەن جۋادى. ەكٸنشٸ تەسٸل – باستى ارنايى تەسٸك ىدىسقا سالىپ ىستىق سۋعا 4-5 ساعات قايناتادى. شامالى ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن بٷتٸن ىدىسقا سالىپ تاعى قايناتادى. تەرٸسٸ سىدىرىلعان قاڭقانى ارنايى ەرٸتٸندٸگە مالىپ, جولعا دايىندايدى. ودان سوڭ الىپ جٷرۋگە بولادى. كەنەسارىنىڭ شابىلعان باسىنا وسىنىڭ بەرٸ جاسالدى دەپ ويلايسىز با? قىسقاسى, حاننىڭ باسى ومبىعا دا جەتپەگەن...
– ەلٸمٸزدە انتروپولوگييانى دامىتۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز?
– قازاق دالاسىندا ٶمٸر سٷرگەن ادامداردىڭ سان عاسىرلىق سٷيەك قورىن جاساپ, ونى ۇلتتىق مۋزەيدە تۇراقتى ساقتاۋ شاراسىن جەدەل قاراستىرماساق, كەش بولادى. مىسالى, مەن وتاندىق انتروپولوگييا جايلى كٶپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەر جازدىم. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە مەنٸڭ ەڭبەگٸمدٸ بٸرەۋ كٶرٸپ, «مىناۋ انتروپولوگ ورازاق سماعۇلوۆتىڭ ەڭبەگٸ ەكەن, ەندٸ مۇنىڭ دەلەلٸ سٷيەكتەردٸ كٶرەيٸك», دەسە, كٶرسەتەتٸن سىنىق قابىرعا جوق. سٶيتٸپ, مەن دەلەل-دەيەكتٸ اۋادان العان ادام بولىپ شىعامىن. سودان بٸر قۋ كەلەدٸ دە «قازاقتاردا سماعۇلوۆ جازعانداي گەنەتيكالىق تاريح جوق» دەمەي مە?! وسىلاي بولماس ٷشٸن قازاقستان جەرٸنەن تابىلعان قاڭقالاردى قاي عاسىرعا جاتاتىنىن انىقتاپ, ۋاقىتتىق تٸزبە بويىنشا ۇلتتىق مۋزەيگە قويۋ كەرەك. سٷيەك دەلەلٸ ٶتٸرٸك ايتۋعا كەلمەيدٸ. سٶيتٸپ, حالقىمىزدىڭ گەنەتيكالىق, بيولوگييالىق تاريحى تٷگەندەلەدٸ. ەلباسى ايتىپ جٷرگەن «مەڭگٸلٸك ەل» دەگەنٸمٸز وسى. قازاقتىڭ تاريحى ونىڭ بٸر تامشى قانى مەن قاڭقا سٷيەگٸندە ساقتاۋلى. مۇنداي ەرٸ شىن, ەرٸ ناق, ەرٸ اقيقات اقپاراتتى ەلەمنٸڭ ەشبٸر ارحيۆٸنەن تابا المايسىز. سٷيەك ارقىلى ادامنىڭ نەسٸلٸن جەنە سول حالىقتىڭ تەك ٶزٸنە تەن گەنەتيكالىق اۋرۋ-سىرقاتىن دا انىقتاۋعا بولادى. مىسالى, ەۆرەي اۋرۋىمەن تەك ەۆرەي عانا اۋىرادى. اموزانكا تايپالارىنىڭ اۋرۋىمەن باسقا حالىق اۋىرمايدى. بٸزدەگٸ كٷردەلٸ مەسەلە ينستيتۋت-ۋنيۆەرسيتەتتەردە انتروپولوگييا وقىتىلمايدى. ودان كەيٸن اسا بٸر قۇندى قاڭقالار جەكە ادامداردىڭ قولىندا. ولار قاڭقانىڭ ٶزٸن, جوق دەگەندە تٸسٸن شەت ەلگە كونتراباندالىق جولمەن ساتىپ جٸبەرٸپ جاتىر.
– نەگە?
– بۇلارعا اقشا كەرەك. ال شەتەلدٸكتەرگە قازاقتىڭ گەنەتيكالىق قورىن بٸلٸپ الۋ كەرەك. باسقا-باسقا, بٸزدٸڭ ەل شەتكە تازا قان (جيۆايا كروۆ) ساتۋدى باستادى. بٸر تامشى قاندا كٷللٸ ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق زاڭدىلىعى ساقتالادى. ەلەمدە 4000-عا جۋىق ەتنوستىق قاۋىم بولسا, وسىلاردىڭ تابيعي جاراتىلىسىندا جازمىشتان بەرٸلگەن كەمشٸلٸگٸ بولادى. وسى كەمشٸلٸكتٸ دەل تاپساڭ, سول حالىقتى 30 جىلدىڭ ٸشٸندە اقىماق-مەڭگٷرت قىلىپ جٸبەرۋگە, 50 جىلدان كەيٸن جەر بەتٸنەن جوق قىلىپ جٸبەرۋگە بولادى. قازٸرگٸ قۇرلىقارالىق زىمىرانداردىڭ ەسكەري قۇپييالىعى ادامنىڭ گەنەتيكالىق كودىنىڭ قۇپيياسىنىڭ قاسىندا تٷككە تۇرمايدى. وسىنى بٸزدٸڭ قوعام تٷسٸنبەي وتىر. حالىقتىڭ گەندٸك قورىن باسقانىڭ قولىنا بەرۋ – سول حالىقتى ٶلتٸرۋمەن بٸردەي.
ەڭگٸمەلەسكەن بەكەن قايراتۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
