Búgingi tańda ózekti bolyp otyrǵan máselelerdiń biri – umytyla bastaǵan geografiialyq tarihi kóne ataýlar. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usynǵan bolatyn. Baǵdarlama aiasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizýdi, jergilikti deńgeidegi tarihi eskertkishter men mádeni nysandardy qalpyna keltirý kózdelgen. Olai bolsa, ultymyzdyń ótkeninen syr shertetin jer-sý ataýlary da tarihi eskertkish retinde ǵasyrlyq mura ekenin eskerýimiz kerek.
Geografiialyq ataýlar tarihi eskertkish bolyp tabylatyndyqtan, toponimderdi zertteý etnikalyq, saiasi, patriottyq sipattaǵy máselelerdi sheshýde, halyqtyń ulttyq sana-sezimin nyǵaitýda mańyzdy ról atqarmaq. Osy oraida jer-sý ataýlarynyń tabiǵatyn qazaqtyń tarihymen, ulttyq sanasymen, dúnietanymymen, ómir súrgen tabiǵi ortasymen, ǵasyrlar boiy qalyptasqan sharýashylyǵymen bailanystyra qarastyrýǵa úlken múmkindik týyp otyr. Qazaq jeriniń árbir taý-tasy men ózen-kóli halqymyzdyń kóshi-qonynan, salt-dástúri men tili-dininen habar berip qana qoimai, olarda ártúrli dáýirdiń tarihi oqiǵalary, kórnekti tulǵalardyń, batyrlardyń esimderi, halyqtyń mádeni jáne rýhani qundylyqtary beinelengen. Qazaq toponimiiasy ǵasyrlar boiy basynan túrli tarih talqysyn ótkerdi. Qazirgi tańda eldi mekenderimizde kezdesetin slavian tekti ataýlar patshaly Resei men keńestik dáýirdiń tarihymyzǵa salǵan tańbasy ispetti.
Belgili ǵalym Mekemtas Myrzahmetov Resei patshalyǵy otarlaý saiasatynyń qazaq toponimderindegi kórinisin úsh topqa bóledi.
Birinshisi – 1731-1822 jyldar aralyǵynda patsha ókimeti qazaq handyqtaryn syrttan bilep, protektorat esebinde ustanǵan kezinde jer ataýlaryn ózgertýdi óte saqtyqpen, qazaq dalasynyń qas-qabaǵyna qarai júrgizdi.
Ekinshisi – 1822-1867 jyldar aralyǵynda handyq bilik joiylyp, aǵa sultandyq el bileý júiesi engen soń, qazaq jerin «bólshekte de, bilei ber» deitin otarshyldyq printsip negizinde kóptegen ákimshilik territoriialarǵa jiktedi. Bul tusta da rýbasylaryn bir-birine qarsy qoiyp, otarshyldyq saiasatyn ońai jolmen júzege asyrý kezeńinde jer ataýlaryn ózgertý áreketi jiilei tústi.
Úshinshisi – 1868 jylǵy «Jańa nizam» erejesi men 1917 jyl aralyǵynda otarlanǵan qazaq jeri memleket menshigi retinde resmi túrde jariialanǵan soń, otarshyldyq mazmundaǵy geografiialyq jer ataýlary múlde kóbeie tústi. Qazaqtardyń ulan-ǵaiyr ólkesindegi ǵasyrlar boiy qalyptasqan tarihi ataýlaryn otarshyl ókimet sanaly túrde ózgertýdi shyndap qolǵa aldy.
Ǵalymnyń bul pikirinen elimizdegi orystanǵan geografiialyq ataýlardyń qalyptasý kezeńderi men sebepterin aiqyn ańǵarýǵa bolady. Qazaq jerinde orys tilindegi toponimderdiń paida bola bastaýy XVIII ǵ. I jartysynan bastalyp, XIX ǵ. aiaǵyna deiin orys sharýalarynyń qazaq jerine qonys aýdarýymen tikelei bailanysty boldy.
E.M.Mýrzaev slavian (orys jáne ýkrain) geografiialyq ataýlarynyń Orta Aziia jáne Qazaqstan toponimiiasynyń quramyna ený joldaryn bylaisha kórsetedi:
1) otarshyldyq saiasattyń yqpalymen ákimshilik túrde qoiylǵan ataýlar, ondai ataýlar temirjol stansalaryna, qalalarǵa berilgen;
2) Resei jáne Ýkraina jerlerinen sharýalardyń kóship kelýine bailanysty qoiylǵan ataýlar;
3) tabiǵat pen geografiialyq obektilerdi zertteý kezinde qoiylǵan ataýlar. Qazaq jerine orys kelimsekteriniń aǵyla kelýi saldarynan júzdegen, myńdaǵan tarihi ulttyq ataýlar joiylyp, olardyń oryndaryn oryssha ataýlar basyp aldy. Árisi patshalyq Resei tarapynan, berisi keńestik dáýirde keńinen etek alǵan bul úrdis 1954 jylǵy tyń jáne tyńaiǵan jerlerdi igerý saiasatyna ulasty. Bul kezeńderde Resei jerinen kóship kelgen milliondaǵan ózge ult ókilderi ózderi qonystanyp, mekendegen jerlerge jańadan at berip, olardy ózderi kóship kelgen eldi mekender men qalalardyń attarymen nemese osy óńirge alǵash qonystanýshylar esimderimen, familiiasymen atai bastady.
Alysqa barmai-aq Aqmola oblysynyń kartasyna qaraityn bolsaq, Donetskoe, Astrahanka, Samarka nemese Pavlovka, Volgodonovka, Alekseevka, Nikolaevka atalatyn eldi mekenderdiń kezdesýi – osynyń aiǵaǵy. Sondai-aq, buryn ózderi kóship ketken qonys ataýy aldyna «novo» sózin qosý arqyly Novokievka, Novodonetsk, Novocherkasskoe atalsa, jer bederine qarai Prirechnoe, Priozernoe, Stepnoe dep ataldy. Kelesi bir toptaǵy ataýlar selenieler ornalasqan óńirdiń belgili bir ereksheligin beineleitin Kamyshenka, Sosnovka, Jýravlevka, Shýche siiaqty ataýlar tobyn quraidy.
Otarlaý saiasatyna sáikes keibir jer-sý ataýlarynyń kalkalaý tásili arqyly qoiyla bastaýy da osy kezeńnen baiqalady: Shóptikól – Senakosnoe, Aqjar – Belyi iar, Qyzyljar – Krasnyi iar, t.b. Slavian tekti ataýlar kelip qana qoimai, tarihi ataýlarymyzdy yǵystyryp, resmi túrde atala bastady. Al óziniń resmi mártebesinen aiyrylǵan toponimderimiz, negizinen, halyqtyń aýzynda ǵana saqtaldy. Ol týraly biletin biren-saran kónekóz qariialar kún sanap aramyzdan azaiýda. Ataýlardy jinaý isi arnaiy qolǵa alynyp, keshendi túrde júrgizilmese, joǵaltatynymyz munan da kóbeie túseri anyq.
Sondyqtan keshe men búginimizdiń arasyn jalǵastyryp turǵan ulttyq qundylyqtarymyzdy urpaǵymyzǵa úlgi etemiz desek, elimizdegi ózgertilgen nemese otarshylyq-totalitarlyq sipattaǵy jer-sý attaryn baiyrǵy tarihi ataýlarymen almastyrý, transkriptsiiasy burmalanǵan nemese qate jazylǵan geografiialyq ataýlardy qaita qalpyna keltirý jumystaryn qazirden qolǵa alýymyz kerek.
Irina BEKZATQYZY,
QR Ulttyq mýzeii «Halyq qazynasy» ǵylymi-zertteý institýtynyń qyzmetkeri
