بٷگٸنگٸ تاڭدا ٶزەكتٸ بولىپ وتىرعان مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – ۇمىتىلا باستاعان گەوگرافييالىق تاريحي كٶنە اتاۋلار. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىنعان بولاتىن. باعدارلاما اياسىندا اۋقىمدى ٶلكەتانۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ, جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدەگٸ تاريحي ەسكەرتكٸشتەر مەن مەدەني نىسانداردى قالپىنا كەلتٸرۋ كٶزدەلگەن. ولاي بولسا, ۇلتىمىزدىڭ ٶتكەنٸنەن سىر شەرتەتٸن جەر-سۋ اتاۋلارى دا تاريحي ەسكەرتكٸش رەتٸندە عاسىرلىق مۇرا ەكەنٸن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك.
گەوگرافييالىق اتاۋلار تاريحي ەسكەرتكٸش بولىپ تابىلاتىندىقتان, توپونيمدەردٸ زەرتتەۋ ەتنيكالىق, ساياسي, پاتريوتتىق سيپاتتاعى مەسەلەلەردٸ شەشۋدە, حالىقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸن نىعايتۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارماق. وسى ورايدا جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ تابيعاتىن قازاقتىڭ تاريحىمەن, ۇلتتىق ساناسىمەن, دٷنيەتانىمىمەن, ٶمٸر سٷرگەن تابيعي ورتاسىمەن, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸك تۋىپ وتىر. قازاق جەرٸنٸڭ ەربٸر تاۋ-تاسى مەن ٶزەن-كٶلٸ حالقىمىزدىڭ كٶشٸ-قونىنان, سالت-دەستٷرٸ مەن تٸلٸ-دٸنٸنەن حابار بەرٸپ قانا قويماي, ولاردا ەرتٷرلٸ دەۋٸردٸڭ تاريحي وقيعالارى, كٶرنەكتٸ تۇلعالاردىڭ, باتىرلاردىڭ ەسٸمدەرٸ, حالىقتىڭ مەدەني جەنە رۋحاني قۇندىلىقتارى بەينەلەنگەن. قازاق توپونيميياسى عاسىرلار بويى باسىنان تٷرلٸ تاريح تالقىسىن ٶتكەردٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ەلدٸ مەكەندەرٸمٸزدە كەزدەسەتٸن سلاۆيان تەكتٸ اتاۋلار پاتشالى رەسەي مەن كەڭەستٸك دەۋٸردٸڭ تاريحىمىزعا سالعان تاڭباسى ٸسپەتتٸ.
بەلگٸلٸ عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ رەسەي پاتشالىعى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ قازاق توپونيمدەرٸندەگٸ كٶرٸنٸسٸن ٷش توپقا بٶلەدٸ.
بٸرٸنشٸسٸ – 1731-1822 جىلدار ارالىعىندا پاتشا ٶكٸمەتٸ قازاق حاندىقتارىن سىرتتان بيلەپ, پروتەكتورات ەسەبٸندە ۇستانعان كەزٸندە جەر اتاۋلارىن ٶزگەرتۋدٸ ٶتە ساقتىقپەن, قازاق دالاسىنىڭ قاس-قاباعىنا قاراي جٷرگٸزدٸ.
ەكٸنشٸسٸ – 1822-1867 جىلدار ارالىعىندا حاندىق بيلٸك جويىلىپ, اعا سۇلتاندىق ەل بيلەۋ جٷيەسٸ ەنگەن سوڭ, قازاق جەرٸن «بٶلشەكتە دە, بيلەي بەر» دەيتٸن وتارشىلدىق پرينتسيپ نەگٸزٸندە كٶپتەگەن ەكٸمشٸلٸك تەرريتورييالارعا جٸكتەدٸ. بۇل تۇستا دا رۋباسىلارىن بٸر-بٸرٸنە قارسى قويىپ, وتارشىلدىق ساياساتىن وڭاي جولمەن جٷزەگە اسىرۋ كەزەڭٸندە جەر اتاۋلارىن ٶزگەرتۋ ەرەكەتٸ جيٸلەي تٷستٸ.
ٷشٸنشٸسٸ – 1868 جىلعى «جاڭا نيزام» ەرەجەسٸ مەن 1917 جىل ارالىعىندا وتارلانعان قازاق جەرٸ مەملەكەت مەنشٸگٸ رەتٸندە رەسمي تٷردە جارييالانعان سوڭ, وتارشىلدىق مازمۇنداعى گەوگرافييالىق جەر اتاۋلارى مٷلدە كٶبەيە تٷستٸ. قازاقتاردىڭ ۇلان-عايىر ٶلكەسٸندەگٸ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاريحي اتاۋلارىن وتارشىل ٶكٸمەت سانالى تٷردە ٶزگەرتۋدٸ شىنداپ قولعا الدى.
عالىمنىڭ بۇل پٸكٸرٸنەن ەلٸمٸزدەگٸ ورىستانعان گەوگرافييالىق اتاۋلاردىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرٸ مەن سەبەپتەرٸن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. قازاق جەرٸندە ورىس تٸلٸندەگٸ توپونيمدەردٸڭ پايدا بولا باستاۋى XVIII ع. I جارتىسىنان باستالىپ, XIX ع. اياعىنا دەيٸن ورىس شارۋالارىنىڭ قازاق جەرٸنە قونىس اۋدارۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستى بولدى.
ە.م.مۋرزاەۆ سلاۆيان (ورىس جەنە ۋكراين) گەوگرافييالىق اتاۋلارىنىڭ ورتا ازييا جەنە قازاقستان توپونيميياسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋ جولدارىن بىلايشا كٶرسەتەدٸ:
1) وتارشىلدىق ساياساتتىڭ ىقپالىمەن ەكٸمشٸلٸك تٷردە قويىلعان اتاۋلار, ونداي اتاۋلار تەمٸرجول ستانسالارىنا, قالالارعا بەرٸلگەن;
2) رەسەي جەنە ۋكراينا جەرلەرٸنەن شارۋالاردىڭ كٶشٸپ كەلۋٸنە بايلانىستى قويىلعان اتاۋلار;
3) تابيعات پەن گەوگرافييالىق وبەكتٸلەردٸ زەرتتەۋ كەزٸندە قويىلعان اتاۋلار. قازاق جەرٸنە ورىس كەلٸمسەكتەرٸنٸڭ اعىلا كەلۋٸ سالدارىنان جٷزدەگەن, مىڭداعان تاريحي ۇلتتىق اتاۋلار جويىلىپ, ولاردىڭ ورىندارىن ورىسشا اتاۋلار باسىپ الدى. ەرٸسٸ پاتشالىق رەسەي تاراپىنان, بەرٸسٸ كەڭەستٸك دەۋٸردە كەڭٸنەن ەتەك العان بۇل ٷردٸس 1954 جىلعى تىڭ جەنە تىڭايعان جەرلەردٸ يگەرۋ ساياساتىنا ۇلاستى. بۇل كەزەڭدەردە رەسەي جەرٸنەن كٶشٸپ كەلگەن ميلليونداعان ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸ قونىستانىپ, مەكەندەگەن جەرلەرگە جاڭادان ات بەرٸپ, ولاردى ٶزدەرٸ كٶشٸپ كەلگەن ەلدٸ مەكەندەر مەن قالالاردىڭ اتتارىمەن نەمەسە وسى ٶڭٸرگە العاش قونىستانۋشىلار ەسٸمدەرٸمەن, فاميليياسىمەن اتاي باستادى.
الىسقا بارماي-اق اقمولا وبلىسىنىڭ كارتاسىنا قارايتىن بولساق, دونەتسكوە, استراحانكا, ساماركا نەمەسە پاۆلوۆكا, ۆولگودونوۆكا, الەكسەەۆكا, نيكولاەۆكا اتالاتىن ەلدٸ مەكەندەردٸڭ كەزدەسۋٸ – وسىنىڭ ايعاعى. سونداي-اق, بۇرىن ٶزدەرٸ كٶشٸپ كەتكەن قونىس اتاۋى الدىنا «نوۆو» سٶزٸن قوسۋ ارقىلى نوۆوكيەۆكا, نوۆودونەتسك, نوۆوچەركاسسكوە اتالسا, جەر بەدەرٸنە قاراي پريرەچنوە, پريوزەرنوە, ستەپنوە دەپ اتالدى. كەلەسٸ بٸر توپتاعى اتاۋلار سەلەنيەلەر ورنالاسقان ٶڭٸردٸڭ بەلگٸلٸ بٸر ەرەكشەلٸگٸن بەينەلەيتٸن كامىشەنكا, سوسنوۆكا, جۋراۆلەۆكا, ششۋچە سيياقتى اتاۋلار توبىن قۇرايدى.
وتارلاۋ ساياساتىنا سەيكەس كەيبٸر جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ كالكالاۋ تەسٸلٸ ارقىلى قويىلا باستاۋى دا وسى كەزەڭنەن بايقالادى: شٶپتٸكٶل – سەناكوسنوە, اقجار – بەلىي يار, قىزىلجار – كراسنىي يار, ت.ب. سلاۆيان تەكتٸ اتاۋلار كەلٸپ قانا قويماي, تاريحي اتاۋلارىمىزدى ىعىستىرىپ, رەسمي تٷردە اتالا باستادى. ال ٶزٸنٸڭ رەسمي مەرتەبەسٸنەن ايىرىلعان توپونيمدەرٸمٸز, نەگٸزٸنەن, حالىقتىڭ اۋزىندا عانا ساقتالدى. ول تۋرالى بٸلەتٸن بٸرەن-ساران كٶنەكٶز قارييالار كٷن ساناپ ارامىزدان ازايۋدا. اتاۋلاردى جيناۋ ٸسٸ ارنايى قولعا الىنىپ, كەشەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸلمەسە, جوعالتاتىنىمىز مۇنان دا كٶبەيە تٷسەرٸ انىق.
سوندىقتان كەشە مەن بٷگٸنٸمٸزدٸڭ اراسىن جالعاستىرىپ تۇرعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇرپاعىمىزعا ٷلگٸ ەتەمٸز دەسەك, ەلٸمٸزدەگٸ ٶزگەرتٸلگەن نەمەسە وتارشىلىق-توتاليتارلىق سيپاتتاعى جەر-سۋ اتتارىن بايىرعى تاريحي اتاۋلارىمەن الماستىرۋ, ترانسكريپتسيياسى بۇرمالانعان نەمەسە قاتە جازىلعان گەوگرافييالىق اتاۋلاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىن قازٸردەن قولعا الۋىمىز كەرەك.
يرينا بەكزاتقىزى,
قر ۇلتتىق مۋزەيٸ «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرٸ
