Sýrette: Qyrǵyz ataýyn «QAZAQ» dep ózgertý týraly 5-sezd qaýlysy. Aqmeshit q., 19 sáýir 1925 j. Kollajdy jasaǵan Qonysbai ShEJIMBAI, «EQ»
Jýyrda Ulttyq arnanyń arnaiy jobasy jaryq kórdi. Ataýy da erekshe: «Ataly jurttyń aty». Búgin Ult.kz osy jobada kóterilgen máselelerdi oqyrmanǵa usynyp otyr.
Búginde planetamyzda qazir 8 mlrd-tan astam adam ómir súredi. Al territoriia jaǵynan álemde toǵyzynshy, túrki hám musylman elderdiń ishindegi birinshisi bolyp otyrǵan Qazaqstandy 20 mln adam mekendeidi. «Osydan 100 jyl buryn bizdiń jurtqa metropoliia «kirgiz», ol azdai, «kirgiz-kaisak» dep at qoiyp, aidar taqqanyn bireý bilse, bireý bilmes. Sonymen bul joba kezinde ketken qateniń qalai túzetilgenin kórsetýge tyrysqan.
Dihan Qamzabekuly, «Qazaq gazetteri» JShS bas direktory:
Biz eshqashan da qazaq degen atymyzdan aiyrylǵan emespiz. Qazaq gazetin alyńyz, ekinshi 1921 jyly shyqqan osy bizdiń gazetimizdiń bastaýy «Eńbekshi qazaqty» alyńyz. Biraq buny jazǵan kezde sol zamannyń grafikasymen túsirgen kezde kazak dep jazdy. Qazir biz aǵylshyn tilinde q-pen jazamyz ba, kh-pen jazamyz ba dep júrmiz ǵoi. Sol siiaqty, kazakty qazaq deiik, qateni túzeteiik degen maqalasyn jazdy.
Amantai Shárip, filologiia ǵylymynyń doktory, professor:
«Eńbekshi qazaqta» 1923 jyly 15 aqpanda Manap Shamil degen búrkenshik atpen maqala jaryq kórdi. Onyń avtory – Sáken Seifýllin. Sol maqalanyń ishinde ol búgingi tilmen aitqanda esse sipatynda, tolǵanys sipatynda jazǵan. Óitkeni, qyrǵyz degen ataý bizdi kemsitip, qorlaý deńgeiine ketip qaldy. Bizge tańǵan ataýy, óz ataýymyz qazaq degen áńgimeni qatty tolǵanyspen, ishki dúniesin aqtaryp otyryp jazǵan. Óte jaqsy shyqqan dúnie, adamǵa áserin tigizedi. Sosyn baryp, Qazaqstan ortalyq komiteti osy máseleni qazaqty qazaq qylý jóninde sheshim shyǵarǵany qajet degen máseleni qoiyp ketedi.
19734 jyly Peterbor qalasynda shyqqan «Sank Peterbýrgskie vedomosti» gazetinde alǵash qazaqty kirgiz dep jazǵany týraly naqty derek bar. Jýrnalist Edilden bastap, Qytaiǵa deiingi atyraptaǵy halyqty esh negizsiz kirgiz dei salǵan. Jýrnalistiń qatesi Reseidiń resmi ákimshilik basqarý júiesine op-ońai enip, taralyp ketken.
Dihan Qamzabekuly, «Egemen Qazaqstan» JShS bas direktory:
Sot reofrmalary týraly Shoqan Ýalihanov bir eńbeginde aitylady, «jergilikti halyq ózin jasyrý úshin belgili bir ustanymmen ádeii aitqysy kelmei, sondai aqparat berdi. Sodan ary qarai kirgiz-kaisak bolyp shatastyrylyp ketti deidi. Ǵalymdardyń arasynda ekinshi bir ustanym bar, ol orystyń ishinde kazachistiva degen bar. Biz ony kazk dep aitamyz ǵoi. Solarmen shatastyrmaý úshin bizdi kirgiz dep aitty deidi.
Kez kelgen eldiń atyn kórshileri qoiady degen teoriia bar. Qazaq pen kazak uǵymynyń túp tórkini bir deidi ǵalymdar. Qazaq sózi kóne derekterde erkin kóship kele jatqan, iaǵni táýelsiz adam degen maǵynada qoldanylǵan. Kazak sózi de ortaǵasyrlyq derekterde erkin júrgen jaýynger, shekara kúzetshisine teńelgen.
Sábit Shildebai, Ortalyq memlekettik arhiv RMK direktory:
Qazaqylyq degen qashyp ketip, erkin ómir súrý degendi bildiredi. Ǵalymdar bul sózdiń 24 túrli maǵynasy bar dep atap kórsetti ǵoi. Mysaly, Á.Qaidarov akademik aǵamyz 100-ge tarta maǵynasy bar deidi. Sol siiaqty, bul qazaq degen sózdi taldai beretin bolsaq, óte kóp. Eń alǵash1160 jyldary jaryq kórgen arab-qazaq sózdiginde kezdesedi. Sol kezderde ol sondai maǵynany bildirip tur.
Bereket Káribaev, QR UǴA Akademigi:
Qazaq sóziniń birinshi máni ol taza áleýmettik mán. Kóshpeli qoǵamda, iaǵni Deshti-qypshaq aýmaǵynda bir rýdyń, bir taipanyń, bir qaýymnyń ishinde ártúrli jaǵdaiǵa bailanysty renjisip, bólinip ketken adamdy nemese adamdar tobyn aitady eken. H ǵasyrdyń basynda qazaq jerinde Mońǵol imperiiasynyń Joshy ulysy, Altyn orlanyń bolýyna bailanysty, saiasi jaǵdaiǵa bailanysty hannyń urpaqtary bilikke talasyp, jeńgeni resmi taqqa keledi. Al jeńilgeni óltirildi nemese óziniń jaqtastarymen qashýǵa májbúr bolady. Sótip olar, derekterde qazaqtash degen termin bolady. Ýaqytsha bolýy, ol bilikke kelgenge deiin. Áleýmettik bolýy, ártúrli áleýmettik toptar jáne saiasi bolýy. Kebir derekterde «qairan meniń 360 qazaǵym» dep qashyp júrgendegi óleń joldary bar.
Amantai Shárip, filologiia ǵylymynyń doktory, professor:
Qazaq degen sóz ózi ór, ójet, jaýynger, táýelsiz, eshkimge baǵynbaityn taǵysyn taǵy maǵynany bildiredi. Ol biz ult bolyp qalyptasqanǵa deiin bar sóz. Ol bizdiń ultymyzǵa solai at bolyp qabyldandy. Bul týraly tarihi qujattarda bar. Mysaly, M.Dýlatidyń eńbekterinde, Z.Babyrdyń eńbekterinde osynyń áý bastaǵy tarihtary aitylǵan.
Dihan Qamzabekuly, «Qazaq gazetteri» JShS bas direktory:
Qazaq degen etnonim bul erkindikke shyqty, botsandyqqa qarai talpyndy. Ekinshi bizdiń uranymyz Alash qoi, «keregemiz aǵash, uranymsy Alash» dep Álihan Bókeihandar alash ideiasyn kótergen kezde sol HH ǵasyrdyń basynda geosaiasattaǵy jaqsy bir ózgeristerdi kútken sekildi. Eldi biriktirý, qazaqtyń aiasynda biriktirý, Alty alash dep aitamyz.
Qazaq degen sóz de ózi paida bolǵan sátten bastap birneshe evoliýtsiialyq joldan ótti. Ár kezeńde óz máni boldy. Mánge saimazmuny da bolǵan.qazaq etnonimi etnostyq mánge Kerei men Jánibek negizin qalaǵan qazaq handyǵy qurylǵannan keiin ie boldy. Buǵan deiin túrki halyqtary arasynda qazaq termini áleýmiettik uǵym ǵana bolsa, budan keiin bútin bir ulttyń atyna ainaldy.
San ǵasyr qazaq atalyp kelgen jurt resmi Resei imperiiasynyń quramyna tengeli kirgiz atandy. Erte me, kesh pe qateniń túzetiletini naq edi. 1925 jyly qazirgi qyzylorda, sol sátte Aqmeshit shahary tarihi ádilettilik ornady. Besinshi búkilqazaq seziniń sońǵy tórtinshi kúni halqymyzdyń qazaq degen tól aty qalpyna keltilirip, jańa astanany Qyzylorda dep ataý jóninde sheshim qabyldandy.
Amantai Shárip, filologiia ǵylymynyń doktory, professor:
Kóshken kezde, árine, ońai bolmaidy. Qanshama qalanyń aty atalǵan úmitker retinde. Qazir kishkentai jerler bolyp qalǵan Atbasardyń da aty atalǵan eken. Úlken qalalardan Aqmola, Semei, Aqtóbe, Áýlieata, Túrkistan bar, Shymkentke birneshe ret qaýly shyqqan, biraq ol qaýly oryndalmai qalǵan. Sosyn bári ortaq mámilege kelip, Aqmeshitke toqtap, Aqmeshitti tańdaǵan. Sultanbek Qojanulynyń «Keshiktirmei kelisý kerek» degen maqalasy bar. Sonyń ishinde kóp daýlaspai, ári tartpai, beri tartpai Aqmeshitke kóshirgenimiz durys bolady deidi. Óitkeni ol ornalasqan jeri yńǵaily, ústiginde Qaraqalpaq, Syrdariia, Shyǵysynda Jetisý, jer ústiginde Aqmola, Torǵai, batysynda Aqtóbe, Oral, barlyǵymen tikelei bailanys bar, qolaily jerde ornalasqan. Sosyn Túrkisib temirjoly ótedi, tabiǵi bailyǵy mol.
O basta kún tártibinde respýblika men astana atyn aýystyrý máselesi múldem bolmaǵan. Sezdiń sońǵy kúni jiyn aiaqtalýǵa taiaǵan kezde qazaq ólkelik partiia komitetiniń jaýapty hatshysy Sultanbek Qojanuly kenetten sóz suraidy.
Amantai Shárip, filologiia ǵylymynyń doktory, professor:
Birinshiden biz ýaqytqa sheiin qazaqtar qyrǵyz bolyp keldi. Bul qate, mynaý orys kazaktarynan buryn bizdiń ata-babamyz bar, qazaq degen ataý bar. Bárin negizdep, sol jerde aitady. Sondyqtan da endi qazaq qazaq bolsyn, qyrǵyz respýblikasy budan bylai Qazaq respýblikasy bolsyn deidi. Sol jerde tóraǵa daýysqa salady, bári bir aýyzdan qoldaidy. Ózi delegat 394 daýyspen, 52 adam keńesshi daýyspen qatysqan. Sonda 446 delegat bolsa, bári bir aýyzdan qoldaidy. Qol soǵady. Ekinshi másele, Aqmeshitke astana kóship keldi, bul tarihi úlken oqiǵa. Bul qalanyń aty buryn Graf Perovskiidiń atymen berildi deidi. 1922 jyly Qojanovtyń qolymen Túrkistan ortalyq basqarý komitetiniń sheshimi shyǵyp, Sovet úkimet ornaǵannan keiin Perovsk qaitadan Aqmeshit boldy dep aitady. Sosyn baryp, endi myna jańa zamanǵa laiyq kóship kelgen astanamyzdyń atyn qoiý jóninde usynamyn deidi. Sol jerde bizdiń tarihymyzda handyq qurylystyń kezinde Aqorda degen bolǵan, Kókorda degen bolǵan, qyzyl degen sózdi alyp, ordany qosaiyq, sóitip, qalamyzdyń aty Qyzylorda bolsyn degen usynys aitamyn deidi. HH ǵasyrdyń basy basynda Ult-azattyq qozǵalysy, sonyń manikesine ainalǵan kitap bar. Mirjaqyp dýlatulynyń kitaby «Oian, qazaq» dep atalady. Oian, qyrǵyz demeidi ǵoi. Baibatyr Erjanovtyń «Tur, qazaq» degen kitaby shyqqan. Búrkenshik atpen taǵy «Jatpa, qazaq» degen kitap shyqqan. Bárinde qazaq.
Dinmuhamed Ádilovten tergeý suraq-jaýap alý telegrammasynan úzindi:
«Biz Embergen Tabynbaevtyń úiine túski asqa bardyq. Dastarqan basynda Qojyqov Aqmeshit qalasyn qyzylorda dep aýystyrý týraly usynys aitty. Osydan keiin Qojanov úsheýimiz sezge oraldyq. Kezekten tys sóz alǵan Qojanov ortaǵa shyǵyp eki usynys aitty. Birinshisi, Qyrǵyz respýblikasyn qazaq, ekinshisi Aqmeshitti qyzylordaǵa aýystyrý týraly edi. Sezd bir aýyzdan qos usynysty qabyldap, maquldady» delingen. Suraq-jaýap alynǵan merzim 1928 jyl, 27 jeltoqsan, tańerteń, Qyzylorda qalasy.
Sáýle Qojyqova, Qońyrqoja Qojyqovtyń nemeresi:
Bizdiń atamyz odan keiingi býyn ókilderi bizdiń mádenietimiz ben memleketimizdiń ornaýyna óte úlken úles qosty. Zeinetke shyqqaly osyndai uly is jasaǵan babalarymnyń eńbegin elge estirtsem dep júrmin. Meniń atamnyń eńbegi eleýsiz umyt qaldy. Qońyrqoja Túrkis tan óńirinde óte tanymal qairatker bolǵan. Qojyqov dese «Qyz Jibek» filminiń rejisseri Sultan Qojyqovtyń esimi atalady. Álbette, «Qyz Jibek» filmi ulttyq qazynaǵa ainaldy, ol talas týdyrmaidy. Biraq bizdiń atamyz eldigimizdiń basynda turǵan tarihi tulǵa. Sony jurt bilip júrse deimin.
Qońyrqoja Qojyqov Túrkistan avtonomiiasynda Mustafa Shoqai, Muhamedjan Tynyshbaevtardan keiingi jaýapty qyzmetterdi atqardy. 1924 jyly sáýirde bolshevikter partiiasynyń bas hatshysy Stalin Alashorda týraly qupiia baiandama daiyndatqan, sondaǵy qupiia tirkemeniń segizinshi babynda mynandai málimetter bar.
«Qońyrqoja Qojyqov qazaqtyń «qoja» dep atalatyn aqsúiekterinen. Qoqan avtonomiialyq úkimetiniń burynǵy múshesi. Kórnekti alashordashy. Shoqaevtyń kómekshisi. Ferǵana aýdandarynyń birinde Kerenskiidiń ýaqytsha úkimetiniń komissary bop istedi. Qojyqov Qojanovpen bir páterde turǵan. Osy Qojyq, Qojanov, Asfendiiarov, Toqtybaev – belgili Lapinniń qyzdaryna úilengen, sóitip olar qazaq halqyn eń aldymen osy týysqandyq belgiler boiynsha birlesip bileýde. 1921 jyly Qojanovtyń jáne Asfendiiarovtyń kepildigimen, tipti partiiaǵa da kirdi, alaida keiin shyǵarylyp jiberildi. Qazir osy Qojyqov Qojanovty bilep tur. Ol óte tájiribeli adam».
Dihan Qamzabekuly, «Qazaq gazetteri» JShS bas direktory:
Jalpy biz qazaq pen alashty teń kóremiz. Teń etnonim retinde, nege alashorda dedi, alash avtonomiia dedi. Eger tarih óziniń múmkindigine bergende , barlyq jol júrgende bizdiń ultymyzdyń aty alash bolyp ketýi múmkin edi.
Sábit Shildebai, Ortalyq memlekettik arhiv RMK direktory:
Bizdi Qazaqstanda tiek alash qana boldy degen qate tsúinik. Mysaly, ońtústik-shyǵys sanatta kópshiligi túrki musylmandyq baǵytty qoldady. Mustafa Shoqai, Muhamedjan Tynyshbaevtar qurǵan Túrkistanda Qoqan avtonomiiasy sol. Bizde balama jol izdedi ǵoi. Al Shyǵystaǵy Kólbai Tógisiovter basqasha bir jol izdedi. Sonyń barlyǵy, tek qana bir baǵytta qozǵalys boldy, qazaqtar bir baǵytty oilady degen múldem qate túsinik.
Dihan Qamzabekuly, «Qazaq gazetteri» JShS bas direktory:
Búgin qarasaq, keshe biz eshqandai sózdiksiz, bir-birin túsinip júrgen azamattardyń qazir basqa basqa respýblikada. Bireýler qýanýy múmkin, bólek el boldyq dep. Mysaly, biz qazaq bólek el boldyq. Al ekinshi jaǵynan oilap qarasań, kóp million bolyp otyrmaimyz? Bashqurt ziialylary aitqan, biz onda qazaqpen birigeiik, sonda ózderin saqtap qalý úshin jutylýǵa bar. Biraq soney da Alihandar oilap tur ǵoi. Alash dep qoisaq, bári birigetin bolsa, olar da alash bolady. Tarihyn zerttese, iá, alashpyn, arǵy jaǵym bashqurt, alashpyn arǵy jaǵym qazaq, alashpyn, arǵy jaǵym ózbek degen siiaqty. Ol zamanda keminde 10 milliondai halyq bolsaq, búgingi zamanda myqty halyq bolý úshin 50 milliondai halyq bolý kerek. 35-40 milliondai bolý kerek. Sonda olardyń oiy alty alash, alash dep júrgendegi oiy sol týysqandardy tartý.
Tarihy túgendelmegen jurttyń bolashaǵy bulyńǵyr. Osyny mysal etken Q.Toqaev Býrabaida ótken Quryltaida tarihi sanany jańǵyrtý máselesine erekshe ekpin berdi. Prezidenttiń kelesi Ulttyq quryltaidy Qyzylorda qalasynda ótkizý týraly usynysy jai ǵana jaǵrafiialyq tańdaý emes, tarihi sabaqtastyqqa negizdelgen tereń sheshim.
