QAZAQ ataýy 15 ǵasyr emes, 9-10 ǵasyrlardan bar. Halqymyzdyń, memleketimizdiń ataýy, "Qazaq" sóziniń qaidan shyqqandyǵy jaily birqatar málimettermen bóliskim kelip otyr. Káriqulaq aqsaqaldardan "Qazaq" qaidan shyqty?" dep surasań aýyzsha shejireni aityp, "Qazaq pen Sozaq esimdi aǵaiyndy kisilerden taraǵanbyz" deidi. Biraq Sozaq týraly esh taratyp aita almaidy. Sozaq degen ataý Ońtústik Qazaqstanda jáne Qyrǵyzstanda eki jerde aýdan, eldimeken ataýy bolyp kezdesedi.
Al, ǵylymi negizdegi "Qazaq" sózine kelsek, bul sóz 850 jyldary grek monahy Epifanidyń "Kavkaz óńirinde Kasogdiana degen halyq bar (kasog sózine qosylǵan diana - grek-parsysha el uǵymyn beredi)" degen málimetinde kezdesedi.
Qazaq degen durys ataýymyz Firdoýsidiń "Shahnama" dastanynda alǵash kezdesedi. Ol týraly 1830-80 jyldardaǵy eńbekterinde A. Levshin, O. Senkovskii, nemis A. Vambiri jazǵan. Nemis ǵalymy "Túrki halyqtarynyń etnologiiasy men etnografiiasy" degen eńbeginde: "Qazaq esimi IH-H ǵasyrlarda bolǵan. Qazaq handyǵy degen el - Kók teńizdiń (Aral teńizi) soltústigin mekendep otyrǵan kúshti ári kópsandy jurt. Turannyń qastasy Irandy qorqytpaq bolady" dep jazǵan. Iaǵni 900-1000-shy jyldary Qazaq ataýy, halqy bolǵan. Ony Vizantiia imperatory Konstantin Bogrianarodnyi (913-959 jyld. ómir súrgen) "Ob ýpravlenii gosýdarstvom" degen ulyna ósiet kitabynda: "Zihiianyń ar jaǵynda Papahiia jeri bar, onyń syrtynda Kasahiia degen jurt jatyr. Kasahiiadan joǵary Kavkaz taýynyń ar jaǵynda Alan jeri bar" dep jazady. Bul - Kavkaz taýynyń teriskeiinde KASAHIIa degen memleket bolǵan degeni.
934 jyly arab saiahatshy-tarihshysy Masýdi: óziniń "Mýrýdj ál dzahab" degen eńbeginde "Alan patshalyǵynyń ar jaǵynda kashak (arab álipbiimen jazylǵandyqtan, ári ony orys ǵalymy V. Minorskii aýdarǵandyqtan "qasaq", kasah" degendi osylai "kashak" dep jazǵan bolar dep esepteimin) degen halyq bar. Sol óńirdi mekendegen taipalardyń arasynda bulardai betteri kirshiksiz taza, ádemi de kórikti jurt joq" dep jazady. Masýdi "kashak" sózi "ór, ójet, tákappar" degen maǵyna beredi deidi. Ony aýdarǵan V. Minorskii "parsydaǵy daiyn sózge eliktep jaza salǵan áitpese sol kezdegi ataýy "kasah" edi deidi. Orystyń 965-1022 jyldardaǵy jylnamashylary qazaqty "kasog" dep jazǵan.
Odan keiingi 1000-1400 jyldar aralyǵynda qazaq ataýy jii ári kóbinese durys jazylǵan nusqalarynda kezdesip otyrady. Al janama derek kózine sensek, QAZAQ sózi bizdiń jyl sanaýymyzdyń 3-4-shi ǵasyrlaryndaǵy Horezm óńirindegi (Qańly taipasy bilegen) Topyraq qaladan tabylǵan kisi esimderi arasynan (qańlynyń 22 patshasynyń tizimi) "kasak, kasasak (batyr saq) pandsak (ustaz saq), Saqqazaq patsha" degen túrde kezdesken.
Qazaq sóziniń etimologiiasyna kelsek. QAZAQ sózin - hassaq (naǵyz saq), aq qaz (aqqý kieli qus), qaz - qazdiyp tiktelý (biiktik), Qap-qaz, Qaz-bek, Qazǵurt taýlaryndaǵy QAZ sózi biiktik degendi bildiredi.
Orys Karamzin (Qara Myrza degen sultannyń tuqymy): "qazaq - erkin, attyly alamandar", G.Blagova: "qazaq - jeńil qarýlanǵan azat attylylar (gvardiia)", Sh. Ýálihanov: "qazaq sóziniń árgi máni jan men tánniń erkindigi men biik rýhyn bildiretin evropalyq serilikke (rytsar) tán".
Q. Bekqojin: "Daǵystan poeziiasynda QAZAQ - er, qaisar, jaýynger bolyp sipattalady. Qumyq tilinde Qazaq - batyr degen maǵyna beretin sóz. Qumyq ádebieti Qazaq jyraýdan bastalady". Ázirbaijan ǵalymy Keroǵly: "Qazaq sózi - qas-saq, ne qai-saq sózderinen shyqqan"deidi. Akademik N. Marr "qazaq, qazar (hazar) taipalarynyń túbiri bir, "qaz, qas" sózinen týady. Qas-pi, Qaz-qi, Qas-oǵ taipalarynyń esimi soltústik Kavkaz halyqtarynyń, sonyń ishinde Qazaq halqynyń ataýynda saqtalǵan" dese, cheh akademigi B. Groznyi: "qas-hi, qas-pi taipalary bizdiń zamanymyzdan buryn Kaspii (Qas-pi) teńiziniń batys-soltústigin mekendegen gún (hýnný, siýnný) taipasy. Kasak, kasah, kasog sózderiniń túbiri kas (qas,qaz)" deidi.
Bizdiń zamanymyzdyń basynda ómir súrgen grek ǵalymy Strabonnyń málimetinshe, Qaspi taipasy qazirgi Mańǵystaý, Atyraý aimaǵyn mekendep otyrǵan eken.
Mine, qysqasha ǵana tarihi derekterge sholýdyń ózi QAZAQ sóziniń, sol ataýdy ielengen taipa, memleket, halyqtyń arysy bizdiń dáýirimizden burynǵy 400-300 jyl (sonda QAZAQ ataýynyń alǵash kezdeskeninen beri 2400 jyldai merzim bolǵany), berisi bizdiń jyl sanaýymyzdaǵy 8-9 ǵasyrlardan beri bar ekenin aiǵaqtaidy. Al QAZAQ sóziniń máni men maǵynasy týraly áli naqty tujyrym joq.
Birneshe nusqasyn berdim, biraq sonyń ishinde ózime QASPI -Qas-pi degen taipanyń atynan shyqqan-aý degen oi unap otyr. Óitkeni, Kaspii (oryssha) Qaspi teńiziniń ataýynda saqtalǵan qaspi taipasy Batys Qazaqstanda mekendegen, endi olar qaida? Qas -pi, Qas-hi, Qas-oǵ, Qas - oq, Qas - aq taipalarynyń ataýyndaǵy túbir QAS - qazaq halqynyń ataýynyń negizin quraityny daýsyz. Osy Qas taipasy Shyǵystan Qazirgi Qazaqstan, Qaspi teńizi aýmaǵyna kelgen Saq taipasymen birlesip odaq quryp QAS - SAQ ODAǴY bolǵan. Osy eki úlken taipanyń odaǵynyń arqasynda QasSaq - qassaq - qazaq ataýy shyqqan bolar dep oilaimyn. Al búgingi QAZAQ ultyn quraityn (birqatar túrki tildes ulttardy da qurap otyrǵan) taipa-rýlardyń basym bóligi 1-2 myń jyldan beri Qazaqstan jerin mekendegen, birqatary Kóne, keiingi qaǵandyqtarmen birge Shyǵystan - Baikól (Baikal kóli ) mańy, soltústik Qytai, qazirgi Mońǵoliia, Altai, Shyńjań ólkesi jerlerinen qonys aýdarǵan. Biraq barlyǵy da júzdegen (múmkin myńdaǵan) jyldar boiy birese bir memlekettiń quramynda, birese biraz mezgil ajyrap qalyp, qaita qaýyshyp, qoianqoltyq ómir súrgen.