قازاق اتاۋى 15 عاسىر ەمەس, 9-10 عاسىرلاردان بار. حالقىمىزدىڭ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ اتاۋى, "قازاق" سٶزٸنٸڭ قايدان شىققاندىعى جايلى بٸرقاتار مەلٸمەتتەرمەن بٶلٸسكٸم كەلٸپ وتىر. كەرٸقۇلاق اقساقالداردان "قازاق" قايدان شىقتى?" دەپ سۇراساڭ اۋىزشا شەجٸرەنٸ ايتىپ, "قازاق پەن سوزاق ەسٸمدٸ اعايىندى كٸسٸلەردەن تاراعانبىز" دەيدٸ. بٸراق سوزاق تۋرالى ەش تاراتىپ ايتا المايدى. سوزاق دەگەن اتاۋ وڭتٷستٸك قازاقستاندا جەنە قىرعىزستاندا ەكٸ جەردە اۋدان, ەلدٸمەكەن اتاۋى بولىپ كەزدەسەدٸ.
ال, عىلىمي نەگٸزدەگٸ "قازاق" سٶزٸنە كەلسەك, بۇل سٶز 850 جىلدارى گرەك موناحى ەپيفانيدىڭ "كاۆكاز ٶڭٸرٸندە كاسوگديانا دەگەن حالىق بار (كاسوگ سٶزٸنە قوسىلعان ديانا - گرەك-پارسىشا ەل ۇعىمىن بەرەدٸ)" دەگەن مەلٸمەتٸندە كەزدەسەدٸ.
قازاق دەگەن دۇرىس اتاۋىمىز فيردوۋسيدٸڭ "شاحناما" داستانىندا العاش كەزدەسەدٸ. ول تۋرالى 1830-80 جىلدارداعى ەڭبەكتەرٸندە ا. لەۆشين, و. سەنكوۆسكيي, نەمٸس ا. ۆامبيري جازعان. نەمٸس عالىمى "تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ەتنولوگيياسى مەن ەتنوگرافيياسى" دەگەن ەڭبەگٸندە: "قازاق ەسٸمٸ ٸح-ح عاسىرلاردا بولعان. قازاق حاندىعى دەگەن ەل - كٶك تەڭٸزدٸڭ (ارال تەڭٸزٸ) سولتٷستٸگٸن مەكەندەپ وتىرعان كٷشتٸ ەرٸ كٶپساندى جۇرت. تۇراننىڭ قاستاسى يراندى قورقىتپاق بولادى" دەپ جازعان. ياعني 900-1000-شى جىلدارى قازاق اتاۋى, حالقى بولعان. ونى ۆيزانتييا يمپەراتورى كونستانتين بوگريانارودنىي (913-959 جىلد. ٶمٸر سٷرگەن) "وب ۋپراۆلەنيي گوسۋدارستۆوم" دەگەن ۇلىنا ٶسيەت كٸتابىندا: "زيحييانىڭ ار جاعىندا پاپاحييا جەرٸ بار, ونىڭ سىرتىندا كاساحييا دەگەن جۇرت جاتىر. كاساحييادان جوعارى كاۆكاز تاۋىنىڭ ار جاعىندا الان جەرٸ بار" دەپ جازادى. بۇل - كاۆكاز تاۋىنىڭ تەرٸسكەيٸندە كاساحييا دەگەن مەملەكەت بولعان دەگەنٸ.
934 جىلى اراب ساياحاتشى-تاريحشىسى ماسۋدي: ٶزٸنٸڭ "مۋرۋدج ەل دزاحاب" دەگەن ەڭبەگٸندە "الان پاتشالىعىنىڭ ار جاعىندا كاشاك (اراب ەلٸپبيٸمەن جازىلعاندىقتان, ەرٸ ونى ورىس عالىمى ۆ. مينورسكيي اۋدارعاندىقتان "قاساق", كاساح" دەگەندٸ وسىلاي "كاشاك" دەپ جازعان بولار دەپ ەسەپتەيمٸن) دەگەن حالىق بار. سول ٶڭٸردٸ مەكەندەگەن تايپالاردىڭ اراسىندا بۇلارداي بەتتەرٸ كٸرشٸكسٸز تازا, ەدەمٸ دە كٶرٸكتٸ جۇرت جوق" دەپ جازادى. ماسۋدي "كاشاك" سٶزٸ "ٶر, ٶجەت, تەكاپپار" دەگەن ماعىنا بەرەدٸ دەيدٸ. ونى اۋدارعان ۆ. مينورسكيي "پارسىداعى دايىن سٶزگە ەلٸكتەپ جازا سالعان ەيتپەسە سول كەزدەگٸ اتاۋى "كاساح" ەدٸ دەيدٸ. ورىستىڭ 965-1022 جىلدارداعى جىلناماشىلارى قازاقتى "كاسوگ" دەپ جازعان.
ودان كەيٸنگٸ 1000-1400 جىلدار ارالىعىندا قازاق اتاۋى جيٸ ەرٸ كٶبٸنەسە دۇرىس جازىلعان نۇسقالارىندا كەزدەسٸپ وتىرادى. ال جاناما دەرەك كٶزٸنە سەنسەك, قازاق سٶزٸ بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 3-4-شٸ عاسىرلارىنداعى حورەزم ٶڭٸرٸندەگٸ (قاڭلى تايپاسى بيلەگەن) توپىراق قالادان تابىلعان كٸسٸ ەسٸمدەرٸ اراسىنان (قاڭلىنىڭ 22 پاتشاسىنىڭ تٸزٸمٸ) "كاساك, كاساساك (باتىر ساق) پاندساك (ۇستاز ساق), ساققازاق پاتشا" دەگەن تٷردە كەزدەسكەن.
قازاق سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىنا كەلسەك. قازاق سٶزٸن - حاسساق (ناعىز ساق), اق قاز (اققۋ كيەلٸ قۇس), قاز - قازديىپ تٸكتەلۋ (بيٸكتٸك), قاپ-قاز, قاز-بەك, قازعۇرت تاۋلارىنداعى قاز سٶزٸ بيٸكتٸك دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
ورىس كارامزين (قارا مىرزا دەگەن سۇلتاننىڭ تۇقىمى): "قازاق - ەركٸن, اتتىلى الاماندار", گ.بلاگوۆا: "قازاق - جەڭٸل قارۋلانعان ازات اتتىلىلار (گۆاردييا)", ش. ۋەليحانوۆ: "قازاق سٶزٸنٸڭ ەرگٸ مەنٸ جان مەن تەننٸڭ ەركٸندٸگٸ مەن بيٸك رۋحىن بٸلدٸرەتٸن ەۆروپالىق سەرٸلٸككە (رىتسار) تەن".
ق. بەكقوجين: "داعىستان پوەزيياسىندا قازاق - ەر, قايسار, جاۋىنگەر بولىپ سيپاتتالادى. قۇمىق تٸلٸندە قازاق - باتىر دەگەن ماعىنا بەرەتٸن سٶز. قۇمىق ەدەبيەتٸ قازاق جىراۋدان باستالادى". ەزٸربايجان عالىمى كەروعلى: "قازاق سٶزٸ - قاس-ساق, نە قاي-ساق سٶزدەرٸنەن شىققان"دەيدٸ. اكادەميك ن. مارر "قازاق, قازار (حازار) تايپالارىنىڭ تٷبٸرٸ بٸر, "قاز, قاس" سٶزٸنەن تۋادى. قاس-پي, قاز-قي, قاس-وع تايپالارىنىڭ ەسٸمٸ سولتٷستٸك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ اتاۋىندا ساقتالعان" دەسە, چەح اكادەميگٸ ب. گروزنىي: "قاس-حي, قاس-پي تايپالارى بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىن كاسپيي (قاس-پي) تەڭٸزٸنٸڭ باتىس-سولتٷستٸگٸن مەكەندەگەن گٷن (حۋننۋ, سيۋننۋ) تايپاسى. كاساك, كاساح, كاسوگ سٶزدەرٸنٸڭ تٷبٸرٸ كاس (قاس,قاز)" دەيدٸ.
بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ باسىندا ٶمٸر سٷرگەن گرەك عالىمى سترابوننىڭ مەلٸمەتٸنشە, قاسپي تايپاسى قازٸرگٸ ماڭعىستاۋ, اتىراۋ ايماعىن مەكەندەپ وتىرعان ەكەن.
مٸنە, قىسقاشا عانا تاريحي دەرەكتەرگە شولۋدىڭ ٶزٸ قازاق سٶزٸنٸڭ, سول اتاۋدى يەلەنگەن تايپا, مەملەكەت, حالىقتىڭ ارىسى بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدەن بۇرىنعى 400-300 جىل (سوندا قازاق اتاۋىنىڭ العاش كەزدەسكەنٸنەن بەرٸ 2400 جىلداي مەرزٸم بولعانى), بەرٸسٸ بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزداعى 8-9 عاسىرلاردان بەرٸ بار ەكەنٸن ايعاقتايدى. ال قازاق سٶزٸنٸڭ مەنٸ مەن ماعىناسى تۋرالى ەلٸ ناقتى تۇجىرىم جوق.
بٸرنەشە نۇسقاسىن بەردٸم, بٸراق سونىڭ ٸشٸندە ٶزٸمە قاسپي -قاس-پي دەگەن تايپانىڭ اتىنان شىققان-اۋ دەگەن وي ۇناپ وتىر. ٶيتكەنٸ, كاسپيي (ورىسشا) قاسپي تەڭٸزٸنٸڭ اتاۋىندا ساقتالعان قاسپي تايپاسى باتىس قازاقستاندا مەكەندەگەن, ەندٸ ولار قايدا? قاس -پي, قاس-حي, قاس-وع, قاس - وق, قاس - اق تايپالارىنىڭ اتاۋىنداعى تٷبٸر قاس - قازاق حالقىنىڭ اتاۋىنىڭ نەگٸزٸن قۇرايتىنى داۋسىز. وسى قاس تايپاسى شىعىستان قازٸرگٸ قازاقستان, قاسپي تەڭٸزٸ اۋماعىنا كەلگەن ساق تايپاسىمەن بٸرلەسٸپ وداق قۇرىپ قاس - ساق وداعى بولعان. وسى ەكٸ ٷلكەن تايپانىڭ وداعىنىڭ ارقاسىندا قاسساق - قاسساق - قازاق اتاۋى شىققان بولار دەپ ويلايمىن. ال بٷگٸنگٸ قازاق ۇلتىن قۇرايتىن (بٸرقاتار تٷركٸ تٸلدەس ۇلتتاردى دا قۇراپ وتىرعان) تايپا-رۋلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ 1-2 مىڭ جىلدان بەرٸ قازاقستان جەرٸن مەكەندەگەن, بٸرقاتارى كٶنە, كەيٸنگٸ قاعاندىقتارمەن بٸرگە شىعىستان - بايكٶل (بايكال كٶلٸ ) ماڭى, سولتٷستٸك قىتاي, قازٸرگٸ موڭعولييا, التاي, شىڭجاڭ ٶلكەسٸ جەرلەرٸنەن قونىس اۋدارعان. بٸراق بارلىعى دا جٷزدەگەن (مٷمكٸن مىڭداعان) جىلدار بويى بٸرەسە بٸر مەملەكەتتٸڭ قۇرامىندا, بٸرەسە بٸراز مەزگٸل اجىراپ قالىپ, قايتا قاۋىشىپ, قويانقولتىق ٶمٸر سٷرگەن.
