Qasym-Jomart Toqaev: Elimiz bul qiyndyqtan shyńdalyp shyǵady

«Egemen Qazaqstan» gazetinde QR Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń suhbaty jariialandy. 

Oqyrman nazaryna suhbatty tolyq kúiinde usynamyz.

* * * 

– Qurmetti Qasym-Jomart Kemel­uly, Sizdiń Prezident retindegi alǵash­qy suhbatyńyz byltyr «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan edi. Eń aldy­men, qazirgidei kúrdeli kezeńde oi-tol­ǵamdaryńyzdy taǵy da bizdiń ga­­ze­timiz arqyly oqyrmanǵa jetki­zýge kelisim bergenińiz úshin alǵys bildi­remiz.

– «Egemen» – eldiń úni, ulttyń minberi. Qazaq tarihynyń júz jyldyq jylnamasy. Sondyqtan bas basylym arqyly el-jurtpen tildesýdiń mańyzy zor.

– Endeshe, suhbatty bastaiyq. Ótken aptada koronavirýs indetine qatysty málimdeme jariialap, jurt­shylyqty tolǵandyrǵan kóptegen máseleni ashyq aittyńyz. Osyǵan deiin de televiziia arqyly úndeý jáne málimdeme jasaǵan bolatynsyz. Jalpy, elimizdiń qazirgi jaǵdaiyn qalai baǵalaisyz? Budan keiingi baǵyt-baǵdarymyz qandai bolmaq?

– Pandemiia búkil álemniń qalypty tirshiligine aitarlyqtai áser etti. Indettiń saldarynan dúnie júzinde ekonomikalyq belsendilik kúrt tómendegenin kórip otyrsyzdar. Shikizat baǵasynyń quldyraýy ekonomikalyq jaǵdaidy qiyndatatyny anyq. Halyqaralyq valiýta qorynyń paiymdaýynsha, biyl álemdik jalpy ishki ónim edáýir tómendeidi. Árine, mundai daǵdarystan keiin ekonomikany qalpyna keltirý ońaiǵa túspeidi. Shuǵyl áreket etpese, álemdik retsessiia kúrdelene bermek. Sondyqtan shamasy jetetin elder óz azamattaryna qoldaý kórsetý úshin naqty jumystar júrgizýde.

Biz Qazaqstanda tótenshe jaǵdaidy der kezinde jariialadyq. Osyndai sharalardyń arqasynda virýstyń jappai taralýyna jol bermei, qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtap otyrmyz. Daǵdarysqa qarsy sharalar úshin 6 trillion teńgege jýyq qarjy bólingenin bilesizder. Eń aldymen, jumyssyz qalǵandarǵa 42 500 teńge mólsherinde tólem jasaýdy uiǵardyq. Jalpy, 4,2 million adam bul kómekti aldy. Ony ekinshi aida da jalǵastyramyz. Budan bólek, 1 milliondai muqtaj jan azyq-túlikpen jáne qajetti zattarmen qamtamasyz etiletin boldy.

Osyndai kúrdeli kezeńde halyqqa kómek kórsetilmese, memlekettiligimizge syn emes pe?! Árine, aqsha taratyp berýmen ahýal túzelmeidi. Daǵdarys jaǵdaiynda keshendi ári júieli sharalar uiymdastyrǵan abzal. Eń aldymen, jastardy jumysqa ornalastyrý kerek. Sondyqtan 250 myńnan astam jumys orny ashylady. Ár óńirde infraqurylymdyq jáne injenerlik jobalar, turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyq nysandary bar. Mine, jumyssyz qalǵandardy solar­dyń qurylysyna, jóndeý jumystaryna ju­myldyrýdamyz.

Ýaqytsha qiyndyqqa tap bolǵan 1,6 million kásipkerdiń nesiesin qaitarý merzimi keiinge shegerildi. Mundai shara isker azamattardy qoldaý úshin qajet. Sondai-aq «Qarapaiym zattar eko­no­mikasy» baǵdarlamasynyń qarjysy 1 trillion teńgege deiin kóbei­tildi. Bul qarajat jańa jobalardy qai­ta qarjylandyrýǵa, jeńildik shart­tary­men nesie berýge jumsalady. Kásip­ker­ler úshin salyqtar men basqa da mindet­ti tólemder merzimi uzartyldy. Zardap shekken shaǵyn jáne orta biznes ókil­deri eńbekaqy tóleý qorynyń mindetti tóleminen alty aiǵa bosatyldy.

Erekshe atap óter jait, karantin ke­zin­de azamattarymyz oqshaýlanýǵa tez beiim­deldi. Kóptegen kásiporyn men meke­me qyzmetkerlerin qashyqtan jumys isteýge kóshirdi. Qoǵamnyń jańa úrdis­terge daiyn ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady.

Jalpy, Qazaqstannyń strategiialyq baǵyt-baǵdary aiqyn. Elbasy bul másele jóninde Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda naqty atap kórsetti. Kez kelgen daǵdarys tyń bastamalardy týyn­datady. Árine, osy kezeńnen sabaq alyp, osal tustarymyzdy jetildirýimiz kerek. Eger indet órship ketpese, 11 ma­myrda tótenshe jaǵdai rejimi aiaq­ta­lady.

– Málimdemeńizde aitylǵandai, qazirgi ahýal búkil álemge ońai tiip otyrǵan joq. Qysyltaiań kezeńde dollar baǵamy ósip, tól teńgemiz qunsyzdana tústi. Pandemiiadan keiin teńgeniń baǵamy turaqtanyp, qalpyna kelýi múmkin be?

– Basqa elderdiń valiýtalarymen qatar bizdiń teńgemizdiń de quny kemip ketkeni ras. Osyǵan orai, Úkimet pen Ulttyq bank jaǵdaidy turaqtandyrý úshin naqty sharalar qabyldady. Men kvazimemlekettik sektorǵa eksporttan túsetin tabystyń bir bóligin ishki naryqta satýdy tapsyrdym. Sondai-aq olar shetel valiýtasyndaǵy depozitterin elimizdiń qarjy júiesine qaitarýda. Bul qa­rajat naqty jobalarǵa jumsalady. Osy jáne basqa da sharalar dollar tap­shy­­lyǵyn boldyrmaý úshin jasalyp otyr.

Árine, naryqtyq ekonomika jaǵ­daiynda mundai máseleni retteý ońaiǵa soqpaidy. Onyń ústine, elimizdegi shetel valiýtasynyń basym bóligi shikizatty satýdan túsetini jasyryn emes. Erte me, kesh pe, teńge baǵamy turaqtanady. Biraq buǵan syrtqy faktorlar áser etpei qoimaidy. Teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamy valiýta naryǵyndaǵy suranys pen usynymnyń azdy-kóptigine qarai túzeletini belgili. Sondyqtan quzyrly organdar valiýta naryǵyna qatysty zańsyz áreketterdiń jolyn kesetin bolady. Aldaǵy ýaqytta Ulttyq bank teńgeniń erkin baǵamy qaǵidatyn ustanyp, Úkimetpen birlesken jumysyn jalǵastyra beredi.

– Siz buǵan deiin mundai kezeńde ekinshi deńgeidegi bankterdiń jaýap­­­ker­shilik tanytý qajettigin ait­t­y­ńyz. Bul qurylymdar, kóbine, daǵ­da­­rys kezeńinde qoldaý bola ma dep mem­­leketke júginetini jasyryn emes. Jal­­py, osy durys pa? Tótenshe jaǵ­dai­ǵa bailanysty sol bankter ha­lyq­­qa qandai kómek kórsete alady?

– Bank júiesi – qarjy naryǵynyń asa mańyzdy bóligi. Bankterdiń turaqty jumys isteýine memleket te, biznes ókil­deri de, qarapaiym salymshylar da múd­deli. Sondyqtan bankterge teginnen-tegin qoldaý kórsetilmeidi. Bul – ult­tyq ekonomikany kótermeleýdiń bir joly.

Qazir bankterdiń úzdiksiz qyzmet kórsetýine múmkindik bar. Depozitterge kepildik beretin qor da turaqty jumys isteýde. Bul ahýaldy Ulttyq bank ba­qylap otyr. Sondyqtan salymshy­lardyń qara­ja­tyna eshqandai qater tónip turǵan joq.

Tótenshe jaǵdai kezinde ekinshi deńgeidegi bankter áleýmettik-ekono­mi­kalyq ahýaldyń turaqtanýyna óz úlesin qosty dep aita alamyz. Eń aldymen, bankter kásipkerlerge jáne azamattarǵa bergen nesieni qaitarý merzimin keiinge aýystyrdy. Naqty aitqanda, nesie tólemderi 3 aiǵa shegerildi. Tabysynan aiyrylǵandarǵa mundai kómek qajet. Biraq jurtshylyq arasynda nesieni múldem qaitarmaimyz degen túsinik qalyptaspaýy kerek. Bul – jańsaq pikir. 

Sondai-aq Úkimettiń qatysýymen shaǵyn jáne orta biznes ókilderine jeńildetilgen nesie berý baǵdarlamasy ázirlendi. Eger bankter kásipkerlerge, azamattarǵa nesie berýdi toqtatsa, ekonomikanyń kóptegen salasy turalap qalady. Biz buǵan jol bermeimiz. 

Meniń tapsyrmam boiynsha Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi qarjy júiesiniń turaqtylyǵyn saqtaý úshin qosymsha sharalar qarastyrýda.

– Jaǵdai odan ári kúrdelene berse, biýdjetimiz bul aýyrtpalyqty kótere ala ma? Aldaǵy ýaqytta el biýdjetine taǵy da ózgerister engizilýi múmkin be?

– Daǵdarys jaǵdaiynda, kóbine, biýdjettiń kirisi men shyǵysyn retteý qajettiligi týyndaidy. Úkimet daǵdarys kezeńinde biýdjetti naqtylaýdyń erekshe tártibin bekitti. Koronavirýspen kúre­sý úshin qomaqty qarjy bólingenin bile­sizder. El azamattaryna qoldaý kórsetý, ekonomikalyq belsendilikti arttyrý sharalary qosymsha qarjyny talap etedi. 

Eskerte ketetin bir jait, biýdjet qar­jysyna qymbat kólik pen jihaz alyn­baidy. Aýqymdy jiyndar ótkizýge arnalǵan qarajat qysqartyldy. Keibir inves­titsiialyq jobalar keiinge qaldy­ryldy. Únemdelgen qarajat ekonomi­kanyń turaqty damýyn jáne tótenshe jaǵdai rejimin qamtamasyz etýge jum­salýda. Sondai-aq halyqtyń turmys sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan birqatar jobalar iske asyrylyp jatyr.

– Ekonomikamyzdyń bir tiregi – aýyl sharýashylyǵy. Qazirgidei syn saǵatta bul salaǵa aitarlyqtai qoldaý kórsetilýde. Ásirese egis naýqanyna kirisken sharýalarǵa naqty jeńildik beriledi. Al endi aýyl halqynyń turmys-tirshiligin túzeýge arnalǵan josparlar bar ma?

– Durys aitasyz, elimiz úshin aýyl sharýashylyǵynyń mańyzy zor. Dál qazirgi basty mindet – egis naýqanyn oidaǵydai ótkizý. Qazaq «Kóktemniń bir kúni – jylǵa azyq» deidi. Kez kelgen qaýip-qaterge qaramastan bul jumysty ýaqtyly júrgizý kerek.

Málimdemede aitylǵandai, biyl kóktemgi egis naýqanyna jáne ónimdi aldyn ala satyp alýǵa 200 milliard teńge bólindi. Sonyń 70 milliardy tuqym óndirisin damytýǵa, tyńaitqysh satyp alýǵa jumsalady. Sonymen qatar shaǵyn jáne orta sharýa qojalyqtary janarmaidy arzan baǵamen alady. Osyǵan orai 390 myń tonna dizel otyny jeńildikpen satylýda. Munyń bári mol ónim alýǵa septigin tigizedi dep senemin.

Qazir halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý – negizgi máseleniń biri. Men muny Úkimetke de, ákimderge de turaqty baqylaýda ustaýdy tapsyrdym. Jalpy, elimizde azyq-túlik jetkilikti. Aldaǵy kezeńde baǵany qymbattatpai, eldi dúrliktirmei, jumysty durys júrgizgen jón.

Eń mańyzdy másele – aýyldaǵy jas­tarǵa jaǵdai jasap, olardy jumyspen qamtamasyz etý. Áitpese baqylaýsyz migratsiia men ýrbanizatsiiaǵa ushyrap, sonyń saldarynan kúrdeli áleýmettik jáne saiasi máselelerdi sheshýimizge týra kelýi múmkin. Mine, biz osyndai qiynshylyqtardy kóre bastadyq. Ásirese bul iri qalalarda baiqalýda. Osy máseleler memlekettik organdardyń udaiy nazarynda bolýy kerek.

– Karantinge bailanysty oqý úderisi ózgerdi. Oqý jylynyń ádet­tegi­den ózgeshe aiaqtalatyny jurtty alań­datyp otyr. Osy máseleniń sheshimi qandai bolmaq?

– Biylǵy 6 sáýirden bastap mektep oqýshylary qashyqtan oqytyla bas­tady. Indettiń taralýyna jol bermeý úshin osyndai qadamǵa bardyq. Ekinshi jaǵynan, bul – zaman talaby.

Internet jyldamdyǵy ártúrli bolǵandyqtan, qashyqtan oqytýdyń birneshe joly usynyldy. Atap aitqanda, telesabaq, internet-platformadaǵy sabaq uiymdastyryldy. Internet bailanysy joq 57 eldi mekende turatyn oqýshylar poshta qyzmeti arqyly oqý úderisin jalǵastyryp otyr. Jergilikti atqarýshy organdar muǵalimder men oqýshylardy kompiýtermen, mobildi internetpen qamtamasyz etýde. Úkimet qorynan bailanystyń múmkindikterin arttyrý úshin qarajat qarastyryldy. Osynyń nátijesinde qashyqtan oqytý qazir qalypqa tústi.

Jalpy, sońǵy jyldarda qashyqtan oqytý tásili jahandyq úrdis retinde qalyptasty. Álemniń kóptegen joǵary oqý oryndary bul ádisti keńinen qoldanyp keledi. Munyń artyqshylyǵy da, kemshin tustary da bar. Ásirese qazirgidei karantin jaǵdaiynda buǵan balama joq. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta ony jetildire túsken jón. 

Biylǵy oqý jyly oidaǵydai aiaqta­lady dep oilaimyn. Oqý úlgerimin baǵa­laýǵa qatysty esh qiyndyq týyn­damaýy tiis. Árine oqýshylardyń óz muǵa­limderimen jáne qurbylarymen júzdesip, ádettegidei sabaq oqyǵanyna ne jetsin. Bul – ýaqytsha qiyndyq. Buǵan túsinistikpen qarap, shákirtterine qashyq­tan bilim berip jatqan ustazdar qaýymyna rizashylyq bildiremin.

– Pandemiiaǵa qarsy kúrestiń alǵy shebinde júrgen dárigerlerge únemi qoldaý kórsetip kelesiz. Osy málim­demeńizde de olarǵa shynaiy jana­shyrlyq tanyttyńyz. Jalpy, bul salany jetildirý úshin ne isteý kerek?

– Barsha jurtqa qaýip tóndirgen indetti aýyzdyqtaý úshin, eń aldymen, dárigerler men meditsina qyzmetkerleri jumyldyryldy. Olarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetýdiń mańyzy zor. Bilik tarapynan barynsha jaǵdai jasalýda.

Ókinishke qarai indetpen kúres barysynda meditsina júiesiniń osal jaqtary da anyqtaldy. Saqtyq sharalaryna qaramastan, kóptegen meditsina qyzmetkeri virýs juqtyryp aldy. Dárigerlerimiz onsyz da jetpei jatqanda, osyndai qiyndyqqa tap boldyq. Bul jaǵ­dai tikelei baqylaýymda. Naqty tapsyr­malar berildi. Indetpen kúresýge atsa­lys­qan dárigerlerge tiisti ústemeaqy tóle­nýde.

Qazirgi ýaqytta meditsina qyzmetker­leriniń mártebesin arttyrý ózekti máselege ainaldy. Dárigerlerge beriletin áleýmettik kepildik aiasyn keńeitip, yntalandyrý júiesin jetildirý qajet. Pandemiia densaýlyq saqshylaryna qoldaý kórsetýdiń asa mańyzdy ekenin ańǵartty. Biz táýelsizdik alǵaly beri bul salaǵa mán berip kelemiz. Degenmen áli de atqaratyn jumystar az emes.

Koronavirýs indeti meditsina ǵylymyn damytýdyń da ózekti ekenin kórsetip berdi. Qazir búkil álem osy salaǵa erekshe nazar aýdaryp, juqpaly aýrýlarmen kúresti kúsheitýde. Bul – zańdy qubylys. Aldaǵy ýaqytta elimizde meditsinalyq-biologiialyq zertteýlerge erekshe kóńil bólinedi. Óitkeni aibyndy áskermen birge myqty meditsina da – memlekettiń negizgi qalqany. Budan bylai onyń ózektiligi arta túsetini sózsiz.

Jaqynda Nur-Sultan qalasynda mo­dýldik juqpaly aýrýlar aýrýha­nasy ashyldy. Onyń nebári eki apta ishinde salynǵanyn bilesizder. Aýrýha­na halyqaralyq talaptarǵa sai jabdyq­talǵan. Ony arnaiy baryp aralap kór­dim. Sonymen qatar ǵalymdarymyz diagnos­tikalyq test júiesin ázirlep shyqty. Mine, osyndai naqty jumystar salany jetildire túsetini sózsiz. Densaýlyq saq­taý ministrligi aldaǵy ýaqytta da medi­tsi­nalyq qyzmet sapasyn arttyrý úshin aý­qymdy ári júieli jumys júrgizýi kerek.

– Ál-Farabi men Abai mereitoilary aiasynda kóptegen is-shara josparlanǵany belgili. Endi osy jobalardy oryndaý tártibine ózgeris engizile me?

– Ulylardy ulyqtap, danalardy dáripteý – halqymyzdyń igi dástúri. Biz Ál-Farabi men Abai murasyn zerdeleý ar­qyly qazaq dalasyndaǵy órkeniettiń ta­myry tereń ekenin kórsetemiz. Son­dyq­­tan bul mereitoilar – bárimizge úlken syn.

Abai óziniń «tolyq adam» tujy­ry­myn miras etse, Ál-Farabi «baqytqa jetý jolyndaǵy qaiyrymdy qoǵam» qaǵidasyn ósiet etip qaldyrdy. Uly oi­shyldardyń ádildik pen izgilik jónindegi ustanymy barshaǵa belgili. Meniń «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» atty tujyrymdamam osy qaǵidalarmen úndesedi.

Mereitoilar aiasynda memlekettik jáne óńirlik josparlar jasaldy. Búginge deiin keibir jobalardy júzege asyryp úlgerdik. Qazirgi ahýalǵa bailanysty túrli mereitoilyq sharalar onlain formatynda ótkizilýde. Bul jobalar áleýmettik jeliler men internet-resýrs­tarda da keńinen nasihattalady.

– Siz syrtqy saiasattyń qyr-syryn jetik bilesiz. Kóp jyl diplomatiialyq qyzmette boldyńyz. Qazirgi zamanda ulttyq múddege berik bolý úshin syrtqy saiasatymyzdy qalai júrgizýimiz kerek? Jalpy, pandemiiadan keiin halyqaralyq qatynastar qalai óristeidi?

– Búginde búkil álem damýdyń jańa kezeńine qadam basty. Bul, ásirese osy pandemiiadan keiin anyq baiqalady dep oilaimyn. Osyndai syn saǵatta ár memleket, eń aldymen, óz azamattarynyń qaýipsizdigin oilaidy. Bul – zańdy nárse. Biraq mundai kúrdeli kezeń halyq­aralyq yntymaqtastyqqa syzat túsir­meýi kerek. Sońǵy aptalarda men birqa­tar elderdiń jáne halyqaralyq uiym­dardyń basshylarymen telefon ar­qyly sóilestim. Túrkitildes memleket­terdiń yntymaqtastyq keńesiniń beinesammitine jáne Joǵary eýraziia­lyq ekonomikalyq keńes músheleriniń onlain formatyndaǵy jumys kezdesýine qatystym.

Qazir pandemiiamen kúres júrgi­zý baǵytyndaǵy halyqaralyq yntymaq­tas­tyqty kúsheitý qajet. Osyǵan orai biz seriktes eldermen birge kúsh jumyl­dyryp otyrmyz. Bul – indetke qarsy turýdyń negizgi joly. Jalpy, syrtqy saiasatymyzdyń sabaqtastyǵy saqtala­tyn bolady. Ózimizdiń dástúrli jáne jańa seriktesterimizben ózara tiimdi qarym-qatynastardy damyta beremiz.

Sonymen qatar kez kelgen memle­ket úshin basqa elderden investitsiia tartýdyń mańyzy zor. Sondyqtan biz de syrtqy saiasatta ekonomikalyq diplomatiiaǵa basa mán beremiz. Bul – Qazaqstannyń uzaq merzimge arnalǵan strategiiasyndaǵy basym baǵyttyń biri. Aldaǵy kezeńde de solai bolyp qala beredi. Syrtqy saiasat sóz júzinde emes, is júzinde syndarly bolýǵa tiis. Diplomatiia salasy da indettiń saldarynan sabaq alǵany jón.

– Prezident qyzmetine kiris­keni­ńizge bir jyldan asty. Osy ýaqyt aralyǵynda birqatar maqsat-min­detti alǵa qoidyńyz. Jalpy, óz bastamalaryńyzdyń oryndalý barysyna kóńilińiz tola ma?

– Qazaqta «El qýatty bolmai, baq turaqty bolmaidy» degen naqyl sóz bar. Osy oraida memlekettilikti nyǵaityp, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý úshin mańyzdy bastamalar qolǵa alyndy.

Eń aldymen, qoǵamnyń bereke-birligi bekem bolýy kerek. Buǵan bilik pen halyq arasynda turaqty dialog ornatý arqyly qol jetkizýge bolady. Osyǵan orai Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi quryldy. Onyń negizgi maqsaty – qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa arnalǵan aýqymdy sharalar uiymdastyrý, ózekti máse­lelerdi talqylap, tiimdi usynystar ázir­leý. Búginge deiin keńestiń eki otyrysy ótkizildi. Saiasi, ekonomikalyq jáne áleý­mettik jańǵyrý baǵyttary boiynsha kóp­tegen usynys jasaldy. Qoǵamdy alań­datqan túrli máseleler qyzý talqyǵa tústi.

Zaman talabyna sai saiasi reformalar júrgizilýde. Qazir meniń bastamammen Parlamentte birqatar mańyzdy zań­na­malyq ózgerister talqylanýda. «Bei­bit jiyndardy uiymdastyrý jáne ótkizý tártibi» týraly zań jobasy qaras­tyrylyp jatyr. Bul elimizdiń demokratiialyq damýyn aiqyndaityn óte mańyzdy qujat bolatynyna kúmán joq.

Májilis pen máslihat depýtat­tarynyń sailaýyna túsetin saiasi partiialar áielder men jastar úshin otyz paiyzdyq kvota bóletin bolady. Osyǵan orai zańǵa tiisti tolyqtyrýlar engizý qarastyrylýda. Sondai-aq saiasi partiia­lardy tirkeýdi jeńildetý, parlamenttik oppozitsiia institýtyn qalyptastyrý úshin zańnamaǵa mańyzdy túzetýler jasalmaq.

Osy ózgerister saiasi úderisterdi odan ári liberalizatsiialaý jolyndaǵy naqty qadam bolady dep senemin. Jan-jaqty saiasi reformalar jalǵasady. Bul – bizdiń strategiialyq tańdaýymyz.

Sondai-aq azamattardyń ótinish-tilekterin jedel qarastyrý úshin «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» tujy­rymdamasyn usyndym. Bul – óte mańyzdy ári qajet bastama. Sheneýnik­ter­diń mindeti – eń aldymen, halyqqa qyz­met etý. Olar el-jurttyń muń-muqta­jyna qulaq aspaǵanda kimge qulaq asady?! Osy qaǵidatty barlyq deńgeidegi memlekettik qyzmetshilerdiń sanasyna sińirgen jón. Qazirdiń ózinde bul baǵytta oń ózgeris bar.

Otandyq biznesti damytýǵa arnalǵan birqatar bastama júzege asty. Meniń tapsyrmam boiynsha shaǵyn jáne mikro biznes ókilderi úsh jylǵa tabys salyǵynan bosatyldy. Olardyń qyzmeti aldaǵy úsh jyl boiy tekserilmeidi. Sol úshin moratorii jariialanǵanyn bilesizder. Qazirgi tótenshe jaǵdai kezinde de kásipkerlerge úlken qoldaý kórsetilýde. Ony joǵaryda atap óttim. 

Eldi alańdatatyn ózekti máseleniń biri baspana ekeni belgili. Osy baǵytta da aýqymdy jumystar atqaryldy. Úkimet aldyna Elbasy usynǵan «Baqytty otbasy» baǵdarlamasynyń aiasyn keńeitip, turǵyn úi qurylysyn jandandyrý mindeti qoiyldy. Soǵan sáikes, biyldan bastap jyl saiyn kóp balaly jáne múgedek balalary bar 10 myń otbasy turǵyn úimen qamtamasyz etiledi. 

Az qamtylǵan jáne kóp balaly otba­sylarǵa arnalǵan áleýmettik kómektiń jańa túrleri engizildi. Mysaly, kóp balaly otbasylarǵa tabysyna qaramai járdemaqy berile bastady. Jarty millionnan astam azamattyń 300 myń teńgege deiingi kepilsiz nesiesi óteldi. Bul bastamalar halyqtyń turmys sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. 

Byltyr «Pedagog mártebesi týraly» zań qabyldandy. Soǵan orai aldaǵy tórt jylda ustazdardyń eńbekaqysyn eki ese arttyrýdy tapsyrdym. Bul jumys júieli túrde júzege asyrylyp keledi. Biýdjet salasyndaǵy basqa da qyzmetkerlerdiń jalaqysy kóbeitilýde.

Men talantty da talapty jastarǵa senim artamyn. Sol sebepti «Prezidenttik jastar kadrlyq rezervin» quryp, «júzden júirik, myńnan tulpar» shyqqan 300 jasty iriktep aldyq. Olardyń birazy qyzmetke ornalasty. Tiisti memlekettik organdarǵa jastar saiasatyna arnalǵan jańa keshendi baǵdarlama ázirleýdi tapsyrdym.

Osy jyldy «Volonter jyly» dep jariialadym. Búginde bul bastamanyń der kezinde kóterilgenin kórip otyrmyz. Qazirgidei tótenshe jaǵdaida volonterler aianbai eńbek etip júr. Kúrdeli kezeńde belsendilik tanytqan jigerli jastardy úlgi tutýymyz kerek.

Jalpy, bir jyl ishinde naqty jumystar atqaryldy. Sondyqtan eldiń eńsesin kóteretin mundai sheshimder aldaǵy ýaqytta da qabyldana beredi.

– Kelesi jyly Táýelsizdigimizge 30 jyl tolady. Biz damýdyń jańa kezeńine qadam bastyq. Osy oraida jańa múmkindikpen birge jańa qaýip-qaterdiń de týyndaityny jasyryn emes. Aldaǵy ýaqytta soǵan tótep be­rip, elimizdi órkendetý úshin ne nársege basa mán bergenimiz jón?

– Biz Elbasynyń saliqaly saiasa­tynyń, halqymyzdyń yrys-ynty­ma­ǵynyń arqasynda táýelsiz Qazaqstandy qurdyq. Osy jyldar ishinde tiimdi basqarý júiesi qalyptasty. Egemen eli­mizdiń irgesin bekemdeý úshin aýqymdy jumys atqaryldy. Ótpeli kezeńdegi bar­lyq qiyndyqty eńserip, ornyqty damý jolyna tústik. Endigi maqsat – osyndai tabystardy eselep, jańa belesterdi baǵyndyra berý. 

Áigili frantsýz oishyly Jan-Jak Rýsso «Myqty memleket qana óz azamat­tarynyń erkindigin qamtamasyz ete alady» degen eken. Halqymyzdyń turmys sapasyn jaqsartý úshin Qazaqstandy myq­ty memleketke ainaldyrýymyz kerek. Bul rette «Kúshti Prezident – yq­paldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn berik ustanýymyz qajet.

Álemde túrli úrdister qalyptasýda. Biraq sonyń bári birdei ulttyq múddege sai kele bermeidi. Negizgi qaýip-qaterler alda. Sondyqtan qyraǵylyq saqtai otyryp, qiyndyqtardy eńserýge árdaiym daiyn bolýymyz kerek.

Jańa syn-synaqqa tótep berý úshin, eń aldymen, ulttyq qundylyqtardy qor­ǵai bilgen jón. Ana tilimizdi, salt-dástúrimizdi, ulttyq sana-sezimdi, qoǵam­daǵy tatýlyq pen kelisimdi, bereke-bir­likti saqtai almasaq, keler urpaq bizdi keshirmeidi. Ásirese memlekettik tildiń máselesi óte mańyzdy. Til – ulttyń tuǵy­ry, urpaqtyń ǵumyry. Qazaq tili qazaqty álemge tanyta alady. Halyqtyń tili – halyqtyń tólqujaty. Muny árdaiym este ustaý kerek. Bile bilsek, ulttyq qa­ýipsizdik tilimizdi qadirleýden bastalady.

Búginde tsifrly tehnologiialar qar­qyndy damyp, qoǵamdyq ómirdiń túrli salasyna dendep enip keledi. Biz osy úrdiske basa mán berip otyrmyz. Bul – qazirgi zamannyń basty talaby. Muny koronavirýs indetine bailanysty týyndaǵan kúrdeli kezeń anyq ańǵartty. Meniń tapsyrmam boiynsha Úkimet «Tsifrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynda anyqtalǵan kemshilikterdi eskerip, qaita qaraidy. Tsifrlandyrý úderisi elimizdi órkendetýge tyń serpin beretini sózsiz. Onyń mán-mańyzy arta bermek. 

Elimizdi órkendetý úshin ulttyq ekonomikany ártaraptandyrý úderisin jalǵastyra beremiz. Osy jolda shaǵyn jáne orta bizneske barynsha jaǵdai jasaǵan abzal. Sonymen qatar adami kapitaldy odan ári damytamyz. Bul básekege qabiletti ult qalyptastyrý úshin qajet. Osyǵan orai bilim, ǵylym, densaýlyq saqtaý salalaryn da túbegeili jańǵyrtý mindeti aldymyzda tur.

Taǵy bir zor maqsat – eldi eńbekke baýlý. Shyndyqty aitsaq, shetelderde halqymyz naǵyz eńbekqor jurt retinde áli tanyla qoiǵan joq. Bul bizdiń bedelimizge de edáýir nuqsan keltiredi. Qajyrly eńbektiń arqasynda ǵana kóp máseleni sheship, memleketimizdi damytamyz, ál-aýqatymyzdy arttyramyz.

Sondyqtan eńbekke baýlý jastarǵa tárbie berýdiń negizgi baǵyty bolý kerek dep sanaimyn. Bul ulttyń bolashaǵyna tikelei yqpal etedi. 

– Qasym-Jomart Kemeluly, qalyptasqan jaǵdaiǵa bailanysty eldi alańdatqan ózekti saýaldarǵa ja­ýap berdińiz. Endi sońǵy suraq. Sonymen qazirgi kúrdeli kezeńnen qandai oi túidińiz?

– Tótenshe jaǵdai kúndelikti ómiri­mizge eleýli ózgeris engizdi. Jospar­lanǵan jumystardy, túrli is-sharalardy keiinge qaldyrýǵa májbúr boldyq. Osyndai kezde, eń aldymen, ne nárseniń asa baǵaly ekenin túsindik. Bul – adamnyń ómiri, adami qarym-qatynastar, azamattardyń densaýlyǵy, qoǵamnyń bereke-birligi. Bir-birimizge qoldaý kórsetýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin de ańǵardyq. Qalǵan dúnieniń bárin birtindep retke keltirýge bolady.

Pandemiia kezinde búkil qoǵamymyz synǵa tústi. Kóptegen azamattar qiyn sátte elge qyzmet etýdiń ozyq úlgisin ta­nyt­ty. Bul – parasatty patriotizmniń kóri­­nisi. Kez kelgen kúrdeli kezeń adam­nyń jigerin janyp, rýhyn qairaidy. Álem­­ge jaiylǵan indet tusyndaǵy ahýal hal­­qy­­myzdy odan ári uiystyra túsetini anyq.

Osy rette, uly Abaidyń «Toqtaý­lylyq, qalypty shydamdylyq – bul qairattan shyǵady, bilseń kerek» degen óleń joly oiǵa oralady. Shyn máninde, tabandylyq pen tózimdilik tanytsaq, qiyndyqqa tótep beremiz. Elimiz bul qiyn­dyqtan shirap ári shyńdalyp shy­ǵady dep tolyq senimmen aita alamyn.

Barlyq qiyndyqty birge jeńemiz!

Áńgimelesken

Darhan QYDYRÁLI,

«Egemen Qazaqstan»