Kásibi bilikti trener tulǵasy

Ǵylymdaǵy «tulǵa» termininiń qoldanylý aiasy san alýan. Psihologiia, pedagogika, sotsialogiia, filosofiiada keńinen qoldanylyp, qoldanylýynyń kópjaqtylyǵyna bailanysty terminge túrli anyqtamalar berilgen. Jalpy,  terminniń beretin maǵynasyna nazar aýdaryp kórelik. Tulǵa – jeke adamnyń ózindik adamgershilik, áleýmettik, psihologiialyq qyrlaryn ashyp, adamdy sanaly is-áreket iesi jáne qoǵam múshesi retinde jan-jaqty sipattaityn uǵym. Adamnyń áleýmettik qasietteriniń jiyntyǵy, qoǵamnyń damý jemisi jáne belsendi qyzmet etý men qarym-qatynas ornatý arqyly jeke adamdy áleýmettik qatynastar júiesine engizýdiń jemisi.

Psihologtar tulǵany qoǵammen tyǵyz bailanysta qarastyrady. Máselen, K.Platonov tulǵanyń qurylymy jóninde mynandai qorytyndyǵa keledi: «Tulǵa qasietterinde áleýmettik jáne biologiialyq qatynastar ólsheminiń negizinde, onyń qurylymynda tórt ierarhiialyq qatynasatyn ishki qurylymdar bar: baǵyttalý, tájiribe, psihikalyq protsesterdiń daralyq erekshelikteri, biopsihikalyq erekshelikter» [1; 7].

Tulǵa uǵymy termin retinde ózge ǵylym salalarymen qosa til biliminde, tildi oqytýdyń ádistemesinde ǵylymi ainalymǵa engen. Tildik tulǵa dep til biliminde «adamnyń sóilesim týyndylaryn týdyrýǵa jáne qabyldaýǵa múmkindik beretin qabiletteri men sipattamalarynyń jiyntyǵyn, shyndyqty beineleýdegi tereńdigimen, dáldigimen jáne qurylymdyq-tildik kúrdelilik dárejesimen sipattalatyn tildik quzyrettilikti aitady, sondai-aq, tildik tulǵanyń ziiatkerlik sapasy erekshe eskeriledi» [2; 140]. Al tildi oqytýdyń ádistemesinde bul terminniń tildik keńistikte keńinen qoldanylýynyń negizgi sebebi Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyna bailanysty. Atalmysh baǵdarlamadaǵy memlekettik tildi oqytý talaptaryna sáikes eresekterdi memlekettik tilge oqytýdyń ádistemesi tildik tulǵa modýlin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Osy oraida ǵalymdar «tildik tulǵa» uǵymyn túrli aspektide zertteidi:

-         lingvodidaktikalyq;

-         psiholingvistikalyq;

-         stilistikalyq;

-         lingvistikalyq.

Joǵaryda atalǵan baǵdarlama negizinde ázirlengen «Memlekettik tildi memlekettik qyzmetshilerge (eresekterge, til úirenýshi jeke tulalarǵa) jedeldete deńgeilik oqytý tujyrymdamasynda» qazaq tili men sóileý zańdylyqtary týraly belgili bir aiadaǵy bilimi bar, sóileý qyzmetin qazaqsha qura, júrgize, uiymdastyra alatyn tildik tulǵany qalyptastyrýdy negizgi nysan ete otyryp, «memlekettik qyzmetshiniń tildik tulǵasy» tujyrymy anyqtalady. Jalpy, «memlekettik qyzmetshiniń tildik tulǵasy» máselesi ádisker-ǵalymdar Sh.Qurmanbaeva, K.Kópeshterdiń ǵylymi eńbekterinde jete qarastyrylǵanyn atap ketken jón.

Qazirgi ýaqytta qazaq jazýyn latyn grafikasyna kóshirý úderisinde trener termini aldymyzdan shyǵady. Taqyryp aiasynda qarastyrsaq, trener tulǵasyn qalai qabyldaimyz? Respýblika boiynsha Sh.Shaiahmteov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń qolǵa alýymen jańa latyn grafikasymen jazylǵan jazba tilimizdiń júiesin, emle erejelerin, ǵylymi negizin túsindire alatyn bilikti mamandar daiyndaý kýrstary birneshe márte uiymdastyrylyp, sandaǵan mamandar trenerlik sertifikatqa ie boldy. Bul úderis áli de jalǵasyp jatyr. Kýrstyń maqsatyna sáikes trenerlerge úlken talap qoiylady. Uiymdastyrýshylar tarapynan «Sertifikatty trener» ataýynyń salmaǵy aýyr ekeni, oǵan úlken jaýapkershilik júkteletini eskertiledi.

Iá, talapqa sáikes, sertifikatty trenerden joǵary biliktilik talap etiledi. Nege deseńiz, trener qazaq jazýyn latyn grafikasyna kóshirýge bailanysty atqarylatyn sharalardyń basy-qasynda bolý kerek. Atap aitqanda, trenerdiń tájiribe alańy tómendegidei:

Sonymen, san alýan jumys túrlerin júzege asyratyn trenerdiń deńgeii qandai bolý kerek?

Pedagogikalyq sheberlik máselesin jan-jaqty qarastyrǵan ǵalym N.A.Morevanyń  bilikti qarym-qatynasqa túsýshi tulǵanyń negizgi belgisi retinde kórsetetini:

- Jyldam, ári  árekettestiktiń jaǵdaiyn   ýaqtyly jáne tiianaqty baǵdarlai alý;

- Seriktesin belgili bir sitýatsiiaǵa túsýine sáikes túsiný;

- Qarym-qatynas barysynda jaǵymdy, jyly qabaq tanytý jáne de seriktestiń jaǵdaiyn túsinýy;

- Ózine-ózi senimdilik;

- Qarym-qatynasty jalǵastyrýǵa jáne sózdi áriptesine berýge, belgili bir jaǵdaidan shyǵa alýy;

- Qarym-qatynas barysynda kóńil tolýshylyq;

- Kez kelgen statýstaǵy tulǵalarmen kez kelgen jaǵdaida  qarym-qatynas jasai alýy;

-Túsken ortasynda bedeldi ári tanymaldyq;

- Uiymdastyrýshylyq qabileti joǵary, belgili maqsattarǵa qol jetkize alý;

- Ujymda qolaily jaǵdai ornata alýy» [3].

Trener degen kim? Ǵylymi ádebietterdi aýdarystyryp qaraǵanda, trenerdiń jeke basyna qoiylatyn talaptardy jinaqtai kele, tapqan jaýabymyz mynaý boldy. Ol:

Trener tulǵasy, eń aldymen, ana tiliniń janashyry retinde qalyptasýy kerek. Ol úshin óziniń sóileý mádenietine nazar aýdarǵany abzal. Qazaq ádebietiniń klassigi Ǵabit Músirepov: «Adam mádenietiniń alǵysharty – durys sóilei bilý. Durys sóilei bilmegen adam kúldiremin dep kúidiredi, súiindiremin dep súrindiredi, bildiremin dep búldiredi, qýantam dep qýartady, keltirem dep ketiredi, emirentemin dep eziltedi, jubatam dep jylatady. Sóitip, tilin bilmegen túbin bilmeidi», - degen bolatyn. Sondyqtan da óziniń sóileý mádenietin ushtaý – trenerge eń qajetti qasiettiń biri.

Qazirgi kezde sóileýshiniń júgin jeńildetetin quraldar jetkilikti. Ol – slaidtar, tusaýkeserler. Qajettilik ekenin moiyndaimyz. Alaida mynany umytpaǵan jón: tehnikalyq aqaýlarǵa bailanysty slaidty qoldanýǵa múmkindik bolmaityn kez bolady. Bolǵan kúnde de, máseleni túsinikti tilmen aýyzsha túsindirip bergenge eshteńe jetpeidi. Ol úshin trenerge lektorlyq qasietin ushtaǵany jón. Mysal keltireiikshi, elge belgili psihologtar, motivatorlar trening ótkizgende aldyndaǵy aýditoriiany tartyp alatyn kúshti qaidan alady? Álbette, sózden.

Sonymen, sóileý mádenieti jeke adamǵa mindetti normalar, ádister men erejelerdi saqtaýǵa mindetteidi, olardyń arasynda negizgi: mazmun (mán), logika, dálel (dálel), senimdilik, aiqyndyq, anyqtyq ekeni belgili.

 Til tek qana qarym-qaty­nas quraly ǵana emes, atqaratyn qyzmeti odan da tereń. Sebebi til – ult­ty saq­taýdyń tikelei kepili. Ult kósemi Ahmet Baitursynuly: «Óz tilimen sóilesken, óz tilimen jazǵan jurttyń ulttyǵy esh ýaqytta adamy qurymai joǵalmaidy. Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – tili» degen bolatyn. Endeshe, álipbidi aýystyrýdyń basty sebebi til tazalyǵyn saqtaý bolǵandyqtan da, jeke basynyń sóileý mádenietin durys qalyptastyrýǵa kúsh salý trenerdiń mindeti bolmaq.

Trenerdiń kásibi biliktiliginiń eń negizgi kórsetkishi – onyń bilimi. Latynnegizdi qazaq álipbiiniń jańa emle erejesiniń mazmunyn ǵana túsindirýmen shektelý jetkiliksiz, erejedegi ózgeristiń sebebi men saldaryn durys ańǵaryp, ǵylymi turǵydan túsindirip bere alýy kerek. Emle erejesin bastamas buryn jazý tarihy, latyn grafikasynyń tarihy, qazaq tiliniń grammatikalyq-fonetikalyq ereksheligi, aýyzsha til men jazbasha til, aitylym normasy, jalpy tildik norma, ádebi til uǵymdary týraly túsinik beriledi. Bul rette kásibi trenerden tolyqqandy filologiialyq bilim talap etiledi.

Latynnegizdi álipbi negizinde ázirlengen emle erejesiniń burynǵy erejelerge qaraǵandy ózgesheligi bar. Ásirese, birikken sózderge, defispen jazylatyn sózderge, kúrdeli ataýlarǵa jáne shettildik sózderdiń jazylýyna  bailanysty nazar aýdaratyn másele az emes. Trenerge maqsatty aýditoriiaǵa emle erejesin daiyn kúiinde jetkizý azdyq etedi. Aldymen, erejedegi ózgerister egjei-tegjeili qarastyrylyp, túsindirý barysynda bultartpas dálel izdeý kerek.  Ia.A.Komenskiidiń «Árbir ereje qysqa, biraq óte aiqyn sózdermen baiandalýy tiis» degen pikiri negizgi ustanymǵa ainalǵany durys. Ereje az ǵana mysalmen shekteletindikten, kýrs barysynda tyńdaýshylar tarapynan qoiylýǵa tiisti suraqtar men jekelegen sózderdiń jazylýyna bailanysty saýaldarǵa boljam jasalyp, jaýap úlgileri eskerilýi kerek.

Trenerge qajetti kelesi bir biliktilik úiretýdiń ádistemesine kelip tireledi. Jańa álipbi boiynsha oqylym jáne jazylym daǵdysyn qalai qalyptastyrý kerektigi trenerdiń nazarynda bolý kerek. «Kimdi qalai, ne úshin oqytamyz?» saýalyna naqty jaýby bolǵan trenerdiń kásibi biliktiligi men ádistemelik daiyndyǵy daý týǵyzbaidy. Osy oraida tyńdaýshynyń jazylym daǵdysyn qalyptastyrý barysynda Ahmet Baitursynulyna júginsek, orfografiianyń tómendegi máseleleri nazardan tys qalmaýy kerek: «Jaza bilý úshin tildegi dybystardy tani bilý kerek. Ol dybystarǵa arnalǵan áripterin tani bilý kerek. Tanyǵan áripterin jaza bilý kerek. Jazǵan áripterin dybysymen atai bilý kerek». Ǵalymnyń pikirinen qorytyndy shyǵarar bolsaq, jazydy úireny tómendegi daǵdylardy bilýden turady:

 1) Álipbidegi áripterdi jaza bilý daǵdysy;

 2) Dybystardyń jazylý daǵdysyn bilý;

 3) Sózder men sóilemderdiń orfogafiialyq qatelikterin túzetý daǵdycy;

 4) Túrli jattyǵydy oryndaý daǵdycy.

Biliktilikti arttyrý kýrstarynyń lektory retinde trenerden kútiletin ádistemelik daiyndyq: dáristiń mazmundy tusaýkeseri, beine-aýdiomaterialdar, resýrstar men túrli kórnekilikter, kýrs barysynda oiyn elementterin, juptyq jáne toptyq jumys túrlerin qoldanýǵa daiyndyq t.b.

Taǵy bir eskererligi, trener-ádisker kýrs sońynda aýditoriiamen keri bailanys ornatýǵa mán berýi kerek. Keri bailanys qatysýshynyń oqytý úderisi qalai ótkeni jáne qandai nátijeler bergendigi týraly oi-pikirin tyńdaýǵa negizdeledi. Keri bailanysty túrlishe ótkizýge bolady: toptyq refleksiia, pikir almasý, áńgimelesý túrinde, t.b. Keri bailanystyńtyńdaýshylar men trener úshin ekijaqty paidasy bar, sebebi onyń nátijesinde trener óz jumysyna taldaý jasai alady. Jetkilikti deńgeide berilmegen aqparatty, (bizdiń jaǵdaiymyzda emle erejesin) qaita qarap, kelesi joly sony durys jetkizýge mán beredi.

Myqty ádiskerlik sheberligimen qosa trener psiholog retinde de kórine bilýi kerek. Jalpy, jańa álipbidi nasihattaý, emle erejesin túsindirý barysynda ár aýditoriia jańalyqty túrlishe qabyldaidy. Máselen, biryńǵai pedagog-mamandar úshin shynaiy ǵylymi turǵydan paiymdaý mańyzdy bolsa, ózge mamandyq ieleri úshin uqsastyq taýyp salystyrýlar, naqty tájiribe, kóbirek mysal keltirý mańyzdy bolmaq. Sondai-aq keibir kúrdeli máselege qatysty aýditoriianyń kózqarasy ártúrli bolýy múmkin. Osy jaǵdaidy eskerip kelgende, trener tyńdaýshylarmen durys qarym-qatynas qalyptastyrýǵa tyrysýy kerek. Osy rette psihologtardyń eńbekterinen habardar bolǵanymyzdai, qarym-qatynas mádenietin qalyptastyrý úshin trenerdiń mindeti: aýditoriiany basty nazarda ustaý, iaǵni, negizgi tizgindi qolǵa alý; aitylyp jatqan aqparatqa jáne ony qalai jetkizýge mán berý; ekijaqtylyq qarym qatynasty ornatý; keri qarym-qatynas ornatý.

Aýditoriiany baýrap alýdyń negizgi joly – trenerdiń aqparatty túsinikti, qysqa ári nusqa, qyzyqty, tartymdy bere bilýi. Taǵy bir qosatynymyz kásibi trener zamanaýi kreativti bolý kerek.

Sonymen, biz shaǵyn maqalamyzda kásibi bilikti trenerdiń tulǵalyq ereksheligine toqtaldyq. Tórt aspektini, iaǵni, filologiialyq bilim, sóileý sheberligi, psihologiialyq daiyndyq, ádiskerlik sheberlikti máseleni ońtaily sheshýdiń kilti retinde bólip alyp qaradyq. Qazaq jazýyn latyn grafikasyna kóshirý úderisinde eresekterdi saýattylyqqa úiretetin, saýatty qoǵamdy qalyptastyrýǵa eńbek etetin trenerlerdiń kásibi daiyndyǵy myǵym bolǵanda ǵana, isimiz nátijeli bolmaq.

Paidalanylǵan ádebietter

1. Platonov K. Strýktýra i razvitie lichnosti / Otv. red. A.D. Glotochkin –Moskva, Izd. Naýka,1986.

2. Moskovskaia N. Formirovanie professionalnoi kompetentsii lingvista-prepodavatelia v integralno-kommýnikativnom obrazovatelnom prostranstve. – Stavropol, Izd-vo SGÝ, 2003,-375 s.

3. Moreva N.Trening pedagogicheskogo obsheniia: Ýcheb. Posobie dlia výzov. –Moskva, 2003, -304s.

Jupar Rysqulqyzy Jaqanova

Qaraǵandy oblysynyń  tilderdi damytý

basqarmasy janyndaǵy Resýrstyq

 til ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi