Ótken aptada Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy jaryq kórgeni kópke aian. Tarihi taqyrypty qozǵaǵan maqalaǵa qatysty belgili túrkolog, filologiia ǵylymdarynyń doktory Qarjaýbai Sartqojaulymen áńgimelesken edik. Marhabat!
- Qarjaýbai aǵa, áńgimemizdi keshe ǵana jaryq kórgen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynan bastasaq. Tarihi tujyrymdama týrasynda qazir qoǵamda qyzý talqy júrip jatyr. Qalai oilaisyz, el basshysynyń bul jolǵy bastamasyn rýhani-mádeni derbestigimizdiń alǵysharty, kúrdeli kezeńde halyqtyń sanasyn oiatyp, serpilis beretin úndeý dep qabyldai alamyz ba?
- Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy jaryq kórgennen bergi bir jumanyń ishinde qoǵamda úlken seń qozǵalǵandai boldy. Ultyn ulyqtaǵan, laiyqty baǵasy berilgen kóptegen maqalalar jariialandy. Sol dýaly aýyzdardan shyqqan duǵaly sózderdi, aitylǵan usynystardy júz paiyz qoldaimyn. Solarmen bir pikirdemin.
Maqala jaqsy nasihattalyp jatyr. Erekshe aitarym, bul tarihi tujyrymdama Elbasynyń budan buryn jariialaǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynyń tikelei jalǵasy. Osy maqalalarda aitylǵan ár oi, ár sóz búkil halyqtyń, keleshegimizdi jalǵastyrýshy búgingi urpaqtyń tarihi sana-sezimin qalyptastyrýǵa dańǵyl jol ashty. Elbasynyń ár sózi uly muhitta júzip bara jatqan kemege baǵdar kórsetip turǵan jaǵalaýdaǵy maiaktai ǵylymi-ádistemelik jol kórsetip tur.
Tarihi sana sezim degenińiz - sonaý este joq ejelgi dáýirden bermen qarai ultymyzdyń jasaǵan tarihi qundylyqtaryn urpaqtyń jadyna sińirip, sodan alǵan rýhani qoregin el múddesine arnaityn uly kúsh, balamasy joq qýatty energiia.
Biz myńjyldyqtarǵa jalǵasqan bai tarihy bar halyqpyz. Tarihty jasap qana qoimai, jer sharynyń teń jartysyna qojalyq etken halyqpyz. Ejelgi Ǵun, Kók Túrik, Joshy-Qypshaq imperiiasy sonyń aiǵaǵy. Jahandyq deńgeide mádeniet jasap, sol mádenietimizben álemge áser etken halyqpyz. Buǵan dálel: jartylai kóshpeli, jartylai otyryqshy mádeniet qalyptastyrý; mal sharýashylyǵyn igerýdiń álemdik modýlin jasaý; qorǵaný qarýlary, dalalyq soǵys taktikasy men strategiiasyn qalyptastyrý; Jylqyny qolǵa úiretip, álem halqyn atqa qondyrý, álemniń kórkem sýret (jivopis) ónerine ań órnegin (zverinyi stil) engizý; túrki etnosynyń óz ókili baiyrǵy túrik bitigti álem oi-sanasynyń altyn qoryna engizý degen siiaqty myńdaǵan jańalyqtardy álem órkenietine qosqan halyqpyz.
Biz memlekettilikti qaita jańǵyrtyp, jańa turpattaǵy memleket qurdyq. Beinelep aitsaq, jańa turpatty Ordamyzdy turǵyzdyq. Endi eldi rýhpen hám memleketshildik túsinik qarýlandyrý qajet bolyp tur. Ol degenińiz - beinelep jetkizsek, Ordaǵa kirip barǵanda janyńyzǵa, sezimińizge erekshe kúsh beretin aýra qalyptastyrý degen sóz. Sizdiń surap otyrǵan rýhani-mádeni derbestik degen - osy bolmaq.
- Tarihymyzǵa qatysty máselelerge kelgende naqty baǵasy berilmegen, shyndyqqa qaishy keler jáittar kóp. Keshegi ǵylym qazaq halqynyń tutas tarihyn, mádenietin, turmys-ǵurpyn eýrotsentristik kózqaras hám totalitarlyq rejimniń shyrmaýynan shyqpaǵan sovettik tanym sheńberinde zerttegen sekildi. Ol tiisinshe, halyq sanasynda óz tarihy men rýhani dúniesine úrke qaraýshylyq, mensinbeýshilik siiaqty jaman ádetterdi qalyptastyrǵany ras. Endeshe, Elbasy maqalasy elimizdiń táýelsiz, ǵylymi negizi bar obektivti tarihynyń jazylýyna negiz bola ala ma?
- Biz Keńestik 70 jylda óz tarihymyzdan aiyrylyp qalǵan edik. Tarihi sana-sezimimiz soqqy alyp, qaidaǵy bir ejelgi ispetti izmderdiń duǵasyna bailanyp, esimizden aiyryldyq. Keńestik kezeńde eýroóktemdik, reseilik óktemdik ideologiianyń jeteginde kettik. Endi osy ideologiiadan janymyzdy, oi armanymyzdy, oilaý qabiletimizdi tazalaý sizder men bizderdiń aldymyzǵa qoiylyp otyrǵan mindet. Elbasy osy óktemdikterden qutylatyn joldy kórsetip berdi. Bul ǵalymdar men tarihshylarǵa úlken jaýapkershilik júiteidi. Osylaisha, izmderden tazalanyp halyqtyń ózi jasap ketken tarihyn ózine qaitarýymyz kerek. Sondai jaǵdaida bizdiń halyq óz tarihyna mensinbei qaraý, úrke qaraý kózqarasynan aiyrylady.
- Shyńǵys han taqyryby da áli kúnge deiin daýly kúiinde qalyp otyr. Munyń bári qazaq tarihyna qatysty túiindi máselelerdiń tolyq tarqamaǵanyn aiǵaqtaityndai. Ózińiz bir suhbatyńyzda Shyńǵys hannyń kók túrikterdiń el basqarý júiesin tolyqtai ustanǵanyn aitypsyz...
- Shyńǵys han jáne onyń urpaqtary taqyryby qazaq oqyrmandar ortasynda durys ashylmai jatyr. Asylynda, Z.Qinaiatuly eńbekterinde bul máselege jaqsy jaýap berilgen edi. Menińshe, oqyrman qaýym osy ǵalymnyń eńbegine úńile almai kele jatqan siiaqty. Elbasymyz da buǵan tolyq jaýabyn bergen. Shyńǵys han Ortalyq Aziiada ómir súrip kelgen qazaq, mońǵol, tatar, manjý, tibet, qytai, orystardyń, Shyǵys eýropa, Kavkaz, Jerorta teńizi, Qaraózen mańyndaǵy parsylar, arabtardyń, grýzin, armiiandardyń, ýkraindardyń da hany. Barlyǵy da kezinde Shyńǵys han jáne onyń urpaqtarynyń qol astynda boldy. Al, Joshy qaǵan qazaq jerin úleske alyp, bilik qurdy. Ol mońǵol halqy úshin kúresken joq. Qazaq jerine kelip qazaq bolyp ketti. Shyńǵys han Joshyǵa osy uly dalany berip turyp «Joshy-Qypshaq ulysy» dep atady. «Joshy-Qypshaq ulysy» degenińiz - búgingi qazaqtar. Frantsiia saýdageri Marko Poloǵa jol kórsetip, aqyl keńes bergen bir kezdesýinde «Qyrym túbeginen Beijińge deiingi aralyqta júrip ótken kezde janyńda qaitken kúnde bir qypshaq aýdarmashyń bolsyn. Qypshaq tili Ortalyq Aziianyń qatynas tili» degen eken. Iaǵni, sol dáýirde qypshaq tili búgingi aǵylshyn tiliniń rólinde boldy dep túsinýge bolady.
Shyńǵys han ózi úsh tatardyń urpaǵy. Arǵy tegi túrki-hiiat. Tili b.z. IX-X ǵasyrdan bastap kórshiles manjý, túngús, qytailanǵan qidan tilderiniń áserimen túrkilik teginen alystap qalyptasa bastaǵan. Shyńǵys dáýirinde biraz alystaǵan. Keiin býddizm dinin qabyldaǵan soń onan ármen alystap búgingi mońǵol tili qalyptasqan.
Shyńǵys imperiiasy alǵash ornaǵan kezde Chińǵai Chinsan degen kerei taipasy adamy onyń is-basqarýshysy bolyp jumys jasaǵan. Kók túriktiń úshinshi qaǵanaty - Birikken túrik (uiǵyr) qaǵanaty qulaǵannan keiin, X-XI ǵasyrlarda Kerei, Naiman taipalyq odaqtary jeke-jeke handyq qurǵan. Olar Kók túrik dáýiriniń mádeni-rýhani qundylyqtaryn, el basqarý júiesin umyt qaldyrmai, jalǵastyryp paidalanyp kelgen. Shyńǵys qaǵannyń is basqarýshysy Chinǵai-Chinsan Kók Túrikterdiń sol dáýirin Mońǵol imperiiasy qurylǵan kezde sol qalpymen qoldanǵan. M: Tór(bilik), el, han, qaǵan, bitig (jazý), bitigshi (hatshy), turǵaq (kúndizgi qaraýyl), keshigtin (túngi qaraýyl), taryǵ (egin) t.t.s.s.
- Túrkolog maman retinde túrki mádenieti men kóshpendiler órkenietiniń búgingi zerttelý jaiy týraly az-kem aita ketseńiz.
- Bul óte úlken taqyryp. Túrik mádenietin mádeniet retinde jeke alyp qaraý kerek. Shegine jetkizip zertteldi dep aita almaimyn. Qaita qaraityn, ary qarai tereńdep zertteitin aspektileri áli kóp. Kóshpeliler mádenietiniń otyryqshy elderge áseri órkeniet turǵysynan zerttelý kerek. Bul taqyryp tyń dúnie. Búginge deiin igerilmei jatyr.
- Memleket basshysynyń maqalasy qazaq tarihyn qaita zerdeleýge múmkindik beredi. Aldaǵy atqarylatyn úlken jumystardyń baǵyt-baǵdary qalai bolýy kerek, neni eskerýi kerek?
- Jasaityn jumys kóp. Elbasynyń osy maqalasynyń aiasynda zerttep júrgen ǵalymdardy kiristire otyryp memleketttik baǵdarlama jasasa durys bolar edi. Barlyq jumysty Túrki Akademiiasyna itere salýǵa bolmaidy. Óz basym Túrki Akademiiasynyń jumysyna kóńilim tolmaidy. Kemshilikter óte kóp. L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ, Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq memlekettik ýniversiteti, Túrkistandaǵy Qazaq-Túrik ýniversteti, Almaty pedagogikalyq ýniversitetteri birigip otyryp jumys jasasa jaqsy nátije shyǵady dep oilaimyn.
- Áńgimeńizge rahmet!
Ult portaly
