ٶتكەن اپتادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كٶرگەنٸ كٶپكە ايان. تاريحي تاقىرىپتى قوزعاعان ماقالاعا قاتىستى بەلگٸلٸ تٷركولوگ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجاۇلىمەن ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك. مارحابات!
- قارجاۋباي اعا, ەڭگٸمەمٸزدٸ كەشە عانا جارىق كٶرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسىنان باستاساق. تاريحي تۇجىرىمداما تۋراسىندا قازٸر قوعامدا قىزۋ تالقى جٷرٸپ جاتىر. قالاي ويلايسىز, ەل باسشىسىنىڭ بۇل جولعى باستاماسىن رۋحاني-مەدەني دەربەستٸگٸمٸزدٸڭ العىشارتى, كٷردەلٸ كەزەڭدە حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ, سەرپٸلٸس بەرەتٸن ٷندەۋ دەپ قابىلداي الامىز با?
- ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كٶرگەننەن بەرگٸ بٸر جۇمانىڭ ٸشٸندە قوعامدا ٷلكەن سەڭ قوزعالعانداي بولدى. ۇلتىن ۇلىقتاعان, لايىقتى باعاسى بەرٸلگەن كٶپتەگەن ماقالالار جارييالاندى. سول دۋالى اۋىزداردان شىققان دۇعالى سٶزدەردٸ, ايتىلعان ۇسىنىستاردى جٷز پايىز قولدايمىن. سولارمەن بٸر پٸكٸردەمٸن.
ماقالا جاقسى ناسيحاتتالىپ جاتىر. ەرەكشە ايتارىم, بۇل تاريحي تۇجىرىمداما ەلباسىنىڭ بۇدان بۇرىن جارييالاعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ تٸكەلەي جالعاسى. وسى ماقالالاردا ايتىلعان ەر وي, ەر سٶز بٷكٸل حالىقتىڭ, كەلەشەگٸمٸزدٸ جالعاستىرۋشى بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ تاريحي سانا-سەزٸمٸن قالىپتاستىرۋعا داڭعىل جول اشتى. ەلباسىنىڭ ەر سٶزٸ ۇلى مۇحيتتا جٷزٸپ بارا جاتقان كەمەگە باعدار كٶرسەتٸپ تۇرعان جاعالاۋداعى ماياكتاي عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك جول كٶرسەتٸپ تۇر.
تاريحي سانا سەزٸم دەگەنٸڭٸز - سوناۋ ەستە جوق ەجەلگٸ دەۋٸردەن بەرمەن قاراي ۇلتىمىزدىڭ جاساعان تاريحي قۇندىلىقتارىن ۇرپاقتىڭ جادىنا سٸڭٸرٸپ, سودان العان رۋحاني قورەگٸن ەل مٷددەسٸنە ارنايتىن ۇلى كٷش, بالاماسى جوق قۋاتتى ەنەرگييا.
بٸز مىڭجىلدىقتارعا جالعاسقان باي تاريحى بار حالىقپىز. تاريحتى جاساپ قانا قويماي, جەر شارىنىڭ تەڭ جارتىسىنا قوجالىق ەتكەن حالىقپىز. ەجەلگٸ عۇن, كٶك تٷرٸك, جوشى-قىپشاق يمپەريياسى سونىڭ ايعاعى. جاھاندىق دەڭگەيدە مەدەنيەت جاساپ, سول مەدەنيەتٸمٸزبەن ەلەمگە ەسەر ەتكەن حالىقپىز. بۇعان دەلەل: جارتىلاي كٶشپەلٸ, جارتىلاي وتىرىقشى مەدەنيەت قالىپتاستىرۋ; مال شارۋاشىلىعىن يگەرۋدٸڭ ەلەمدٸك مودۋلٸن جاساۋ; قورعانۋ قارۋلارى, دالالىق سوعىس تاكتيكاسى مەن ستراتەگيياسىن قالىپتاستىرۋ; جىلقىنى قولعا ٷيرەتٸپ, ەلەم حالقىن اتقا قوندىرۋ, ەلەمنٸڭ كٶركەم سۋرەت (جيۆوپيس) ٶنەرٸنە اڭ ٶرنەگٸن (زۆەرينىي ستيل) ەنگٸزۋ; تٷركٸ ەتنوسىنىڭ ٶز ٶكٸلٸ بايىرعى تٷرٸك بٸتٸگتٸ ەلەم وي-ساناسىنىڭ التىن قورىنا ەنگٸزۋ دەگەن سيياقتى مىڭداعان جاڭالىقتاردى ەلەم ٶركەنيەتٸنە قوسقان حالىقپىز.
بٸز مەملەكەتتٸلٸكتٸ قايتا جاڭعىرتىپ, جاڭا تۇرپاتتاعى مەملەكەت قۇردىق. بەينەلەپ ايتساق, جاڭا تۇرپاتتى وردامىزدى تۇرعىزدىق. ەندٸ ەلدٸ رۋحپەن ھەم مەملەكەتشٸلدٸك تٷسٸنٸك قارۋلاندىرۋ قاجەت بولىپ تۇر. ول دەگەنٸڭٸز - بەينەلەپ جەتكٸزسەك, ورداعا كٸرٸپ بارعاندا جانىڭىزعا, سەزٸمٸڭٸزگە ەرەكشە كٷش بەرەتٸن اۋرا قالىپتاستىرۋ دەگەن سٶز. سٸزدٸڭ سۇراپ وتىرعان رۋحاني-مەدەني دەربەستٸك دەگەن - وسى بولماق.
- تاريحىمىزعا قاتىستى مەسەلەلەرگە كەلگەندە ناقتى باعاسى بەرٸلمەگەن, شىندىققا قايشى كەلەر جەيتتار كٶپ. كەشەگٸ عىلىم قازاق حالقىنىڭ تۇتاس تاريحىن, مەدەنيەتٸن, تۇرمىس-عۇرپىن ەۋروتسەنتريستٸك كٶزقاراس ھەم توتاليتارلىق رەجيمنٸڭ شىرماۋىنان شىقپاعان سوۆەتتٸك تانىم شەڭبەرٸندە زەرتتەگەن سەكٸلدٸ. ول تيٸسٸنشە, حالىق ساناسىندا ٶز تاريحى مەن رۋحاني دٷنيەسٸنە ٷركە قاراۋشىلىق, مەنسٸنبەۋشٸلٸك سيياقتى جامان ەدەتتەردٸ قالىپتاستىرعانى راس. ەندەشە, ەلباسى ماقالاسى ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸز, عىلىمي نەگٸزٸ بار وبەكتيۆتٸ تاريحىنىڭ جازىلۋىنا نەگٸز بولا الا ما?
- بٸز كەڭەستٸك 70 جىلدا ٶز تاريحىمىزدان ايىرىلىپ قالعان ەدٸك. تاريحي سانا-سەزٸمٸمٸز سوققى الىپ, قايداعى بٸر ەجەلگٸ ٸسپەتتٸ يزمدەردٸڭ دۇعاسىنا بايلانىپ, ەسٸمٸزدەن ايىرىلدىق. كەڭەستٸك كەزەڭدە ەۋروٶكتەمدٸك, رەسەيلٸك ٶكتەمدٸك يدەولوگييانىڭ جەتەگٸندە كەتتٸك. ەندٸ وسى يدەولوگييادان جانىمىزدى, وي ارمانىمىزدى, ويلاۋ قابٸلەتٸمٸزدٸ تازالاۋ سٸزدەر مەن بٸزدەردٸڭ الدىمىزعا قويىلىپ وتىرعان مٸندەت. ەلباسى وسى ٶكتەمدٸكتەردەن قۇتىلاتىن جولدى كٶرسەتٸپ بەردٸ. بۇل عالىمدار مەن تاريحشىلارعا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷيتەيدٸ. وسىلايشا, يزمدەردەن تازالانىپ حالىقتىڭ ٶزٸ جاساپ كەتكەن تاريحىن ٶزٸنە قايتارۋىمىز كەرەك. سونداي جاعدايدا بٸزدٸڭ حالىق ٶز تاريحىنا مەنسٸنبەي قاراۋ, ٷركە قاراۋ كٶزقاراسىنان ايىرىلادى.
- شىڭعىس حان تاقىرىبى دا ەلٸ كٷنگە دەيٸن داۋلى كٷيٸندە قالىپ وتىر. مۇنىڭ بەرٸ قازاق تاريحىنا قاتىستى تٷيٸندٸ مەسەلەلەردٸڭ تولىق تارقاماعانىن ايعاقتايتىنداي. ٶزٸڭٸز بٸر سۇحباتىڭىزدا شىڭعىس حاننىڭ كٶك تٷرٸكتەردٸڭ ەل باسقارۋ جٷيەسٸن تولىقتاي ۇستانعانىن ايتىپسىز...
- شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ۇرپاقتارى تاقىرىبى قازاق وقىرماندار ورتاسىندا دۇرىس اشىلماي جاتىر. اسىلىندا, ز.قيناياتۇلى ەڭبەكتەرٸندە بۇل مەسەلەگە جاقسى جاۋاپ بەرٸلگەن ەدٸ. مەنٸڭشە, وقىرمان قاۋىم وسى عالىمنىڭ ەڭبەگٸنە ٷڭٸلە الماي كەلە جاتقان سيياقتى. ەلباسىمىز دا بۇعان تولىق جاۋابىن بەرگەن. شىڭعىس حان ورتالىق ازييادا ٶمٸر سٷرٸپ كەلگەن قازاق, موڭعول, تاتار, مانجۋ, تيبەت, قىتاي, ورىستاردىڭ, شىعىس ەۋروپا, كاۆكاز, جەرورتا تەڭٸزٸ, قاراٶزەن ماڭىنداعى پارسىلار, ارابتاردىڭ, گرۋزين, ارمييانداردىڭ, ۋكراينداردىڭ دا حانى. بارلىعى دا كەزٸندە شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قول استىندا بولدى. ال, جوشى قاعان قازاق جەرٸن ٷلەسكە الىپ, بيلٸك قۇردى. ول موڭعول حالقى ٷشٸن كٷرەسكەن جوق. قازاق جەرٸنە كەلٸپ قازاق بولىپ كەتتٸ. شىڭعىس حان جوشىعا وسى ۇلى دالانى بەرٸپ تۇرىپ «جوشى-قىپشاق ۇلىسى» دەپ اتادى. «جوشى-قىپشاق ۇلىسى» دەگەنٸڭٸز - بٷگٸنگٸ قازاقتار. فرانتسييا ساۋداگەرٸ ماركو پولوعا جول كٶرسەتٸپ, اقىل كەڭەس بەرگەن بٸر كەزدەسۋٸندە «قىرىم تٷبەگٸنەن بەيجٸڭگە دەيٸنگٸ ارالىقتا جٷرٸپ ٶتكەن كەزدە جانىڭدا قايتكەن كٷندە بٸر قىپشاق اۋدارماشىڭ بولسىن. قىپشاق تٸلٸ ورتالىق ازييانىڭ قاتىناس تٸلٸ» دەگەن ەكەن. ياعني, سول دەۋٸردە قىپشاق تٸلٸ بٷگٸنگٸ اعىلشىن تٸلٸنٸڭ رٶلٸندە بولدى دەپ تٷسٸنۋگە بولادى.
شىڭعىس حان ٶزٸ ٷش تاتاردىڭ ۇرپاعى. ارعى تەگٸ تٷركٸ-حييات. تٸلٸ ب.ز. IX-X عاسىردان باستاپ كٶرشٸلەس مانجۋ, تٷنگٷس, قىتايلانعان قيدان تٸلدەرٸنٸڭ ەسەرٸمەن تٷركٸلٸك تەگٸنەن الىستاپ قالىپتاسا باستاعان. شىڭعىس دەۋٸرٸندە بٸراز الىستاعان. كەيٸن بۋدديزم دٸنٸن قابىلداعان سوڭ ونان ەرمەن الىستاپ بٷگٸنگٸ موڭعول تٸلٸ قالىپتاسقان.
شىڭعىس يمپەريياسى العاش ورناعان كەزدە چيڭعاي چينسان دەگەن كەرەي تايپاسى ادامى ونىڭ ٸس-باسقارۋشىسى بولىپ جۇمىس جاساعان. كٶك تٷرٸكتٸڭ ٷشٸنشٸ قاعاناتى - بٸرٸككەن تٷرٸك (ۇيعىر) قاعاناتى قۇلاعاننان كەيٸن, X-Xٸ عاسىرلاردا كەرەي, نايمان تايپالىق وداقتارى جەكە-جەكە حاندىق قۇرعان. ولار كٶك تٷرٸك دەۋٸرٸنٸڭ مەدەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىن, ەل باسقارۋ جٷيەسٸن ۇمىت قالدىرماي, جالعاستىرىپ پايدالانىپ كەلگەن. شىڭعىس قاعاننىڭ ٸس باسقارۋشىسى چينعاي-چينسان كٶك تٷرٸكتەردٸڭ سول دەۋٸرٸن موڭعول يمپەريياسى قۇرىلعان كەزدە سول قالپىمەن قولدانعان. م: تٶر(بيلٸك), ەل, حان, قاعان, بٸتٸگ (جازۋ), بٸتٸگشٸ (حاتشى), تۇرعاق (كٷندٸزگٸ قاراۋىل), كەشٸگتٸن (تٷنگٸ قاراۋىل), تارىع (ەگٸن) ت.ت.س.س.
- تٷركولوگ مامان رەتٸندە تٷركٸ مەدەنيەتٸ مەن كٶشپەندٸلەر ٶركەنيەتٸنٸڭ بٷگٸنگٸ زەرتتەلۋ جايى تۋرالى از-كەم ايتا كەتسەڭٸز.
- بۇل ٶتە ٷلكەن تاقىرىپ. تٷرٸك مەدەنيەتٸن مەدەنيەت رەتٸندە جەكە الىپ قاراۋ كەرەك. شەگٸنە جەتكٸزٸپ زەرتتەلدٸ دەپ ايتا المايمىن. قايتا قارايتىن, ارى قاراي تەرەڭدەپ زەرتتەيتٸن اسپەكتٸلەرٸ ەلٸ كٶپ. كٶشپەلٸلەر مەدەنيەتٸنٸڭ وتىرىقشى ەلدەرگە ەسەرٸ ٶركەنيەت تۇرعىسىنان زەرتتەلۋ كەرەك. بۇل تاقىرىپ تىڭ دٷنيە. بٷگٸنگە دەيٸن يگەرٸلمەي جاتىر.
- مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى قازاق تاريحىن قايتا زەردەلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. الداعى اتقارىلاتىن ٷلكەن جۇمىستاردىڭ باعىت-باعدارى قالاي بولۋى كەرەك, نەنٸ ەسكەرۋٸ كەرەك?
- جاسايتىن جۇمىس كٶپ. ەلباسىنىڭ وسى ماقالاسىنىڭ اياسىندا زەرتتەپ جٷرگەن عالىمداردى كٸرٸستٸرە وتىرىپ مەملەكەتتتٸك باعدارلاما جاساسا دۇرىس بولار ەدٸ. بارلىق جۇمىستى تٷركٸ اكادەميياسىنا يتەرە سالۋعا بولمايدى. ٶز باسىم تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ جۇمىسىنا كٶڭٸلٸم تولمايدى. كەمشٸلٸكتەر ٶتە كٶپ. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ, تٷركٸستانداعى قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرستەتٸ, الماتى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ بٸرٸگٸپ وتىرىپ جۇمىس جاساسا جاقسى نەتيجە شىعادى دەپ ويلايمىن.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ۇلت پورتالى
