Karl BAIPAQOV, Á. Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýtynyń direktory, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor:
– Almaty oblysyna qarasty myń jyldyq tarihy bar Talhizdi IýNESKO-nyń Mádeni mura tizimine engizýdi usyný týraly sheshim qabyldanǵan kúnnen bastap bul kóne qalanyń taǵdyry meni bei-jai qaldyrǵan emes. Talǵar jáne basqa da tarihy tereń jeti qalany IýNESKO tizimine tirkeý jumystarynyń basy-qasynda boldym. «Uly Jibek jolyn» mádeni mura retinde tizimge engizý týraly bastama 2004 jyly ulttyq qundylyqtar men jádigerlerge arnalǵan Aziia elderi arasyndaǵy halyqaralyq ǵylymi konferentsiiada kóterilgen bolatyn. Qytai, Qazaqstan jáne sol jiynǵa jiylǵan birqatar memleketterdiń ǵalymdary «Uly Jibek jolyn» qundy jádirgerlerdiń halyqaralyq tizimine tirkeýdi biraýyzdan maquldaǵan bolatyn. Sebebi, «Uly Jibek joly» – álemdik deńgeidegi tarihi brend. Bul kóne kerýen – mádeniet, tarih, saýda-sattyqtyń negizi ǵana emes, bailanys pen qarym-qatynas quraly boldy. Búgingi ǵalamtor jelisiniń qyzmetin atqardy. Kez kelgen diplomatiialyq kelissózder, birneshe el arasyndaǵy aqparat tasymaly jáne taǵy basqa bailanys quraldarynyń qarqyndy damýyna bul uly joldyń tigizgen septigi mol boldy. «Uly Jibek joly» iri qalalardy aralap ótkenin tarihtan bilemiz. Sondai tarihi mańyzy zor, asa qundy kóne qalanyń biri – Talhir. Halyqaralyq mádeni mura tizimine engizý úshin uly kerýen basyp ótken kóne qalalardy taýyp, zerttep, tarihi mańyzyn dáleldeý qajet boldy. Arheologtar men tarihshylar mundai kóne qalalardy tapty, mundai jádigerlerdiń «Mádeni mura» ekenine halyqaralyq komissiianyń kózin jetkizý úshin aianbai eńbek etti. Bul baǵytta qyrýar sharalar atqaryldy. Munda qanshama ǵalymnyń qara eńbegi, uzaq izdenisi men mańdai teri bar.
Belsendi top bul joly da, iaǵni qundy jádigerdi qorǵaý aimaǵynyń shekarasyna jol qurylysynyń bastalǵanynan habardar bolǵan sátten bastap shette qalýdy jón kórmedik. Kimniń aq iaki qara ekeni beimálim. Bilik ókilderi zertteýshi ǵalymdar men qoǵam qairatkerleriniń janaiqaiyn estidi, túrli faktorlardyń saldarynan bolǵan túsinispeýshilikti toqtatyp, qajet sheshimdi qabyldai bildi. Mádeniet jáne sport ministriliginiń tikelei aralasýymen, bul másele oń sheshimin taýyp, qazirgi tańda, júrgizilip jatqan jol qurylysynyń baǵyty ózgeretin boldy. Bastysy – osy.
– Talhiz IýNESKO-nyń qorǵaýyna alynǵanyn esepke alsaq, tarihi qalany qorǵaý aimaǵynyń shekarasyna qurylys júrgizbek túgili, eshkimniń tiisýge quqyǵy joq emes pe?
– 2004 jyly bastalyp, on jyl boiyna uzaqmerzimdi zertteý men tynymsyz eńbektiń nátijesinde Talhiz 2014 jyly Katar eliniń astanasy Doha qalasynda ótken IýNESKO-nyń №38 sessiiasynda qaralyp, búkilálemdik «Mádeni mura» tizimine endi. Mundai qalalardyń jahannyń búginge deiingi tarihyndaǵy máni men mańyzy dáleldenip, álemdik arheologiiada baǵa jetpes qundylyq ekenine kóz jetti. Álbette, sol sátten bastap kóne qala halyqaralyq mekemeniń erekshe baqylaýyna ótti. Biraq, bizdegi sheneýnikterde qate túsinik qalyptasqan. Olar «qandai da bir qundy jádiger IýNESKO-nyń tizimine ense, endigi qadaǵalaý men qorǵaý jumystary sol beldi uiymdardyń enshisinde bolýy tiis» dep esepteidi. Bul – qate pikir. Kerisinshe, buǵan deiin zerttelgen tarihi qundylyqtardy ári qarai qorǵaýda memleketke, bilik ókilderine, otandyq ǵylym men ǵalymdarǵa júkteletin jaýapkershilik eki ese artady. Endi sol mádeni baǵaly mura úshin halyqaralyq qaýym aldynda jaýapty bolamyz.
Úkimet basshysynyń orynbasary Imanǵali Tasmaǵanbetov «Ult maqtanyshy sanalatyn tarihi jádigerlerge qalai atústi qaraýǵa bolady? Ótkendi moiyndamai turyp, keleshekke qadam jasai almaimyz. Kez kelgen tarihi qundylyq erekshe baqylaýǵa alynýy tiis» dep atap ótti. Mundai sheshim shyǵarǵan mamandar tarihty moiyndaýdan, ótkendi syilaýdan maqurym. IýNESKO-nyń ózi moiyndap otyrǵan baǵa jetpes murany eshbir dálelsiz qalai joq qylýǵa bolady? Atalmysh mekeme osy qujat arqyly bul máselege jumyldyrylǵan barlyq jaýaptylardy tura joldan taidyrǵan syńaily. Desek te, bul olqylyqtyń orny toltyrylýda.
– Jol qurylysy jumystarynan kóne qala qanshalyqty zardap shekti?
– Jol qurylysynyń birqatar jumystar júrgizilgen. Men úshin, mańyzdysy – búginge deiin bitken jumystar men oǵan ketken qarajat emes, kóne qalany qorǵaý úshin osy qurylys sharalarynyń áiteýir toqtaǵany. Qateliktiń bolǵanyn, qandai da bir aǵattyqtyń ketkenin moiyndaý kerek. Dei turǵanmen, kóne Talhizdi túgelimen talqandaýǵa jol berilmedi. Belgili bir tusyn buzyp alǵanymyzben, birshama bóligin qorǵai aldyq. Endigi kezekte, mundai jádigerler erekshe baqylaýǵa alynady dep senemiz.
– IýNESKO-nyń arnaiy komissiiasy kelip, kóne qala aimaǵyn tekserip jatqanyn estidik. Qalai oilaisyz, Talhiz halyqaralyq uiymnyń tiziminde qala ma, álde?..
– Halyqaralyq uiymnyń janynan qurylǵan komissiia ókilderi elimizge kelip, Talhizdi jáne basqa tarihi jádirgerlerdi zerttep, zerdelep jatyr. Áli biraz ýaqyt boiyna jan-jaqty tekserý jumystaryn júrgizedi. Bul álemdik uiym kele salysymen sheshimin bere salmaidy. Ábden tyńǵylyqty júrgizilgen tekserý jumystarynan keiin baryp, toqeterin aitady. Tipti, IýNESKO-nyń bul máselege qatysty esebin keler jyly biraq biletin shyǵarmyz.
– Batystaǵy Saraishyq qalasyn jyldan-jylǵa Jaiyq ózeni shaiyp bara jatqanyn bilemiz. Tarihi jádiger retinde kóne qalany saqtap qalýǵa qajet deńgeide kóńil bólinbei keledi. Ne sebepti?
– Saraishyq – orta ǵasyrdaǵy Altyn Ordanyń maqtanyshy bolǵan iri qalalardyń biri. Aziia men Eýropa saýda joldarynyń qiylysy sanalǵan ejelgi qalanyń oń jaǵyn jyl ótken saiyn Jaiyq ózeni shaiyp jatyr. Qalanyń biraz bóligi sý astyna ketip úlgerdi. Degenmen, Saraishyqty saqtap qalýdyń birneshe joly bar. Bul baǵytta birqatar jobalar daiyndalýda. Máselen, búgingi tehnologiianyń damyǵan zamanynda qajet qural-jabdyqtardy paidalana otyryp Jaiyqtyń jaǵalaýyna, ózen aǵysynyń arnasyn buryp jiberetin bóget salýǵa bolady. Árine, bul máselege qatysty sharalardy júzege asyrý úshin qyrýar qarajat qajet. Dei turǵanmen, memleket Saraishyqtyń tarihi asyl mura ekenin esepke ala otyryp, kóne qalany qorǵaý jumystaryn qolǵa alady dep senemiz.
Búginde IýNESKO atalmysh máselemen ainalysýda. Keler jyldyń kúzinde Saraishyqqa arnalǵan úlken ǵylymi konferentsiia ótedi dep josparlanýda.
