كارل بايپاقوۆ, ە. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– الماتى وبلىسىنا قاراستى مىڭ جىلدىق تاريحى بار تالحيزدٸ يۋنەسكو-نىڭ مەدەني مۇرا تٸزٸمٸنە ەنگٸزۋدٸ ۇسىنۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانعان كٷننەن باستاپ بۇل كٶنە قالانىڭ تاعدىرى مەنٸ بەي-جاي قالدىرعان ەمەس. تالعار جەنە باسقا دا تاريحى تەرەڭ جەتٸ قالانى يۋنەسكو تٸزٸمٸنە تٸركەۋ جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا بولدىم. «ۇلى جٸبەك جولىن» مەدەني مۇرا رەتٸندە تٸزٸمگە ەنگٸزۋ تۋرالى باستاما 2004 جىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن جەدٸگەرلەرگە ارنالعان ازييا ەلدەرٸ اراسىنداعى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسييادا كٶتەرٸلگەن بولاتىن. قىتاي, قازاقستان جەنە سول جيىنعا جيىلعان بٸرقاتار مەملەكەتتەردٸڭ عالىمدارى «ۇلى جٸبەك جولىن» قۇندى جەدٸرگەرلەردٸڭ حالىقارالىق تٸزٸمٸنە تٸركەۋدٸ بٸراۋىزدان ماقۇلداعان بولاتىن. سەبەبٸ, «ۇلى جٸبەك جولى» – ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ تاريحي برەند. بۇل كٶنە كەرۋەن – مەدەنيەت, تاريح, ساۋدا-ساتتىقتىڭ نەگٸزٸ عانا ەمەس, بايلانىس پەن قارىم-قاتىناس قۇرالى بولدى. بٷگٸنگٸ عالامتور جەلٸسٸنٸڭ قىزمەتٸن اتقاردى. كەز كەلگەن ديپلوماتييالىق كەلٸسسٶزدەر, بٸرنەشە ەل اراسىنداعى اقپارات تاسىمالى جەنە تاعى باسقا بايلانىس قۇرالدارىنىڭ قارقىندى دامۋىنا بۇل ۇلى جولدىڭ تيگٸزگەن سەپتٸگٸ مول بولدى. «ۇلى جٸبەك جولى» ٸرٸ قالالاردى ارالاپ ٶتكەنٸن تاريحتان بٸلەمٸز. سونداي تاريحي ماڭىزى زور, اسا قۇندى كٶنە قالانىڭ بٸرٸ – تالحير. حالىقارالىق مەدەني مۇرا تٸزٸمٸنە ەنگٸزۋ ٷشٸن ۇلى كەرۋەن باسىپ ٶتكەن كٶنە قالالاردى تاۋىپ, زەرتتەپ, تاريحي ماڭىزىن دەلەلدەۋ قاجەت بولدى. ارحەولوگتار مەن تاريحشىلار مۇنداي كٶنە قالالاردى تاپتى, مۇنداي جەدٸگەرلەردٸڭ «مەدەني مۇرا» ەكەنٸنە حالىقارالىق كوميسسييانىڭ كٶزٸن جەتكٸزۋ ٷشٸن ايانباي ەڭبەك ەتتٸ. بۇل باعىتتا قىرۋار شارالار اتقارىلدى. مۇندا قانشاما عالىمنىڭ قارا ەڭبەگٸ, ۇزاق ٸزدەنٸسٸ مەن ماڭداي تەرٸ بار.
بەلسەندٸ توپ بۇل جولى دا, ياعني قۇندى جەدٸگەردٸ قورعاۋ ايماعىنىڭ شەكاراسىنا جول قۇرىلىسىنىڭ باستالعانىنان حاباردار بولعان سەتتەن باستاپ شەتتە قالۋدى جٶن كٶرمەدٸك. كٸمنٸڭ اق ياكي قارا ەكەنٸ بەيمەلٸم. بيلٸك ٶكٸلدەرٸ زەرتتەۋشٸ عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ جانايقايىن ەستٸدٸ, تٷرلٸ فاكتورلاردىڭ سالدارىنان بولعان تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتٸ توقتاتىپ, قاجەت شەشٸمدٸ قابىلداي بٸلدٸ. مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸلٸگٸنٸڭ تٸكەلەي ارالاسۋىمەن, بۇل مەسەلە وڭ شەشٸمٸن تاۋىپ, قازٸرگٸ تاڭدا, جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جول قۇرىلىسىنىڭ باعىتى ٶزگەرەتٸن بولدى. باستىسى – وسى.
– تالحيز يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الىنعانىن ەسەپكە الساق, تاريحي قالانى قورعاۋ ايماعىنىڭ شەكاراسىنا قۇرىلىس جٷرگٸزبەك تٷگٸلٸ, ەشكٸمنٸڭ تيٸسۋگە قۇقىعى جوق ەمەس پە?
– 2004 جىلى باستالىپ, ون جىل بويىنا ۇزاقمەرزٸمدٸ زەرتتەۋ مەن تىنىمسىز ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸندە تالحيز 2014 جىلى كاتار ەلٸنٸڭ استاناسى دوحا قالاسىندا ٶتكەن يۋنەسكو-نىڭ №38 سەسسيياسىندا قارالىپ, بٷكٸلەلەمدٸك «مەدەني مۇرا» تٸزٸمٸنە ەندٸ. مۇنداي قالالاردىڭ جاھاننىڭ بٷگٸنگە دەيٸنگٸ تاريحىنداعى مەنٸ مەن ماڭىزى دەلەلدەنٸپ, ەلەمدٸك ارحەولوگييادا باعا جەتپەس قۇندىلىق ەكەنٸنە كٶز جەتتٸ. ەلبەتتە, سول سەتتەن باستاپ كٶنە قالا حالىقارالىق مەكەمەنٸڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا ٶتتٸ. بٸراق, بٸزدەگٸ شەنەۋنٸكتەردە قاتە تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. ولار «قانداي دا بٸر قۇندى جەدٸگەر يۋنەسكو-نىڭ تٸزٸمٸنە ەنسە, ەندٸگٸ قاداعالاۋ مەن قورعاۋ جۇمىستارى سول بەلدٸ ۇيىمداردىڭ ەنشٸسٸندە بولۋى تيٸس» دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇل – قاتە پٸكٸر. كەرٸسٸنشە, بۇعان دەيٸن زەرتتەلگەن تاريحي قۇندىلىقتاردى ەرٸ قاراي قورعاۋدا مەملەكەتكە, بيلٸك ٶكٸلدەرٸنە, وتاندىق عىلىم مەن عالىمدارعا جٷكتەلەتٸن جاۋاپكەرشٸلٸك ەكٸ ەسە ارتادى. ەندٸ سول مەدەني باعالى مۇرا ٷشٸن حالىقارالىق قاۋىم الدىندا جاۋاپتى بولامىز.
ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى يمانعالي تاسماعانبەتوۆ «ۇلت ماقتانىشى سانالاتىن تاريحي جەدٸگەرلەرگە قالاي اتٷستٸ قاراۋعا بولادى? ٶتكەندٸ مويىنداماي تۇرىپ, كەلەشەككە قادام جاساي المايمىز. كەز كەلگەن تاريحي قۇندىلىق ەرەكشە باقىلاۋعا الىنۋى تيٸس» دەپ اتاپ ٶتتٸ. مۇنداي شەشٸم شىعارعان ماماندار تاريحتى مويىنداۋدان, ٶتكەندٸ سىيلاۋدان ماقۇرىم. يۋنەسكو-نىڭ ٶزٸ مويىنداپ وتىرعان باعا جەتپەس مۇرانى ەشبٸر دەلەلسٸز قالاي جوق قىلۋعا بولادى? اتالمىش مەكەمە وسى قۇجات ارقىلى بۇل مەسەلەگە جۇمىلدىرىلعان بارلىق جاۋاپتىلاردى تۇرا جولدان تايدىرعان سىڭايلى. دەسەك تە, بۇل ولقىلىقتىڭ ورنى تولتىرىلۋدا.
– جول قۇرىلىسى جۇمىستارىنان كٶنە قالا قانشالىقتى زارداپ شەكتٸ?
– جول قۇرىلىسىنىڭ بٸرقاتار جۇمىستار جٷرگٸزٸلگەن. مەن ٷشٸن, ماڭىزدىسى – بٷگٸنگە دەيٸن بٸتكەن جۇمىستار مەن وعان كەتكەن قاراجات ەمەس, كٶنە قالانى قورعاۋ ٷشٸن وسى قۇرىلىس شارالارىنىڭ ەيتەۋٸر توقتاعانى. قاتەلٸكتٸڭ بولعانىن, قانداي دا بٸر اعاتتىقتىڭ كەتكەنٸن مويىنداۋ كەرەك. دەي تۇرعانمەن, كٶنە تالحيزدٸ تٷگەلٸمەن تالقانداۋعا جول بەرٸلمەدٸ. بەلگٸلٸ بٸر تۇسىن بۇزىپ العانىمىزبەن, بٸرشاما بٶلٸگٸن قورعاي الدىق. ەندٸگٸ كەزەكتە, مۇنداي جەدٸگەرلەر ەرەكشە باقىلاۋعا الىنادى دەپ سەنەمٸز.
– يۋنەسكو-نىڭ ارنايى كوميسسيياسى كەلٸپ, كٶنە قالا ايماعىن تەكسەرٸپ جاتقانىن ەستٸدٸك. قالاي ويلايسىز, تالحيز حالىقارالىق ۇيىمنىڭ تٸزٸمٸندە قالا ما, ەلدە?..
– حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جانىنان قۇرىلعان كوميسسييا ٶكٸلدەرٸ ەلٸمٸزگە كەلٸپ, تالحيزدٸ جەنە باسقا تاريحي جەدٸرگەرلەردٸ زەرتتەپ, زەردەلەپ جاتىر. ەلٸ بٸراز ۋاقىت بويىنا جان-جاقتى تەكسەرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. بۇل ەلەمدٸك ۇيىم كەلە سالىسىمەن شەشٸمٸن بەرە سالمايدى. ەبدەن تىڭعىلىقتى جٷرگٸزٸلگەن تەكسەرۋ جۇمىستارىنان كەيٸن بارىپ, توقەتەرٸن ايتادى. تٸپتٸ, يۋنەسكو-نىڭ بۇل مەسەلەگە قاتىستى ەسەبٸن كەلەر جىلى بٸراق بٸلەتٸن شىعارمىز.
– باتىستاعى سارايشىق قالاسىن جىلدان-جىلعا جايىق ٶزەنٸ شايىپ بارا جاتقانىن بٸلەمٸز. تاريحي جەدٸگەر رەتٸندە كٶنە قالانى ساقتاپ قالۋعا قاجەت دەڭگەيدە كٶڭٸل بٶلٸنبەي كەلەدٸ. نە سەبەپتٸ?
– سارايشىق – ورتا عاسىرداعى التىن وردانىڭ ماقتانىشى بولعان ٸرٸ قالالاردىڭ بٸرٸ. ازييا مەن ەۋروپا ساۋدا جولدارىنىڭ قيىلىسى سانالعان ەجەلگٸ قالانىڭ وڭ جاعىن جىل ٶتكەن سايىن جايىق ٶزەنٸ شايىپ جاتىر. قالانىڭ بٸراز بٶلٸگٸ سۋ استىنا كەتٸپ ٷلگەردٸ. دەگەنمەن, سارايشىقتى ساقتاپ قالۋدىڭ بٸرنەشە جولى بار. بۇل باعىتتا بٸرقاتار جوبالار دايىندالۋدا. مەسەلەن, بٷگٸنگٸ تەحنولوگييانىڭ دامىعان زامانىندا قاجەت قۇرال-جابدىقتاردى پايدالانا وتىرىپ جايىقتىڭ جاعالاۋىنا, ٶزەن اعىسىنىڭ ارناسىن بۇرىپ جٸبەرەتٸن بٶگەت سالۋعا بولادى. ەرينە, بۇل مەسەلەگە قاتىستى شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قىرۋار قاراجات قاجەت. دەي تۇرعانمەن, مەملەكەت سارايشىقتىڭ تاريحي اسىل مۇرا ەكەنٸن ەسەپكە الا وتىرىپ, كٶنە قالانى قورعاۋ جۇمىستارىن قولعا الادى دەپ سەنەمٸز.
بٷگٸندە يۋنەسكو اتالمىش مەسەلەمەن اينالىسۋدا. كەلەر جىلدىڭ كٷزٸندە سارايشىققا ارنالعان ٷلكەن عىلىمي كونفەرەنتسييا ٶتەدٸ دەپ جوسپارلانۋدا.
