«...Tam gde poterpel neýdachý Baiazid, dobilsia ýspeha Timýr»
Ispanskii pasol Klaviho.
1399 jyly imperiia ortalyǵy Samarqand qalasynda Ámir Temir Quryltai shaqyryp, óziniń endigi maqsaty, (…Kýrýltai Timýra obiavil o dalneishem pohode) mámlúkter basshylyq jasaǵan Mysyr men Baiazid sultannyń jetekshiligindegi Osman elderine joryqa shyǵatyndyǵyn málimdedi. Sóitip, osy jyly óziniń eń kóp ýaqyt jibergen jeti jyldyq joryǵyna shyǵady. Árine, aldymen musylman álemindegi eń bai jáne saýda-sattyq qurylymy aitarlyqtai damyǵan, sol kezdegi qýatty memleket bolyp sanalatyn Mysyrǵa baǵyt alady. Bul kezeńde kári qurlyqty shańǵa bólep, koroldyq memleketter ornalasqan aimaqta, Osman túrikteriniń sultany ildirim Baiazid soǵys júrgizip jatqan ýaqyt bolatyn. Birinen keiin biri talqandalyp, táýeldilikke berilip jatqan Eýropa elderi, úreiden tizeleri qaltyrap, myna páleden qalaida qutylýǵa ózderine jol izdep, kómek qarastyra bastaǵan kez edi. Mine, osy tusta Maverannahr bileýshisi Ámir Temir armiiasynyń ainalasyndaǵy aziialyq elderdi túgelimen ózine baǵyndyryp, eshkimnen jeńilmei kele jatqandyǵyn estigen, kári qurlyq koroldikteri onymen odaqtas bolýǵa talpyna bastaidy.
Degenmen, osy ýaqytqa deiin, iaǵni budan tórt jyl buryn Rojdestvo merekesi kezinde ser Djeims de Helli frantsýz koroline, sýyq habar jetkizedi. Ol bolsa, óz kezeginde, Hristian áleminiń papasy men printsteri uiymdastyrǵan Kres joryǵy dittegen jerine jetpei, Dýnai ózeniniń tómengi aǵysy boiyndaǵy Nikopol túbinde Osman túrikterinen aiaýsyz jeńilis taýyp, Frantsiia, Býrgýndiia, Vengriia jáne basqa da koroldikterdiń rytsarlarynyń kópshiligi qaza bolǵandyǵyn jáne jibergen qalyń armiianyń tolyq talqandalǵanyn aitady.
«...Týrki zahvatili Andriapol (Edrin) i ýtverdili tam svoiý evropeiskýiý stolitsý. V 1389 godý oni odoleli v bitve pri Kosove (Serbiia) ýpornoe soprotivlenie serbov i drýgih slavianskih narodov, kotorye stali týretskimi vassalami». «Baiazid, prozvannyi Elderim, Molnienosnyi (naizaǵaidai jyldam), stal vlastelinom Maloi Azii i bolshei chasti Balkanskogo polýostrova».
Kezinde negizin grekter qurǵan eki ǵasyrlyq Vizantiia imperiiasynyń kúni sanaýly edi. Osman túrikteriniń úzdiksiz soqqysynan, ortalyǵy Konstantinopol bolyp sanalatyn imperiia men tutas batys hristian álemi úrei qushaǵynda bolatyn. Bul kezge deiin kóshpeli Jalaiyr kavaleriiasynyń (avangardnyi) arqasynda (shynynda da solai), Bolgar, Serb, Slaveniia, Chehiia, elderimen qosa Túrik sultany Baiazid Venger koroldiginiń biraz aýmaǵyn jaýlap alǵan soń, osy Venger koroli Sigizmýnd búkil hristian álemine kúsh biriktirýge, bularǵa qarsy Kres joryǵyn uiymdastyrýǵa shaqyrdy. Tipti, túrikterdiń Eýropadaǵy tabysty júrgizgen shabýyldarynyń áserinen, aǵylshyn men frantsýzdardyń arasyndaǵy talai jyldarǵa sozylǵan soǵystyń ózi, biraz ýaqytqa toqtaǵan edi. «...Stoletniaia voina mejdý Angliei i Frantsiei byla otsrochena peremiriem, no mogla vozobnovitsia v liýboi moment». Degenmen, kári qurlyqty mekendegen hristian jáne katolik elderi júz myńǵa taman ásker jinap, bul osyǵan deiingi Kres joryǵyna jinalǵan armiianyń sanynan álde qaida asyp tústi. «... Hristiane byli na stolko ývereny v svoei sile, chto pohvalialis, chto esli by ýpalo nebo, oni podderjali by ego svoimi pikami». Biraq, Sigizmýnd basshylyq jasaǵan hristiandar áskeri, Dýnai ózeniniń jaǵasyndaǵy kishigirim Nikopol qalasynyń túbinde, sol ýaqyttaǵy asa iri shaiqastardyń birine sanalatyn bul maidanda, tutasymen qyrǵyn tabady. Kúirei jeńilgen kári qurlyq, endi ózderin saqtap qalatyn, súienish bolatyn tirek izdei bastady. «...gordyi pobedoi Baiazid ýgrojal, chto osadit Býdý, chtoby pokorit prilegaiýshie strany – Germaniiý i Italiiý, i chto nakormit ovsom svoiý loshad na altare hrama Sv.Petra v Rime». Mine, sóitip túrik sultany óziniń armiiasynyń kúsh-qýatyna senip, tutas Eýropany aldaǵy ýaqytta tolyǵymen jaýlap alaryna shynymen de úmittengen edi. Eger nazar aýdaryp, osy derekterge naqty qaraityn bolsaq, Osman túrikteriniń sol kezeńdegi múmkindikteri bizdiń Altyn Ordaǵa qaraǵanda álde qaida yqtimal jáne shynaiy edi deýge bolady.
«...Etot týrok byl priznan v kachestve sýltana vsego Rýma (Vizantiiskaia imperiia) vragom Timýra».
Osy arada azdap sheginis jasap, myna jaitty aita keteiik.
Osy ýaqytqa deiin, Ámir Temir mámlúkter basshylyǵyndaǵy musylman Mysyr memleketin talqandap, ózine qaratyp úlgergen edi. Endigi kezek Kishi Aziia men kári qurlyq elderin ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaýǵa baǵyt alǵan Baiazidpen eki aradaǵy sheshýshi soǵys bolatyn. Kóptegen álem jazýshylary men ǵalymdary jazǵandai, kóshpeli eldiń ulany Ámir Temirdiń soǵys júrgizý tásili, uiymdastyrý sheberligi, ózinen burynǵy Shyńǵys hannyń urys júrgizý ádisterinen aýmaityn edi, - deidi.
Endi, sol ǵalymdardyń biriniń jazǵan Orta Aziialyq barys týraly málimetin keltireiik.
«Timýr rodilsia 9 aprelia 1336 g. ( tyshqan jyly) bliz Shahrisiabza. On byl synom Taragaia iz plemeni Naimanov, ego roda Barlasov. Kochevniki kotorye prishli v Maverannahr s Chagataiami (Shaǵataimen).
S iýnosheskih let Timýr pokazal sebia priverjennym k traditsiiam stepnyh kachevnikov: «znatnye liýdi podobnogo sorta vsegda predpochitali stepi gorodý». On byl odnim iz teh, kto znal do tonkostei loshad i mog odnim vzgliadom otlichit po vneshnim ochertaniiam horoshýiý porodý ot plohoi. On byl horoshim naezdnikom i prevoshodnym strelkom iz lýka.», - dep jazady óziniń eńbekterinde Hilda Hýkhem.
Kishi Aziia men Eýropanyń Baiazidten jeńilgen bileýshileri, qashyp kelip, Ámir Temirdi kelip panalady. «Timýr, horosho informirovannyi ob etih delah i vdohnovlenyi svoimi novymi soiýznikami, t.e.prejnimi praviteliami Maloi Azii i Evropy, ne sidel sloja rýki». Eki jaqta maidanǵa shyǵyp, soǵyspai, bitimge kelmeitindei jaǵdaiǵa tireldi. Degenmen, Temirlan soǵysty bastamai turyp, aldymen Baiazidpen hat almasý arqyly, óziniń oǵan qoiatyn talap-tilegin biraz ýaqyt jetkizip turdy. Ony Ámirdiń rezidentsiiasynda biraz ýaqyt bolǵan elshi Klaviho bylai dep jazady: «Mejdý kipchakom (Ámir Temirdi aitady) i týrkom (Baiazid) proizoshla ojivlennaia perepiska. Timýr potreboval ostanovit agressivnye deistviia. On predýpredil, chto ne nakazal ego do sih por lish potomý, chto Baiazid vel voiný protiv nevernyh ( Eýropalyq hristiandar) i boialsia, chto konflikt mejdý nimi vyzovet radost ý nevernyh i ogorchenie ý mýsýlman. No on predýpredil Baiazida ne zanosit svoiý chestoliýbivýiý rýký za predely svoei derjavy. On byl lish mýravem i ne sledýet emý pytatsia voevat so slonom, pisal emý Timýr. Melkii kniazek podobno Baiazidý ne doljen skreshivat sabli s Polkovodtsem, i ego gnev ne prineset emý nichego horoshego, tak kak kajdyi znaet, chto týrok ne imeet razýma». Biraq, oǵan kónbegen túrik sultany, óziniń Ámirge arnalǵan hatynda bylai dep jazdy: «O krovojadnyi pes, imenýemyi Timýrom…», nachal svoi otvet Baiazid i posmel prodoljit ego, - deidi Klaviho. Osy ýaqyt aralyǵynda, Batys elderi ártúrli joldar arqyly, Ámir Temirmen qatynas ornatyp jáne onymen jaqyndasýdy tezdetip qalpyna keltire bastady.
1402 jyly (Jylqy jyly) maýsym aiynyń aiaǵynda, Ankara qalasynyń túbinde, Shybyqqabat jazyǵynda sol dáýirdegi asa iri soǵys bastaldy. Kezinde, osy aty atalǵan áigili jazyqtyqta, kóne Rim imperiiasynyń generaly Pompeidiń ózine qarsy shyqqan Mitridattyń armiiasyn talqandaǵan bolatyn. Mine, osy arada taǵyda daqpyrty talai zamanǵa ketetin uly shaiqastyń biri oryn aldy. Bul endi Orta Aziialyq saiyp qyran men Osmandyq túrik Baiazidtiń arasyndaǵy qan-qasap qaqtyǵys edi.
Kezinde túriktiń jaiaý áskerleri (ianycharlary) soǵys ashqan elderge shamasy kelmei, qaisybir kezderde jeńilip qala bergen soń, túrik sultandary Orta Aziialyq kóshpeli Jalaiyr qypshaqtardyń taipa basshylaryna elshilerin jiberip, múmkin bolǵansha olarǵa altyn men kúmisti aiamai tógip, atty áskerlerin jalǵa alǵan bolatyn. Sóitip baryp, osy jaldamaly qalyń atty áskerler Osman túrikterine Eýropa elderimen soǵysta olardy kúirete jeńip, jol ashyp berdi. Jáne bul qypshaqtyń atty sarbazdarynyń kúshimen túrikter Eýropanyń, sondai-aq, ainalasyndaǵy Aziianyń biraz elin basyp alyp, Osman imperiiasynyń negizin qalady. Baiazid pen Ámir Temir armiiasy Ankara túbinde soǵysýǵa qarsy turǵan kezde jańaǵy Jalaiyrlar óz qandastaryna qol kóterýge dáti jetpei, Temirlan jaǵyna shyǵyp ketti. Ony ispandyq elshi Klaviho bylai dep jazady:
«Kogda oni sblizilis drýg s drýgom dlia bitvy, pervoe neschaste, kotoroe obrýshilos na Baiazida, bylo to, chto kochevoe plemia Jalaiyry, vse pogolovno predali ego, a tak kak oni sostavliali glavnýiý chast ego voisk, to ego armiia byla silno oslablena».
Amaly qalmaǵan Baiazid qolyna qylyshy men baltasyn alyp, soǵysqa ózi aralasty. «Baiazid proizvel ýjasnýiý ataký s sablei v rýke i boevym toporom, i prodoljal srajatsia do nastýpleniia nochi».
Biraq, Ámir Temirdiń jeńimpaz armiiasy qoisyn ba, birneshe saǵattyń ishinde Túrik ianycharlarynyń tas-talqanyn shyǵardy.
«Istrebitel hristianskogo Zapada byl razgromlen orlom Barlasov» (Hilda Hýkhem).
Osylaisha, Saqyp Qyran (Ámir Temirdi óziniń úzeńgiles dostary osylai ataǵan) Osman imperiiasynyń naizaǵaidai jyldam sultany Baiazidti jáne onyń Kári qurlyqty úreide ustaǵan jaýjúrek, qalyń áskerin talqandap, Aziia keńistiginde ózine qarsy keletin eshkimdi qaldyrmady. «Odnim silnym ýdarom Timýr razgromil osmanskogo týrka i postavil na koleni mamliýkskogo sýltana Egipta i hana Zolotoi Ordy Toktamysa», - deidi Klaviho.
«Vizantiiskii Imperator Manýel Paleolog, vyzvannyi Timýrom, pospeshil obratno s zapada na svoi tron v Konstantinopole (qazirgi Stambýl qalasy). Vizantiiskaia stolitsa i hristianskaia Evropa byli spaseny ot týrok na polstoletiia».
Sóitip, Uly Ámir Temirdiń arqasynda búkil Eýropa qurlyǵyn mekendegen ulttar men ulystar, jarty ǵasyrǵa erkin demalýǵa jáne táýelsiz ómir súrýge múmkindik aldy.
Beisenǵazy Ulyqbek,
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
