«...تام گدە پوتەرپەل نەۋداچۋ بايازيد, دوبيلسيا ۋسپەحا تيمۋر»
يسپانسكيي پاسول كلاۆيحو.
1399 جىلى يمپەرييا ورتالىعى سامارقاند قالاسىندا ەمٸر تەمٸر قۇرىلتاي شاقىرىپ, ٶزٸنٸڭ ەندٸگٸ ماقساتى, (…كۋرۋلتاي تيمۋرا وبياۆيل و دالنەيشەم پوحودە) مەملٷكتەر باسشىلىق جاساعان مىسىر مەن بايازيد سۇلتاننىڭ جەتەكشٸلٸگٸندەگٸ وسمان ەلدەرٸنە جورىقا شىعاتىندىعىن مەلٸمدەدٸ. سٶيتٸپ, وسى جىلى ٶزٸنٸڭ ەڭ كٶپ ۋاقىت جٸبەرگەن جەتٸ جىلدىق جورىعىنا شىعادى. ەرينە, الدىمەن مۇسىلمان ەلەمٸندەگٸ ەڭ باي جەنە ساۋدا-ساتتىق قۇرىلىمى ايتارلىقتاي دامىعان, سول كەزدەگٸ قۋاتتى مەملەكەت بولىپ سانالاتىن مىسىرعا باعىت الادى. بۇل كەزەڭدە كەرٸ قۇرلىقتى شاڭعا بٶلەپ, كورولدىق مەملەكەتتەر ورنالاسقان ايماقتا, وسمان تٷرٸكتەرٸنٸڭ سۇلتانى ٸلدٸرٸم بايازيد سوعىس جٷرگٸزٸپ جاتقان ۋاقىت بولاتىن. بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ تالقاندالىپ, تەۋەلدٸلٸككە بەرٸلٸپ جاتقان ەۋروپا ەلدەرٸ, ٷرەيدەن تٸزەلەرٸ قالتىراپ, مىنا پەلەدەن قالايدا قۇتىلۋعا ٶزدەرٸنە جول ٸزدەپ, كٶمەك قاراستىرا باستاعان كەز ەدٸ. مٸنە, وسى تۇستا ماۆەرانناحر بيلەۋشٸسٸ ەمٸر تەمٸر ارميياسىنىڭ اينالاسىنداعى ازييالىق ەلدەردٸ تٷگەلٸمەن ٶزٸنە باعىندىرىپ, ەشكٸمنەن جەڭٸلمەي كەلە جاتقاندىعىن ەستٸگەن, كەرٸ قۇرلىق كورولدٸكتەرٸ ونىمەن وداقتاس بولۋعا تالپىنا باستايدى.
دەگەنمەن, وسى ۋاقىتقا دەيٸن, ياعني بۇدان تٶرت جىل بۇرىن روجدەستۆو مەرەكەسٸ كەزٸندە سەر دجەيمس دە حەللي فرانتسۋز كورولٸنە, سۋىق حابار جەتكٸزەدٸ. ول بولسا, ٶز كەزەگٸندە, حريستيان ەلەمٸنٸڭ پاپاسى مەن پرينتستەرٸ ۇيىمداستىرعان كرەس جورىعى دٸتتەگەن جەرٸنە جەتپەي, دۋناي ٶزەنٸنٸڭ تٶمەنگٸ اعىسى بويىنداعى نيكوپول تٷبٸندە وسمان تٷرٸكتەرٸنەن اياۋسىز جەڭٸلٸس تاۋىپ, فرانتسييا, بۋرگۋندييا, ۆەنگرييا جەنە باسقا دا كورولدٸكتەردٸڭ رىتسارلارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازا بولعاندىعىن جەنە جٸبەرگەن قالىڭ ارمييانىڭ تولىق تالقاندالعانىن ايتادى.
«...تۋركي زاحۆاتيلي اندرياپول (ەدرين) ي ۋتۆەرديلي تام سۆويۋ ەۆروپەيسكۋيۋ ستوليتسۋ. ۆ 1389 گودۋ وني ودولەلي ۆ بيتۆە پري كوسوۆە (سەربييا) ۋپورنوە سوپروتيۆلەنيە سەربوۆ ي درۋگيح سلاۆيانسكيح نارودوۆ, كوتورىە ستالي تۋرەتسكيمي ۆاسسالامي». «بايازيد, پروزۆاننىي ەلدەريم, مولنيەنوسنىي (نايزاعايداي جىلدام), ستال ۆلاستەلينوم مالوي ازيي ي بولشەي چاستي بالكانسكوگو پولۋوستروۆا».
كەزٸندە نەگٸزٸن گرەكتەر قۇرعان ەكٸ عاسىرلىق ۆيزانتييا يمپەريياسىنىڭ كٷنٸ ساناۋلى ەدٸ. وسمان تٷرٸكتەرٸنٸڭ ٷزدٸكسٸز سوققىسىنان, ورتالىعى كونستانتينوپول بولىپ سانالاتىن يمپەرييا مەن تۇتاس باتىس حريستيان ەلەمٸ ٷرەي قۇشاعىندا بولاتىن. بۇل كەزگە دەيٸن كٶشپەلٸ جالايىر كاۆالەريياسىنىڭ (اۆانگاردنىي) ارقاسىندا (شىنىندا دا سولاي), بولگار, سەرب, سلاۆەنييا, چەحييا, ەلدەرٸمەن قوسا تٷرٸك سۇلتانى بايازيد ۆەنگەر كورولدٸگٸنٸڭ بٸراز اۋماعىن جاۋلاپ العان سوڭ, وسى ۆەنگەر كورولٸ سيگيزمۋند بٷكٸل حريستيان ەلەمٸنە كٷش بٸرٸكتٸرۋگە, بۇلارعا قارسى كرەس جورىعىن ۇيىمداستىرۋعا شاقىردى. تٸپتٸ, تٷرٸكتەردٸڭ ەۋروپاداعى تابىستى جٷرگٸزگەن شابۋىلدارىنىڭ ەسەرٸنەن, اعىلشىن مەن فرانتسۋزداردىڭ اراسىنداعى تالاي جىلدارعا سوزىلعان سوعىستىڭ ٶزٸ, بٸراز ۋاقىتقا توقتاعان ەدٸ. «...ستولەتنيايا ۆوينا مەجدۋ انگليەي ي فرانتسيەي بىلا وتسروچەنا پەرەميريەم, نو موگلا ۆوزوبنوۆيتسيا ۆ ليۋبوي مومەنت». دەگەنمەن, كەرٸ قۇرلىقتى مەكەندەگەن حريستيان جەنە كاتوليك ەلدەرٸ جٷز مىڭعا تامان ەسكەر جيناپ, بۇل وسىعان دەيٸنگٸ كرەس جورىعىنا جينالعان ارمييانىڭ سانىنان ەلدە قايدا اسىپ تٷستٸ. «... حريستيانە بىلي نا ستولكو ۋۆەرەنى ۆ سۆوەي سيلە, چتو پوحۆالياليس, چتو ەسلي بى ۋپالو نەبو, وني پوددەرجالي بى ەگو سۆويمي پيكامي». بٸراق, سيگيزمۋند باسشىلىق جاساعان حريستياندار ەسكەرٸ, دۋناي ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنداعى كٸشٸگٸرٸم نيكوپول قالاسىنىڭ تٷبٸندە, سول ۋاقىتتاعى اسا ٸرٸ شايقاستاردىڭ بٸرٸنە سانالاتىن بۇل مايداندا, تۇتاسىمەن قىرعىن تابادى. كٷيرەي جەڭٸلگەن كەرٸ قۇرلىق, ەندٸ ٶزدەرٸن ساقتاپ قالاتىن, سٷيەنٸش بولاتىن تٸرەك ٸزدەي باستادى. «...گوردىي پوبەدوي بايازيد ۋگروجال, چتو وساديت بۋدۋ, چتوبى پوكوريت پريلەگايۋششيە سترانى – گەرمانييۋ ي يتالييۋ, ي چتو ناكورميت وۆسوم سۆويۋ لوشاد نا التارە حراما سۆ.پەترا ۆ ريمە». مٸنە, سٶيتٸپ تٷرٸك سۇلتانى ٶزٸنٸڭ ارميياسىنىڭ كٷش-قۋاتىنا سەنٸپ, تۇتاس ەۋروپانى الداعى ۋاقىتتا تولىعىمەن جاۋلاپ الارىنا شىنىمەن دە ٷمٸتتەنگەن ەدٸ. ەگەر نازار اۋدارىپ, وسى دەرەكتەرگە ناقتى قارايتىن بولساق, وسمان تٷرٸكتەرٸنٸڭ سول كەزەڭدەگٸ مٷمكٸندٸكتەرٸ بٸزدٸڭ التىن ورداعا قاراعاندا ەلدە قايدا ىقتيمال جەنە شىنايى ەدٸ دەۋگە بولادى.
«...ەتوت تۋروك بىل پريزنان ۆ كاچەستۆە سۋلتانا ۆسەگو رۋما (ۆيزانتييسكايا يمپەرييا) ۆراگوم تيمۋرا».
وسى ارادا ازداپ شەگٸنٸس جاساپ, مىنا جايتتى ايتا كەتەيٸك.
وسى ۋاقىتقا دەيٸن, ەمٸر تەمٸر مەملٷكتەر باسشىلىعىنداعى مۇسىلمان مىسىر مەملەكەتٸن تالقانداپ, ٶزٸنە قاراتىپ ٷلگەرگەن ەدٸ. ەندٸگٸ كەزەك كٸشٸ ازييا مەن كەرٸ قۇرلىق ەلدەرٸن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاۋعا باعىت العان بايازيدپەن ەكٸ اراداعى شەشۋشٸ سوعىس بولاتىن. كٶپتەگەن ەلەم جازۋشىلارى مەن عالىمدارى جازعانداي, كٶشپەلٸ ەلدٸڭ ۇلانى ەمٸر تەمٸردٸڭ سوعىس جٷرگٸزۋ تەسٸلٸ, ۇيىمداستىرۋ شەبەرلٸگٸ, ٶزٸنەن بۇرىنعى شىڭعىس حاننىڭ ۇرىس جٷرگٸزۋ ەدٸستەرٸنەن اۋمايتىن ەدٸ, - دەيدٸ.
ەندٸ, سول عالىمداردىڭ بٸرٸنٸڭ جازعان ورتا ازييالىق بارىس تۋرالى مەلٸمەتٸن كەلتٸرەيٸك.
«تيمۋر روديلسيا 9 اپرەليا 1336 گ. ( تىشقان جىلى) بليز شاحريسيابزا. ون بىل سىنوم تاراگايا يز پلەمەني نايمانوۆ, ەگو رودا بارلاسوۆ. كوچەۆنيكي كوتورىە پريشلي ۆ ماۆەرانناحر س چاگاتايامي (شاعاتايمەن).
س يۋنوشەسكيح لەت تيمۋر پوكازال سەبيا پريۆەرجەننىم ك تراديتسييام ستەپنىح كاچەۆنيكوۆ: «زناتنىە ليۋدي پودوبنوگو سورتا ۆسەگدا پرەدپوچيتالي ستەپي گورودۋ». ون بىل ودنيم يز تەح, كتو زنال دو تونكوستەي لوشاد ي موگ ودنيم ۆزگليادوم وتليچيت پو ۆنەشنيم وچەرتانييام حوروشۋيۋ پورودۋ وت پلوحوي. ون بىل حوروشيم ناەزدنيكوم ي پرەۆوسحودنىم سترەلكوم يز لۋكا.», - دەپ جازادى ٶزٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸندە حيلدا حۋكحەم.
كٸشٸ ازييا مەن ەۋروپانىڭ بايازيدتەن جەڭٸلگەن بيلەۋشٸلەرٸ, قاشىپ كەلٸپ, ەمٸر تەمٸردٸ كەلٸپ پانالادى. «تيمۋر, حوروشو ينفورميروۆاننىي وب ەتيح دەلاح ي ۆدوحنوۆلەنىي سۆويمي نوۆىمي سويۋزنيكامي, ت.ە.پرەجنيمي پراۆيتەليامي مالوي ازيي ي ەۆروپى, نە سيدەل سلوجا رۋكي». ەكٸ جاقتا مايدانعا شىعىپ, سوعىسپاي, بٸتٸمگە كەلمەيتٸندەي جاعدايعا تٸرەلدٸ. دەگەنمەن, تەمٸرلان سوعىستى باستاماي تۇرىپ, الدىمەن بايازيدپەن حات الماسۋ ارقىلى, ٶزٸنٸڭ وعان قوياتىن تالاپ-تٸلەگٸن بٸراز ۋاقىت جەتكٸزٸپ تۇردى. ونى ەمٸردٸڭ رەزيدەنتسيياسىندا بٸراز ۋاقىت بولعان ەلشٸ كلاۆيحو بىلاي دەپ جازادى: «مەجدۋ كيپچاكوم (ەمٸر تەمٸردٸ ايتادى) ي تۋركوم (بايازيد) پرويزوشلا وجيۆلەننايا پەرەپيسكا. تيمۋر پوترەبوۆال وستانوۆيت اگرەسسيۆنىە دەيستۆييا. ون پرەدۋپرەديل, چتو نە ناكازال ەگو دو سيح پور ليش پوتومۋ, چتو بايازيد ۆەل ۆوينۋ پروتيۆ نەۆەرنىح ( ەۋروپالىق حريستياندار) ي بويالسيا, چتو كونفليكت مەجدۋ نيمي ۆىزوۆەت رادوست ۋ نەۆەرنىح ي وگورچەنيە ۋ مۋسۋلمان. نو ون پرەدۋپرەديل بايازيدا نە زانوسيت سۆويۋ چەستوليۋبيۆۋيۋ رۋكۋ زا پرەدەلى سۆوەي دەرجاۆى. ون بىل ليش مۋراۆەم ي نە سلەدۋەت ەمۋ پىتاتسيا ۆوەۆات سو سلونوم, پيسال ەمۋ تيمۋر. مەلكيي كنيازەك پودوبنو بايازيدۋ نە دولجەن سكرەششيۆات سابلي س پولكوۆودتسەم, ي ەگو گنەۆ نە پرينەسەت ەمۋ نيچەگو حوروشەگو, تاك كاك كاجدىي زناەت, چتو تۋروك نە يمەەت رازۋما». بٸراق, وعان كٶنبەگەن تٷرٸك سۇلتانى, ٶزٸنٸڭ ەمٸرگە ارنالعان حاتىندا بىلاي دەپ جازدى: «و كروۆوجادنىي پەس, يمەنۋەمىي تيمۋروم…», ناچال سۆوي وتۆەت بايازيد ي پوسمەل پرودولجيت ەگو, - دەيدٸ كلاۆيحو. وسى ۋاقىت ارالىعىندا, باتىس ەلدەرٸ ەرتٷرلٸ جولدار ارقىلى, ەمٸر تەمٸرمەن قاتىناس ورناتىپ جەنە ونىمەن جاقىنداسۋدى تەزدەتٸپ قالپىنا كەلتٸرە باستادى.
1402 جىلى (جىلقى جىلى) ماۋسىم ايىنىڭ اياعىندا, انكارا قالاسىنىڭ تٷبٸندە, شىبىققابات جازىعىندا سول دەۋٸردەگٸ اسا ٸرٸ سوعىس باستالدى. كەزٸندە, وسى اتى اتالعان ەيگٸلٸ جازىقتىقتا, كٶنە ريم يمپەريياسىنىڭ گەنەرالى پومپەيدٸڭ ٶزٸنە قارسى شىققان ميتريداتتىڭ ارميياسىن تالقانداعان بولاتىن. مٸنە, وسى ارادا تاعىدا داقپىرتى تالاي زامانعا كەتەتٸن ۇلى شايقاستىڭ بٸرٸ ورىن الدى. بۇل ەندٸ ورتا ازييالىق سايىپ قىران مەن وسماندىق تٷرٸك بايازيدتٸڭ اراسىنداعى قان-قاساپ قاقتىعىس ەدٸ.
كەزٸندە تٷرٸكتٸڭ جاياۋ ەسكەرلەرٸ (يانىچارلارى) سوعىس اشقان ەلدەرگە شاماسى كەلمەي, قايسىبٸر كەزدەردە جەڭٸلٸپ قالا بەرگەن سوڭ, تٷرٸك سۇلتاندارى ورتا ازييالىق كٶشپەلٸ جالايىر قىپشاقتاردىڭ تايپا باسشىلارىنا ەلشٸلەرٸن جٸبەرٸپ, مٷمكٸن بولعانشا ولارعا التىن مەن كٷمٸستٸ اياماي تٶگٸپ, اتتى ەسكەرلەرٸن جالعا العان بولاتىن. سٶيتٸپ بارىپ, وسى جالدامالى قالىڭ اتتى ەسكەرلەر وسمان تٷرٸكتەرٸنە ەۋروپا ەلدەرٸمەن سوعىستا ولاردى كٷيرەتە جەڭٸپ, جول اشىپ بەردٸ. جەنە بۇل قىپشاقتىڭ اتتى ساربازدارىنىڭ كٷشٸمەن تٷرٸكتەر ەۋروپانىڭ, سونداي-اق, اينالاسىنداعى ازييانىڭ بٸراز ەلٸن باسىپ الىپ, وسمان يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن قالادى. بايازيد پەن ەمٸر تەمٸر ارميياسى انكارا تٷبٸندە سوعىسۋعا قارسى تۇرعان كەزدە جاڭاعى جالايىرلار ٶز قانداستارىنا قول كٶتەرۋگە دەتٸ جەتپەي, تەمٸرلان جاعىنا شىعىپ كەتتٸ. ونى يسپاندىق ەلشٸ كلاۆيحو بىلاي دەپ جازادى:
«كوگدا وني سبليزيليس درۋگ س درۋگوم دليا بيتۆى, پەرۆوە نەسچاستە, كوتوروە وبرۋشيلوس نا بايازيدا, بىلو تو, چتو كوچەۆوە پلەميا جالايىرى, ۆسە پوگولوۆنو پرەدالي ەگو, ا تاك كاك وني سوستاۆليالي گلاۆنۋيۋ چاست ەگو ۆويسك, تو ەگو ارمييا بىلا سيلنو وسلابلەنا».
امالى قالماعان بايازيد قولىنا قىلىشى مەن بالتاسىن الىپ, سوعىسقا ٶزٸ ارالاستى. «بايازيد پرويزۆەل ۋجاسنۋيۋ اتاكۋ س سابلەي ۆ رۋكە ي بوەۆىم توپوروم, ي پرودولجال سراجاتسيا دو ناستۋپلەنييا نوچي».
بٸراق, ەمٸر تەمٸردٸڭ جەڭٸمپاز ارميياسى قويسىن با, بٸرنەشە ساعاتتىڭ ٸشٸندە تٷرٸك يانىچارلارىنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى.
«يسترەبيتەل حريستيانسكوگو زاپادا بىل رازگروملەن ورلوم بارلاسوۆ» (حيلدا حۋكحەم).
وسىلايشا, ساقىپ قىران (ەمٸر تەمٸردٸ ٶزٸنٸڭ ٷزەڭگٸلەس دوستارى وسىلاي اتاعان) وسمان يمپەريياسىنىڭ نايزاعايداي جىلدام سۇلتانى بايازيدتٸ جەنە ونىڭ كەرٸ قۇرلىقتى ٷرەيدە ۇستاعان جاۋجٷرەك, قالىڭ ەسكەرٸن تالقانداپ, ازييا كەڭٸستٸگٸندە ٶزٸنە قارسى كەلەتٸن ەشكٸمدٸ قالدىرمادى. «ودنيم سيلنىم ۋداروم تيمۋر رازگروميل وسمانسكوگو تۋركا ي پوستاۆيل نا كولەني مامليۋكسكوگو سۋلتانا ەگيپتا ي حانا زولوتوي وردى توكتامىسا», - دەيدٸ كلاۆيحو.
«ۆيزانتييسكيي يمپەراتور مانۋەل پالەولوگ, ۆىزۆاننىي تيمۋروم, پوسپەشيل وبراتنو س زاپادا نا سۆوي ترون ۆ كونستانتينوپولە (قازٸرگٸ ستامبۋل قالاسى). ۆيزانتييسكايا ستوليتسا ي حريستيانسكايا ەۆروپا بىلي سپاسەنى وت تۋروك نا پولستولەتييا».
سٶيتٸپ, ۇلى ەمٸر تەمٸردٸڭ ارقاسىندا بٷكٸل ەۋروپا قۇرلىعىن مەكەندەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستار, جارتى عاسىرعا ەركٸن دەمالۋعا جەنە تەۋەلسٸز ٶمٸر سٷرۋگە مٷمكٸندٸك الدى.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
