Osy saýaldy jalpy qazaqtyq tanym deńgeiinde asa kókeikesti desek, árine, tym artyqyraq ketken bolar edik. Degenmen bir kitap deńgeiinde jáne osy eki epostyq tulǵanyń umytylyp ketken obrazdyq erekshelikterin tolyqtyrýda osy saýalǵa jaýap berýdiń mańyzdylyǵyn da eske salǵymyz keledi.
Sonymen,
Toqsan baýly noǵailar
Máslihat tóbe basynda
Jiylyp keńes qurady
Temirdiń tómen qasynda
Jem ózenniniń jaǵasy
Meken etken qalasy
On segiz kún keńesti
Noǵaidyń sonda balasy (“Qarǵaboily Qaztýǵan”. 6 tom. 1990. 73b)
Osy jerdegi jiynnan soń noǵai jurtynyń bir bóligi otyrǵan jerin tastap aýa kóshetin bolady. Jyrdyń osy sátindegi epostyq keiipker sany úsheý - Asan qaiǵy, Qarǵaboily Qaztýǵan, Qart Ádil Jánibek. Olardyń ishindegi otyrǵan jurtynda qalatyny – Jánibek de, kóship ketetini - ekeý: Asan qaiǵy men Qarǵaboily Qaztýǵan. “Qyrymnyń qyryq batyry” jyrlar shoǵyryndaǵy qaptaǵan batyrlardyń, jalpy keiipkerlerdiń ishinen tek osy ekeýiniń kóship ketý oqiǵasyna qatystyrylýy, bizdiń oiymyzsha, kezdeisoq emes, jáne onyń úlken sebepteri de bar.
Asan qaiǵy men Qaztýǵannyń kóship ketý baǵyty men marshrýty eki túrli. Asan qaiǵy Syrdariia jaqqa, beimálim “Nurdyń Qarabaiyry” degen jerge baǵyt alsa, Qaztýǵan Sham qalasyna ketpek bolady.
Asan qaiǵynyń marshrýty:
Asan qaiǵy kóshken jer
Shyńǵyrlaý, Tory at basy edi
Qyzemshekti Sarshoqy
Osy sýdyń qasy edi
Asan qaiǵy Týǵannyń
Bólingen jeri osy edi....
...Asan qaiǵy er týǵan
Syr dariiasyn jaǵalap,
Nurdyń Qarabaiyry
Solai asyp jóneldi
Qaztýǵannyń marshrýty:
Qarǵaboily Qaztýǵan
Sham sháhárine ketem dep
Munda turyp netem dep....
...Qarǵaboily Qaztýǵan
Shubyryp asyp jóneldi
Sham sháhárine jetem dep
Úshqiiannan ketem dep
Oq-Balqanǵa jetem dep
Osy marshrýttyń baǵyt-baǵdary men tarihilyǵy jónindegi áńgimelerdi bastamas buryn, áýeli “osy Asan qaiǵy men Qaztýǵan batyr bir beine emes pe eken?” degen máseleni qarastyryp kórelik. Osyndai kúdik týǵyzar mezetter jyrda birnesheý, tym kóp bolmaǵandyqtan olardyń barlyǵyna da toqtalǵandy jón kóremiz.
Birinshi mezet. Jyrdyń osy keltirilgen joldaryndaǵy kezdesetin ‘’Asan qaiǵy er týǵan’’ jáne ‘’Asan qaiǵy Týǵannyń’’ degen joldardaǵy Asan qaiǵy esimine jalǵanǵan ‘’týǵan’’ sóziniń bolýy, qaitalanýy kezdeisoq emes siiaqty. Osy sózdiń Qaztýǵan (Qaz/týǵan) esiminde de bolýy álgi qoiylǵan suraqty da týdyryp otyr. Óitkeni jyr joldaryndaǵy Asan qaiǵy “er týǵan” men Asan qaiǵy “Týǵannyń” tirkesteriniń dál berilgen kúiinde esh maǵynasy joq deýge bolar; eger birinshi tirkestegi er týǵan orny aýysqan “er (bolyp) týǵan Asan qaiǵy bolsa” mándi de bolatyn shyǵar (biraq jyr, jalpy qazaqy tanym Asanǵa eshqandai batyrlyq fýnktsiia berip kórmegen), al ekinshisi (“Asan qaiǵy týǵannyń” maǵynasyz tirkes syqyldy. Kimdi týǵan? Kimnen týǵan? Osy týǵan sóziniń bir kisiniń esiminen keiin eki ret qaitalanýyn qisyndy tuspalǵa keltirer bolsaq, onda týǵan sózin tildegi etistik (sóz taby) emes, kádimdi adam esimi dei alamyz, iaǵni Týǵan - adamnyń aty. Qyryq batyr tsiklinde Toǵan degen batyrdyń, jalpy túrk esim demek dástúrinde Doǵan, Toǵan degen attardyń bar ekendigin eskersek, buǵan tańqala qoimaspyz. Bul jerdegi mańyzdysy - Týǵan (Toǵan) esiminiń Asan qaiǵyǵa jalǵanyp turýy. “Asan qaiǵy, Abat, Toǵan” jyrynda da Toǵan men Asan qaiǵy bir jyrda kezdesedi.
Mine, osy Toǵan, Asan qaiǵy týǵan jáne Qarǵaboily Qaztýǵan - úsh esim eki jyr jelisi arqyly birtutas obrazdyq keshendi qurap otyr.
Ekinshi mezet. Asan qaiǵy týǵan men Qaztýǵan esimderiniń týǵan sózi arqyly uqsas bolýy múmkindigi taǵy bir sózdik salystyrýdy týǵyzady. Ol “Asan” men “qaz” sózderiniń de túbirles bolý (as - qaz, as - has - as - has) múmkindigi. Biraq, osy uqsastyrýdan bastalar lingvistikalyq-etimologiialyq jattyǵýlar úlken, uzaq áńgimeleýdi jáne barynsha mamandy biliktilikti qajet etetin bolǵandyqtan biz tek osyndai uqsastyqtyń bar ekendigin eskertýmen shektelemiz.
Úshinshi mezet. Asan qaiǵy sapar shekken Syrdariia baǵytyndaǵy Nurdyń Qarabaiyry - naqty toponim emes, mifoepikalyq simvol retindegi ǵajaiyp ta kieli jerdiń aty siiaqty,[283] sondyqtan bul jerde ony taldap jatpai-aq Qaztýǵan marshrýtyna kóńil bólgendi jón kóremiz.
Qaztýǵannyń Úshqiiannan Sham qalasyna barar jolynda Oq-Balqanǵa jetip, sol jerdegi dariiaǵa malyn sýarýyna qstrongatysty tarihi máseleler týraly aityp óttik. Jalpy jyr Qarǵaboily Qaztýǵannyń toqtaǵan, tipti qonys tepken jerin oqshaýlap dáldeidi. Ol - búgingi Túrikpenstan eliniń batysy (burynǵy Krasnovodsk, búgingi Balqan oblysy). Osynda Balqan taýy da, Qazanshyq (Gazandjik) qalasy da bar.
Elge jýyq kelgende
Oq, Balqan taýynyń
Qarasy endi kórindi...
....Jeri jazyq dala edi
Aldyńǵy ketken noǵai da
Qazanshyq degen jer bar edi
Sýy bulaq mol edi
Otyrǵan jeri sol edi
Qazanshyq degen sý edi
Sýy artyq mol edi
Qarǵaboily batyrdyń
Otyrǵan jeri osy edi
Osy Oq-Balqan aimaǵy men Qazanshyq tóńireginde noǵai jurtynyń (jyr joldaryndaǵy aitylǵanyndai) otyrýy tarihi turǵydan aqiqat bola ala ma?
Oq-Balqan men Qazanshyq aimaǵyna bailanysty jyrdaǵy noǵaidyń, iaǵni esen-qazaqtyń osy jerde bolýyn tarihi turǵydan shyn etýge sep bolar úsh nárse bar.
a) jyrdaǵy mal sýarǵan dariianyń tarihi Úzboi bolýy múmkindigi (ony jeke qarastyryp óttik);
b) osy óńirge bailanysty “Toqtamys adamdarynyń” tarihi qujattarda atalýy; 15 ǵasyrda Soltústik-Batys Túrikpenstanda basqa rý-taipalarmen qatar, Balqan taýynyń ońtústikke qarai “Toqtamys adamdarynyń” da (“liýdi Tohtamysha” iýjnee Balhan) mekendegenin parsy avtory Mirhond jazyp qaldyrypty.[284] Biz osy jerlerde 15 ǵasyrdan bastap ali-ili, ýaq rýlarynyń da paida bolǵandyǵyn atap kórsettik. Iaǵni jyrlyq Qarǵaboily Qaztýǵannyń Oq-Balqanǵa jetýi – bir adamnyń sapary emes, 14-15 ǵasyrlar belesindegi esen-qazaqtardyń bir bóliginiń Mańǵystaý men Ústirtten Túrikpenstanǵa qonys aýdarýyn kórsetedi.
v) osy aimaqtaǵy Alasha[285], Dana-ata, Esen-ata (Gózli ata) siiaqty biz úshin qajettigi bar nysandardyń bolýy jáne Esen men Asan obrazdarynyń bir tektiligi máselesiniń bolýy (ol jóninde de jeke áńgimeledik). Esen-ata men qazaqtyń Asan-atasy bir beine ekendigin atap kórsettik, endi Asan qaiǵy týǵan men Qarǵaboily Qaztýǵan obrazdarynyń bir tektiligi jónindegi áńgimemizden keiin jyr oqiǵasyndaǵy Oq-Balqanǵa jetip malyn sýarǵan Qaztýǵan men osy mańda jerlengen Esen-atany da bir beineden órbigen deýge taǵy bir múmkindik ala alamyz.
Tórtinshi mezet. Qaztýǵan men Asan qaiǵyny bir beine dep esepteýge múmkindik berer taǵy bir mezet retinde jyrdaǵy Qaztýǵan batyrdyń qyzy Asylzattyń esimin qarastyrýǵa bolady.
Asylzat - jaýynger qyz, ol ákesiniń atyn jamylyp, jaýǵa qarsy jalǵyz ózi shabady, iaǵni ol bul turǵyda - qazaq epos júiesindegi jaýynger-qyz beinesiniń asa kórnektisi bolyp tabylady. Bul jerde biz úshin onyń qyz nemese erkektigi emes, batyrlyǵy da emes, tek esiminiń maǵynasy aktýal ekendigin eskerip, osy máselege den qoisaq, esimniń eki máni bar ekendigin kórer edik. Birinshisi - búgingi qazaq tilindegi maǵynasy (asyl zat - dragotsennost) bolsa, ekinshisi – sózdiń bastapqy máni, mundaǵy “zat” sóziniń bastapqy aitylýy - zada (zade). Osy bir parsy sózi túrk (oǵyz-qypshaq) tildik dástúrinde “tegi”, “uly”-“oǵly”-“uǵly”, “balasy” dep qoldanylady, biz ony qazaq ádebi tilindegi “hanzada” (han uly), “bekzada” (bek uly), “Aizada”, siiaqty sózderden, ázirbaijan, tájik dástúrindegi Týrsýn-zade, Tofik-zade siiaqty áýlet esimderden (familiialardan) kórip te júrmiz. Iaǵni, jyrdaǵy Asylzat esimi - bastapqy Asyl zada sóziniń (shartty esiminiń) ózgergen túri ǵana. Bul esimdegi “asyl” sózin tilimizdegi “qymbat”, “qadirli”, “keremet” degen máninde qoldana berýge bolady, biraq jyr men tarih logikasy osy sózdiń jyrda kezdesýin áste kezdeisoq dep eseptetkizbeidi. Bul - epikalyq esim nemese áke aty, iaǵni “Asylzat” sózi “áldebir Asyldyń balasy” dep aýdarylýy tiis.
Basqa jyrlarda kezdesetin Aisyl, Aisa degen esimder (mysaly, Aisyldyń uly Ámet, Aisauly Ahmet) osy Asyl sózimen bir tekti, iaǵni Asylzada (Asylzat) - Asyldyń nemese Aisyldyń uly degendi bildiredi. Al epostaǵy Ahmet, Ámet - Abat batyrdyń esiminiń varianttary bolsa, olardyń ákesi bolǵan Aisa, Aisyldar - Asannyń esiminiń varianttary bolyp tabylady, olai bolsa Asyl da - Asan qaiǵyynyń esimi, al Asylzat – “Asan balasy” (ne qyzy) degendi bildiredi. Jyrdaǵy Asylzat - Qaztýǵannyń qyzy bolsa, etimologiialyq taldaý onyń endi Asannyń (Asyldyń) qyzy ne uly bolatyndyǵyn kórsetedi, olai bolsa bir qyzǵa ortaq áke bolǵan Qaztýǵan men Asan qaiǵy Týǵan da bir obrazdyq tekten órbip shyqqan eki esim bolary haq.
Besinshi mezet. Endi jyrdyń ózine qaita ainalyp soqsaq, jyrdaǵy Qaztýǵannyń sipaty batyrdan góri mal jaiyn kúittegen kúigelek qart siiaqty. Ol jurtyna ókpelep kóship ketedi, maldy malǵa qospaidy, iaǵni biz jyrdan qart adamnyń beinesin kóremiz, bul da ony Asan qaiǵyǵa (ol da qart) jaqyndata túsedi. Sonymen qatar Qaztýǵannyń jyrdaǵy is-áreketi boz maiamen bailanysty. Jem boiynan ketip, Oq-Balqanǵa jetip, “sol jerdegi dariiaǵa malyn sýarǵanda” sý jetpei qalǵan boz maia Jemdi betke ustap keri qashady. Qaztýǵan sol boz maiany qýǵannan Jemge sheiin qýyp barady. Boz maia toqtamastan Jemdegi Qazbek, Qandyaralǵa[286] jetip toqtaidy. Bul jerdegi boz maianyń keri baǵyttaǵy qaitý joly, ony Qaztýǵannyń izdeýi - kúndelikti turmystyq kúibeń tirshiliktegi túie izdeý emes ekendigi túsinikti.
Biz bul jerde bastapqy oqiǵa jelisi men motivi umyt bolǵan túiege - maiaǵa qatysty miftik-epikalyq ideianyń bar ekendigin sezinemiz. Nege batyr Qaztýǵan soǵysýdyń ornyna “er qanaty” delinetin tulpardy emes, joǵalǵan túiesin izdeidi? Boz maia, miftik Maia (túie), naqtyraq aitsaq, Jelmaia - abyzdyq-shamandyq fýnktsiiaǵa ie keiipkerdiń minis maly. Jel maia - Qorqyt pen Asan qaiǵynyń, “sary túie iesi” - Zaratýshtranyń minis maly. Jelmaiaǵa minip jeruiyq izdegen Asan qaiǵy men jańa jerge ketip bara jatyp, keri qashqan boz maiasyn izdegen Qaztýǵandy osy maia maly arqyly da bir obrazdan shyqqandar deýge taǵy da múmkindik alamyz.
Osylarmen birge eskere keter bir nárse - Qaztýǵannyń “qarǵaboily” delinýi. Muryn jyraýdyń jyrynda osy eki esim eki aǵaly-inili batyrdyń eki bólik esimderi bolyp jyrlanady, biraq jalpyqazaqtyq epostyq-folklorlyq dástúr Qarǵaboily Qaztýǵandy bir adam dep túsinedi, biz de osy pikirdi qoldaimyz.
Mahmut Qashǵaridyń sózdiginde “boi” sózi “qaýym”, “záýzat”, “tuqym-juraǵat”, “rý” dep aýdarylǵan.[287] Eń bastysy - Mahmut Qashǵari osy “boi” sóziniń “oǵyz tiliniki” ekendigin atap kórsetýi, iaǵni bul sóz keiinirek qypshaq tildi ortada emes, túrikpen tildi ortada taralǵan, qoldanysqa ie bolǵandyǵyn bilý mańyzdy. Olai bolsa “Qarǵaboily sóziniń” tórkinin izdestirgende, eń aldymen 14 ǵasyrdaǵy qypshaq-túrikpen qos tildiligi qalyptasqan Mańǵystaý men Ústirttiń esen-qazaqtyq keńistigi negizgi “joq izdeitin koordinattar” bolýy tiis. Eger Qarǵaboily Qaztýǵan túrikpen bolmasa, onda ony túrikpen tiliniń keibir erekshelikterin boiyna sińirgen esen-qazaqtar arasynan shyqqan jiyntyq obraz dep qabyldaýǵa bolady.
“Qarǵa boi” sóz tirkesi – “Qarǵanyń tuqymy, tegi, rýy” dep aýdarylady. Qazaq ádebietshileri arasynda aitylyp júrgen “onyń esimi Qarǵa boily emes, Qaraǵai boily” delinetin topshylar - osy “boi” sóziniń tórkinine mán bermegendikten týǵan jáne sózden qarapaiym, búgingi kúndelikti tilimizde qoldanylatyn “dene-turqy”, “uzyndyǵy”, iaǵni (adamnyń) “boiy” degen maǵynalardy kórýden shyqqan dúmshe etimologiia ekendigin aita ketý qajet.
Mine, Qaztýǵannyń Qarǵaboidyń, iaǵni Qarǵanyń balasy bolyp shyǵýy da biraz oiǵa qaldyrady. Qarǵa nemese Qaraqus – aiqyn miftik obraz, ol abyzdyq pen baqsylyqqa bailanysty, bul óz kezeginde Qaztýǵannyń miftik eposta qarǵa obrazymen bailanysty ekendigin, iaǵni abyzdyq (baqsylyq), shamandyq, dýaqanttyq siiaqty fýnktsiialarǵa ie bolǵandyǵyn kórsetedi. Bul da ony Asan qaiǵymen birtekti etetin kórsetkishterdiń biri bolyp tabylady.
Osyndai birneshe mezetter Asan qaiǵy týǵan men Qarǵaboily Qaztýǵannyń bir obrazdan shyqqan, bir sózden shyqqan keiipkerler ekendigine senim uialatady, iaǵni osy joramaldardyń ishinde uqsas degenine den qoiýǵa barlyq negiz bar.
Qarǵaboily Qaztýǵan – 14 ǵasyrdaǵy mańǵystaýlyq esen-qazaqtar ortasynyń beinesi. Onyń bitimi tym kúrdeli, ol týraly jyr oqiǵalarynan biz bir-birimen qabattasqan eki dáýirdiń kóshý dáýrenin kóremiz: birinshisi – 1350 jj shamasyndaǵy Ashybas-Shattan Ústirtke, Qyrǵa shyǵyp ketken qazaqylyq etýshiler tarihyn, ekinshisi 14 ǵasyrdyń aiaǵy men 15 ǵasyrdyń basyndaǵy esen-qazaq qaýymdastyǵynyń ydyraý dáýirindegi olardyń bir bóliginiń Oq-Balqanǵa qonys aýdarýy tarihyn baian etedi.
Serikbol Qondybai,
"Ecenqazaq" kitabynan
