Jýngonyń orta ǵasyrlar tarihynda Qidandardy Dýn-hý (mongoloid násili) tobyndaǵy Siańbi tarmaǵynan degen. Olardyń kóneden jetken ańyzy boiynsha arǵy tekteri aspannan jaralǵan (hoýi) aqboz atqa mingen aspan adamymen taǵy bir kók ógiz (ókresh) jekken arbaly aspan sulýynan (naiman ana) taralady eken. Bular Máýeshan taýynyń eteginde Pendisýnlin degen ózenmen qosylatyn Shara Muryn ózeniniń boiynda kezdesip qosylǵan deidi. Osylardan segiz ul týyp segiz taipaly el bolady. Al, naqty tarihi deregi IÚ-shi ǵ. beri sarai jazbalarynda jazylyp otyrǵan. Tarihi «Tsidan go-chji» E Lýn-li, «Derek kózderi» Bichýrin, «Temir qaǵanatynyń tarihy» V.E. Larichev t.s.s. júzdegen tarihi jazbalar barshylyq. Hanzý tarihshylary bulardy, piniń, tsidań dep te atap, qidandardyń ata mekeni dep qazirgi Manchjýriia, Ishki mongoliia jáne qazirgi Mongol respýblikasynyń jerin kórsetedi. Olar 907-shi jyldan 1125-shi jylǵa sheiin Shyǵys Liao (Ylaý) atalǵan memleketti qurdy. Asa qýatty bul memleket syrt elderge qytai (Cathay) atymen tanylǵan. Osy ataý kóne jurtqa qalyp qazirgi hanzý eliniń soltústigi Qytai degen atpen batys elderine tanylǵan.
Dini ǵuryp boiynsha shash qoiý úlgisiniń ereksheligi bularǵa Qidan (shashty qidalap qyrý) degen nyspy taǵylǵan Qaraqutai (qaraqidan-qidaia) ulysy Japon teńizinen Shyǵys Túrkstanǵa sheiingi ulan-ǵaiyr ólkeni jailady. Bul ulystyń tili ádet ǵurpy týraly hanzý derekterinde tyńǵylyqty jazylǵan. Olar qidan tili A-ja (ashina) tiline uqsas, el hagandaryn Ge-Tan (dajen) dep ataidy. Ózderi negizinen kóshpeli turmys quryp siyr, qoi, jylqy, túie ósiredi. Qaban, buǵy, baǵaly terisi bar ańdardy aýlaidy. Jazda arbaly (ýtrem) úilerde, jinamaly (abaq) kiiz úilerde turady. Qysta qorǵany bar qalalarda turatyny aitylady. Sonymen qatar kóshpendi jurtqa tán emes balyq ustaý ádisin de meńgerip, oǵan qarmaq, tor jáne asha (úsh aiyr) qoldanady deidi.
1125j. Chýrchjender (tuńǵys-shúrshitter) kúsheiip qidandardyń Ylaý (liao) memleketin talqandaǵan soń olar qotaryla kóship Orta Aziia jerin basyp alady. Munda Talas, Shý ólkesine bas ordalaryn ornatady. HII-shi ǵ. qaraqytai (qaraqidan) biligi búkil Orta Aziiaǵa ústemdik etip Balqashtan Ferǵana jazirasyna sheiingi Balyh, Hotan, Gaochan horezmshahtarynan salyq alyp imperiia qurady. Astanalary Balasuǵyn, Úzgen jáne Qashqar qalasynda boldy. Gýrhandary (handardyń úlken hany) Eliýi Dashi edi. Mongoldar arasyndaǵy Bórjigin rýynan Shyńǵys han shyǵyp búkil kóshpendi jurttardy quzyryna qaratqan soń Qaraqidandar «Máńgi el» quramyna Naiman (mong. segiz el) degen atpen qosyldy.
Naiman ulysyn «Qidan tarihynan» bólekteý hanzý tarapynan da, orys tarihshylary tarapynanda qazaqqa qimaǵandyqtan jasalǵan ádis. Olar Ylaý, Telege qidandary bir neshe ret «Tszýbý» elimen qaqtyǵysqan. Al, batysqa aýyp shyǵys Liao memleketin qurǵanda tszýbý qidandarǵa bóten el edi sondyqtan qazaq naimandary da (tszýbý) segiz el atalǵanymen qidanǵa sorpasy qosylmaidy degen qiturqy tujyrym jasaǵan. Mundaǵy tszýbý ne sebepti naiman atalýy kerek ekendigin esh bir jazbada ashyp aitpaǵan. Olardyń basty dáleli qidandar mongol arasyna aýǵanda til qyiynshylyǵyn kórmegen sol sebepti olar mongol jurtyna tiesi dep sheshken eken.
840-shy jyly Manihei dinindegi missioner sarttar túrki basshylaryn iritip lań salǵandyqtan Uiǵyrmysh atalǵan kóshpeli qaǵanattyń quramyndaǵy kerei, naiman taipalarynyń bir rýlaryn hanzýlar «tszýbý» kóshpeli jurt (arbamen kóshýshiler) dep ataǵan eken. Bir-aq, bular jer qaiysqan «segiz oǵyz», «toǵyz tatardyń» tarmaqtary ǵana bolýy kerek. Áitse de bul derekten de atalǵan taipalardyń mongol emes túrki tildi ekendigin anyqtaimyz.
Rashid ad-din mańǵyt, barlas taijýidterdi mongol tildi dep ashyp jazady. Al kereilerdi Onon jáne Kerýlendegi mongol jazirasyn mekendeidi dep qana jazǵan. Osy Kerei jáne Naiman ulystaryn joǵaryda aitylǵan Tszýbý deidi. Soltústik tszýbý –Kereiler, batys tszýbýlary naimandar. IH-shy ǵ.sońy, H-shy ǵ. basynda olar Liao qidandarynan jeńilip 984 j. qaraqytaiǵa qosylǵan. Sóite tura bir zamandarda bular kúsheiip 1069 j. Liao áskerin talqandap memleket biligin qolǵa aldy deidi. Sońynan Liao memleketin shúrshitter qulatqanda bular «segiz oǵyz», «toǵyz tatar» atalyp bólinip ketedi. Mongol biligi áserinen qaraqidan (qaraqytai) ataýy joiylyp túrki tildi elge mongol tilinde «naiman» ataýy syrttan tańyldy.
1125j. Naiman (qaraqidan) memleketi quryldy. 1143 j. Inanshy –Bilge Buqa hannyń tusynda naimandar Altai, Batys mongoliia, Shyǵys Qazaqstan aimaqtaryn basyp alyp kereiler de osy hanǵa baǵynyshty boldy. HI-shi HII-shi ǵ. naiman handyǵy álsirep memlekettik ishki tartystan ekige bólinedi. Inanshy Buqa hannyń eki uly Taian han men Buiryq han eki jaryldy. Osynyń saldarynan birlikten ketken olar 1201j. Kerei-mongol áskerinen jeńilis tapty.
Bai Buqa han (Tai-van, Taian han) mongoldarmen uzaq jyldar tai-talasyp 1204 j. Han-hai taýynyń etegindegi urysta jekpe-jekke shyǵyp qaza bolady. Onyń uly Kúshilik han aǵasy Buiryqqa baryp qosylady. 1206 j. Tarbaǵataidyń shyǵysynda bolǵan soǵysta Buiryq han da jekpe-jekte qaza tabady. Kúshilik han Ertiske sheginedi. 1208 j. ábden kúsheigen Shyńǵys han áskeri naiman- merkit taipalaryn Qarqara taýyna deiin ysyryp, merkitter Orta merke, Shet merke atalǵan jerlerge qonys tebedi. Sol kezdegi Lepsi, Qapal, Alataý alaby túgeldei Iran jerine deiingi aýmaqta Qaraqytai (qaraqidan) jeri edi. Ortalyǵy Shý ózeninde boldy.
Mongoldar munymen toqtamai odaqtasy bolǵan Kerei elin de tutqiyldan talqandap el jurtyn óz qataryna qosyp alyp «Torǵaýyt» atandyrdy. Naimannyń kóbi Taian hannyń uly Kúshilik hanǵa ilesip Hangaidan Altaiǵa ótip mongol shabýylynan aman qalǵan merkit pen kereiit arasyna keldi. Munda da mongoldar kelip Jetisýǵa shegingen eldiń jurtta qalǵandary mongol quramyna kirdi. Kúshilik han ózine ilesken elmen týysqan qaraqytai biligindegi ólkege ótedi. Munda ol qoshametpen qabyl alynyp qartamys gýrhan Jylygýdiń qyzyna úilenip Qaraqytai (qaraqidan) taǵyna otyrady.
1210 j. Qaraqytai áskeri Talas ózeniniń boiynda Muhamed Horezmshahtan jeńilip, shegingen kezde Úzgenttegi gýrhannyń qazynasyna ie bolady da odan da ári Balasuǵynǵa ótip Kúshilik hannyń áskerine qosylady.
Kúshilik bul óńirge ótkende, qaraqidandar óz týystaryn syrtqa teppei kerisinshe oǵan kúsh qosady. Osydan seskengen Shyńǵys han jedel túrde Jebe noian túmenine eń tańdaýly jasaǵyn qosyp Kúshilikti óltirýdi tapsyrady. Ol, Alai (Pamir) jerindegi Sary kól degen jerdegi shaiqasta Kúshilikti óltirgen soń onyń tutqyndalǵan adamdaryn Ertis boiyna kóshirip ákelip qonystandyrady (ergenekti naiman). Alaida qalǵandary IÚ-shi ǵ. soń osy ólkege (Ulytaýdyń kishi taýy) qonystanǵan Kerbalyq atty Er Shostannyń eli Baǵanaly, Dúrmen naimandary arasynan qonys alyp «Tele qytai» tegin umytpai Tólegetai dep atalady. Qaraqytai imperiiasy endigi mongolǵa qaraǵan soń úzeńginiń ishki doǵasy esebinde «Mogol» moǵal dep atalady.
«Aq Orda» tarap «Moǵolstan» jerine Jýchi han men Orda Ichjen han urpaqtary talasyp jatqan kezde Teleqytailar Syrdariia men Atbasar, Yrǵyz aralyǵynda turaqtaǵan. Muhamed Shaibani (Shaibaq han) Samarqandy alǵan soń Teleqytailardyń ishinen kóterilgen Qobyz naiman Mervti ielenip bilik etedi. Balhty (1580-1590) Nazar bi atalyq basqarsa naiman Qulmuhamed bi Shaibanilik Sanjardyń ordasyn basqarǵan eken.
Muhametjan Tynyshpaevtyń zertteýlerinde Tólegetai «Tele–Qytai» taipasy emes jeke tulǵa retinde shejire atasy turǵysynda jazylǵan. Onyń jazýynsha bul adam Úzgenttegi qojalar ziratyna jerlengen missioner. HÚI ǵ. ómir súrgen tarihi adam, onyń nemeresi (óz esebi boiynsha) -Ertory, Esimhannyń (1630) tustasy bolǵan bolýy kerek, deidi.
1625 j. bastap Teleqytailar «kóshpeli ózbek» quramynda bolyp Shaibanilerge qaraǵan. 1680 j. tólegetai, dúrmen-barlas, baǵanaly-baltaly naimandary Qarataý, Ulytaýdyń kishi taýy, Áýlie ata, Tashkent qalalaryna (Syban bi, Narynbai bi, Jangóbek bi) bilik júrgizdi.
Olardyń eli Arys ózeni men Syrdariia ólkesin jailaǵan. 1723 j. Jońǵarlardyń shabýylyna ushyrap «Aqtaban shubyryndy Alqa kól sulama» bolǵan soń 1723-1726 j. tynymsyz soǵystarda órt ishinde júrip kúresip 1726 j. orys shekarasyna (Orynbor) Sámeke (Shahmuhamet) hannyń basshylyǵymen kelip ornalasady. 1738 j. Reseidiń qoldaýyna ie bolyp bodandyq shartyna kiredi.
1740 jyly Sámeke han tarihta aityla bermeitin satqyndyqtyń saldarynan orys qalasyn shabýǵa bara jatqan joryqta opat bolyp, «Orda júz» handyǵy munan soń Ábilmámbetke odan soń Abylai hanǵa ótken. Ókresh (segiz oǵyz) naimandary 1758-1760 j. Qabanbai batyr, Boranbai bi, «Qý daýysty» Quttybai bi, Aqtamberdi jyraý siiaqty bilerdiń kúshimen Shyǵys Qazaqstanǵa, Jońǵar Alataýyna qaitadan qonystana bastaidy. Telegetailar Qarqaraly, Shyńǵystaý óńirinen 1810 j. tolyq qonys aýdarǵan soń bul jerlerge Arǵyndar kelip ornalasa bastaǵan.
Naiman shejirelerinde Ókiresh rý basy turǵysynda júz jasaǵan qart bolyp sýretteledi. Ol 97 jasqa kelgende balaly bolyp basqada qaraqytai rýlarynyń atasy retinde aitylǵan. Bir urpaǵy Tólegetai naimandarynyń Shaibani han tusynda islamǵa kirgen kezin, osy kisiniń «Aq sopy» atalyp qaraqytai (qaraqidan) arasynda missionerlik qyzmet te atqarǵanynan derek beredi. Munda ol qoja Qylyshty atanyń kúieý balasy bolyp sýrettelgen. Bul adamdardyń zirat qoiylymdary qazirgi Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan qalasynan otyz shaqyrymdai jerde ońtústik-batysqa qarai ornalasqan.
Jańaqorǵan aýdanynda 1988 j. músin eskertkish ornatyp júrip arnaiy baryp kórgenimde saqtalýy bir shama jaqsy bolatyn. Zirat kólemi segiz qadam shamalas sharshy bolyp jasalǵan. Biiktigi kisi boiynan qulashtai biik etilip saban dobadan túiip qalanǵan eken. Esigi ońtústikke qaratylǵan. Kireberisi qos baǵanaly dyń úlgisinde kóterilgen. Mola at beit bolyp naiman úlgisinde sylap soǵylǵan. Kezinde tóbesi jabyq bolǵanǵa uqsaidy. Ishinde zirattyń ózinen de kóneleý kóringen balbal tas jáne bir aiyr baqan bar. Bul baǵana «Baǵanaly» eliniń belgisi bolýy da múmkin. Qasynda osy ziratqa uqsas, biraq kólemi jaǵynan úlken Qylyshty-ata beiiti bar. Ańyz boiynsha Tólegetai osy kisige kúieý bolyp Aq sopy atalǵan eken. Shejirelerdiń negizgi turqy boiynsha Tólegetai ózinen týyp jastai ólgen Qytaidyń tórt ulyn baýyryna salyp ósirgen delinedi. (Óitkeni shejire qurlymy túpki qaraqytai ataýyn saqtaýdy maqsat etken) Sol sebepti tórt taipa el, «Tólegetaidyń tórt balasy» dep atalǵan. Bular; Qarakerei, Sadyr, Matai, Atalyq (Dórtýyl). Bular tórteý bolǵanymen kóneden kele jatqan totemdik salt Haptaǵai (jabaiy buqa,býra) uranyn saqtap qidan zamanynan bergi dástúrli saltpen Toǵyz tý kóteredi.
Aristovtyń zerteý jazbasynda Naimandarynyń patshalyǵy Tamyr jáne Orhon ózeninen Ertis ózenine deiingi jerler edi. Olar óz zamanynyń kóshpeli jurty ishindegi eń mádenietti jazý –syzýy bar memleketti basqarý júiesi bar, memlekettik móri bar, bir ortalyqqa qaraǵan qýtty el boldy. Mánsap ieligi ákeden balaǵa qaldyrylatyn. Sońynan Ulyq Ulysqa (Altyn Orda) qosylǵan kezde de naimandar bilik basyndaǵy dárejeli oryndarǵa ie boldy deidi. Bulardyń qazaq quramyndaǵy Buqa (Ókresh) dárejeli úlken bóligi Tele-qytai (tólegetai) dep atalady.
Al, qońyrat týrasynda derekter joqtyń qasy siiaqty bolǵanymen Rashid-ad din tikin eli týrasynda bir derek jazǵan eken. Mundaǵy tikin kóne siańbi zamandaryndaǵy tegin (teligýn) ataǵy sóziniń túrlenýi siiaqty. Ol: naiman ulysyna irgeles tikinder qonystanǵan. Olardyń elbasy Qadyr-Buiryq edi. Onyń ulysy On han men Taian hannyń elinen de mol bolatyn. Shyńǵys han olardy da, ońǵyttardy da óz eline qosyp aldy deidi. Budan soń ol óz týystaryna osy tikinderden ǵana qyz alyp kelin túsirýdi ósiettegen eken. Tikinder men naiman qyzdarynyń sulýlyǵy men aqyldylyǵy áigili bolatyn dep jazǵanymen tikinderdiń túp tamyryn ajyratpaǵan. Bizge belgilisi tikin rýynyń túrik oǵyzdary arasynda bolýy jáne Aqal-teke jylqysynyń ataýy. Eger qońyrat ataýynyń da jylqyǵa bailanysty bolýy kerek desek tikin degen el osy hanzýlar Boma (ala at-alakchin) ataǵan Altaidan qiyr shyǵysqa aýǵan el bolýy múmkin. Buǵan taǵy bir dálel Shyńǵyshan tuqymdarynyń «altyn qursaq» analarynyń kópshiligi qońyrat naiman taipasynyń qyzdary bolýy. Osyǵan qaraǵanda jáne sol zamandaǵy mongol jazyǵynda mekendegen taipalar tyǵyz aralasyp ortaq tilde sóilegen bolýy kerek. Al ol ortaq til kóne Gýn, Hýn, Siýnný zamanynan jetken alǵashynda Ýhýan, Siańbi atalǵan elderdiń tili negizinde ornyqqan túrki (altai) tili. Buǵan júzdegen dálel bar.
Mode teginen taraityn soltústik óńirdegi Hýn urpaǵy Iýichýgian, shaniýidiń sońǵy urpaǵy edi. Qytai tarihy munyń bilik kezeńi 93-shi jyldy Hýn memleketiniń sońǵy jyly dep jazǵan. Bul hýnderdiń jer betinen joiylýy emes, tek qana bir áýlettiń bilik kezeńiniń bitý dáýiri edi. Tarih sahnasyna Siýn-nýlar keldi.
Osy jyldan soń bilik basyna osy kezde Qiian (qiiat) dep qate aitylyp júrgen Hýian (Qoian) áýleti shyǵady. Bul áýlet ózderine qarasty eldi «Sianbi» (Hýn soqqysynan soń Saian taýyna tyǵylǵandar) dep ataidy. Tarihta bular 34 myń tútin (237300 adam) dep kórsetilgen. Sianbi eli keiingi Tabǵash memleketi (Kerei-qiian), Qidan (Naiman), memleketi Jaýjan (Tatar) memleketi siiaqty túrki ulystarynyń negizgi jurty boldy. Olarǵa kóptegen usaq taipalar men basqa da jerlerden qashqandar qosyldy. Osylarmen qatar aralas kórshi bolǵan Ýhýannyń shivei tarmaǵynan Shyńǵyshan mongoldary taratylady. Bul az ǵana rý bilik basyna shyqqanymen kópti moiyndap ortaq túrki tilinde sóilegen. Al, Shyńǵys han zamanynan keiingi, Oirat biligi kezindegi mongol jáne halha jazyǵyna kóship kelip ornalasqan tuńǵys-manchjýr tildi sibirlikter keiingi kezge sheiin óz rýlaryn ult esebinde tólqujattaryna jazdyryp keldi.
Shyńǵys han mongol halha jáne manchjýr jazirasyn Hasar bastaǵan baýyrlaryna qaldyryp negizgi orda elin qazirgi qazaq jerine kóshirgen. Budan burynǵy zamandarda da Gýndar, Beseneler siiaqty Hýnderdiń taǵy bir úlken bóligi qazirgi Qazaqstannyń Qaraǵandy jerine ótip, ál jinaýmen bolady. Bular jergilikti elmen aralasa otyryp ábden kúsheiip mal órisi tarylǵanda Ýral taý (Ór Altai) Jaiyq, Edil boiyna jyljyp Evropadaǵy Skif dalasyna qonystandy. Sóitip qytai yqpalymen Hýn-ný eliniń bir tarmaǵy Gýn-ný degen aibarly esimmen Evropany jaýlap aldy.
Vizantiia tarihshysy Iordan; Olar Alandardy (skif-óskihi) baǵyndyrǵan soń óte úlken taipalar odaǵyna (imperiia) ie bolyp az ǵana Gýn taipasy IÚ-shi ǵ. 70 jyldary Don ózeninen ótip «Halyqtardyń uly kóshi» atalǵan dáýirdiń esigin ashty dep jazǵan eken.
Erkin Anýaruly Kókeev
Ult portaly
