جۋنگونىڭ ورتا عاسىرلار تاريحىندا قيدانداردى دۋن-حۋ (مونگولويد نەسٸلٸ) توبىنداعى سياڭبي تارماعىنان دەگەن. ولاردىڭ كٶنەدەن جەتكەن اڭىزى بويىنشا ارعى تەكتەرٸ اسپاننان جارالعان (حوۋي) اقبوز اتقا مٸنگەن اسپان ادامىمەن تاعى بٸر كٶك ٶگٸز (ٶكرەش) جەككەن اربالى اسپان سۇلۋىنان (نايمان انا) تارالادى ەكەن. بۇلار مەۋەشان تاۋىنىڭ ەتەگٸندە پەنديسۋنلين دەگەن ٶزەنمەن قوسىلاتىن شارا مۇرىن ٶزەنٸنٸڭ بويىندا كەزدەسٸپ قوسىلعان دەيدٸ. وسىلاردان سەگٸز ۇل تۋىپ سەگٸز تايپالى ەل بولادى. ال, ناقتى تاريحي دەرەگٸ ٸٷ-شٸ ع. بەرٸ ساراي جازبالارىندا جازىلىپ وتىرعان. تاريحي «تسيدان گو-چجي» ە لۋن-لي, «دەرەك كٶزدەرٸ» بيچۋرين, «تەمٸر قاعاناتىنىڭ تاريحى» ۆ.ە. لاريچەۆ ت.س.س. جٷزدەگەن تاريحي جازبالار بارشىلىق. حانزۋ تاريحشىلارى بۇلاردى, پينيڭ, تسيداڭ دەپ تە اتاپ, قيدانداردىڭ اتا مەكەنٸ دەپ قازٸرگٸ مانچجۋرييا, ٸشكٸ مونگولييا جەنە قازٸرگٸ مونگول رەسپۋبليكاسىنىڭ جەرٸن كٶرسەتەدٸ. ولار 907-شٸ جىلدان 1125-شٸ جىلعا شەيٸن شىعىس لياو (ىلاۋ) اتالعان مەملەكەتتٸ قۇردى. اسا قۋاتتى بۇل مەملەكەت سىرت ەلدەرگە قىتاي (Cathay) اتىمەن تانىلعان. وسى اتاۋ كٶنە جۇرتقا قالىپ قازٸرگٸ حانزۋ ەلٸنٸڭ سولتٷستٸگٸ قىتاي دەگەن اتپەن باتىس ەلدەرٸنە تانىلعان.
دٸني عۇرىپ بويىنشا شاش قويۋ ٷلگٸسٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ بۇلارعا قيدان (شاشتى قيدالاپ قىرۋ) دەگەن نىسپى تاعىلعان قاراقۇتاي (قاراقيدان-قيدايا) ۇلىسى جاپون تەڭٸزٸنەن شىعىس تٷركستانعا شەيٸنگٸ ۇلان-عايىر ٶلكەنٸ جايلادى. بۇل ۇلىستىڭ تٸلٸ ەدەت عۇرپى تۋرالى حانزۋ دەرەكتەرٸندە تىڭعىلىقتى جازىلعان. ولار قيدان تٸلٸ ا-جا (اشينا) تٸلٸنە ۇقساس, ەل حاگاندارىن گە-تان (داجەن) دەپ اتايدى. ٶزدەرٸ نەگٸزٸنەن كٶشپەلٸ تۇرمىس قۇرىپ سيىر, قوي, جىلقى, تٷيە ٶسٸرەدٸ. قابان, بۇعى, باعالى تەرٸسٸ بار اڭداردى اۋلايدى. جازدا اربالى (ۋترەم) ٷيلەردە, جينامالى (اباق) كيٸز ٷيلەردە تۇرادى. قىستا قورعانى بار قالالاردا تۇراتىنى ايتىلادى. سونىمەن قاتار كٶشپەندٸ جۇرتقا تەن ەمەس بالىق ۇستاۋ ەدٸسٸن دە مەڭگەرٸپ, وعان قارماق, تور جەنە اشا (ٷش ايىر) قولدانادى دەيدٸ.
1125ج. چۋرچجەندەر (تۇڭعىس-شٷرشٸتتەر) كٷشەيٸپ قيدانداردىڭ ىلاۋ (لياو) مەملەكەتٸن تالقانداعان سوڭ ولار قوتارىلا كٶشٸپ ورتا ازييا جەرٸن باسىپ الادى. مۇندا تالاس, شۋ ٶلكەسٸنە باس وردالارىن ورناتادى. حٸٸ-شٸ ع. قاراقىتاي (قاراقيدان) بيلٸگٸ بٷكٸل ورتا ازيياعا ٷستەمدٸك ەتٸپ بالقاشتان فەرعانا جازيراسىنا شەيٸنگٸ بالىح, حوتان, گاوچان حورەزمشاحتارىنان سالىق الىپ يمپەرييا قۇرادى. استانالارى بالاسۇعىن, ٷزگەن جەنە قاشقار قالاسىندا بولدى. گۋرحاندارى (حانداردىڭ ٷلكەن حانى) ەليۋي داشي ەدٸ. مونگولدار اراسىنداعى بٶرجٸگٸن رۋىنان شىڭعىس حان شىعىپ بٷكٸل كٶشپەندٸ جۇرتتاردى قۇزىرىنا قاراتقان سوڭ قاراقيداندار «مەڭگٸ ەل» قۇرامىنا نايمان (مونگ. سەگٸز ەل) دەگەن اتپەن قوسىلدى.
نايمان ۇلىسىن «قيدان تاريحىنان» بٶلەكتەۋ حانزۋ تاراپىنان دا, ورىس تاريحشىلارى تاراپىناندا قازاققا قيماعاندىقتان جاسالعان ەدٸس. ولار ىلاۋ, تەلەگە قيداندارى بٸر نەشە رەت «تسزۋبۋ» ەلٸمەن قاقتىعىسقان. ال, باتىسقا اۋىپ شىعىس لياو مەملەكەتٸن قۇرعاندا تسزۋبۋ قيداندارعا بٶتەن ەل ەدٸ سوندىقتان قازاق نايماندارى دا (تسزۋبۋ) سەگٸز ەل اتالعانىمەن قيدانعا سورپاسى قوسىلمايدى دەگەن قيتۇرقى تۇجىرىم جاساعان. مۇنداعى تسزۋبۋ نە سەبەپتٸ نايمان اتالۋى كەرەك ەكەندٸگٸن ەش بٸر جازبادا اشىپ ايتپاعان. ولاردىڭ باستى دەلەلٸ قيداندار مونگول اراسىنا اۋعاندا تٸل قىيىنشىلىعىن كٶرمەگەن سول سەبەپتٸ ولار مونگول جۇرتىنا تيەسٸ دەپ شەشكەن ەكەن.
840-شى جىلى مانيحەي دٸنٸندەگٸ ميسسيونەر سارتتار تٷركٸ باسشىلارىن ٸرٸتٸپ لاڭ سالعاندىقتان ۇيعىرمىش اتالعان كٶشپەلٸ قاعاناتتىڭ قۇرامىنداعى كەرەي, نايمان تايپالارىنىڭ بٸر رۋلارىن حانزۋلار «تسزۋبۋ» كٶشپەلٸ جۇرت (اربامەن كٶشۋشٸلەر) دەپ اتاعان ەكەن. بٸر-اق, بۇلار جەر قايىسقان «سەگٸز وعىز», «توعىز تاتاردىڭ» تارماقتارى عانا بولۋى كەرەك. ەيتسە دە بۇل دەرەكتەن دە اتالعان تايپالاردىڭ مونگول ەمەس تٷركٸ تٸلدٸ ەكەندٸگٸن انىقتايمىز.
راشيد اد-دين ماڭعىت, بارلاس تايجۋيدتەردٸ مونگول تٸلدٸ دەپ اشىپ جازادى. ال كەرەيلەردٸ ونون جەنە كەرۋلەندەگٸ مونگول جازيراسىن مەكەندەيدٸ دەپ قانا جازعان. وسى كەرەي جەنە نايمان ۇلىستارىن جوعارىدا ايتىلعان تسزۋبۋ دەيدٸ. سولتٷستٸك تسزۋبۋ –كەرەيلەر, باتىس تسزۋبۋلارى نايماندار. ٸح-شى ع.سوڭى, ح-شى ع. باسىندا ولار لياو قيداندارىنان جەڭٸلٸپ 984 ج. قاراقىتايعا قوسىلعان. سٶيتە تۇرا بٸر زامانداردا بۇلار كٷشەيٸپ 1069 ج. لياو ەسكەرٸن تالقانداپ مەملەكەت بيلٸگٸن قولعا الدى دەيدٸ. سوڭىنان لياو مەملەكەتٸن شٷرشٸتتەر قۇلاتقاندا بۇلار «سەگٸز وعىز», «توعىز تاتار» اتالىپ بٶلٸنٸپ كەتەدٸ. مونگول بيلٸگٸ ەسەرٸنەن قاراقيدان (قاراقىتاي) اتاۋى جويىلىپ تٷركٸ تٸلدٸ ەلگە مونگول تٸلٸندە «نايمان» اتاۋى سىرتتان تاڭىلدى.
1125ج. نايمان (قاراقيدان) مەملەكەتٸ قۇرىلدى. 1143 ج. ينانشى –بٸلگە بۇقا حاننىڭ تۇسىندا نايماندار التاي, باتىس مونگولييا, شىعىس قازاقستان ايماقتارىن باسىپ الىپ كەرەيلەر دە وسى حانعا باعىنىشتى بولدى. حٸ-شٸ حٸٸ-شٸ ع. نايمان حاندىعى ەلسٸرەپ مەملەكەتتٸك ٸشكٸ تارتىستان ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. ينانشى بۇقا حاننىڭ ەكٸ ۇلى تايان حان مەن بۇيرىق حان ەكٸ جارىلدى. وسىنىڭ سالدارىنان بٸرلٸكتەن كەتكەن ولار 1201ج. كەرەي-مونگول ەسكەرٸنەن جەڭٸلٸس تاپتى.
باي بۇقا حان (تاي-ۆان, تايان حان) مونگولدارمەن ۇزاق جىلدار تاي-تالاسىپ 1204 ج. حان-حاي تاۋىنىڭ ەتەگٸندەگٸ ۇرىستا جەكپە-جەككە شىعىپ قازا بولادى. ونىڭ ۇلى كٷشٸلٸك حان اعاسى بۇيرىققا بارىپ قوسىلادى. 1206 ج. تارباعاتايدىڭ شىعىسىندا بولعان سوعىستا بۇيرىق حان دا جەكپە-جەكتە قازا تابادى. كٷشٸلٸك حان ەرتٸسكە شەگٸنەدٸ. 1208 ج. ەبدەن كٷشەيگەن شىڭعىس حان ەسكەرٸ نايمان- مەركٸت تايپالارىن قارقارا تاۋىنا دەيٸن ىسىرىپ, مەركٸتتەر ورتا مەركە, شەت مەركە اتالعان جەرلەرگە قونىس تەبەدٸ. سول كەزدەگٸ لەپسٸ, قاپال, الاتاۋ الابى تٷگەلدەي يران جەرٸنە دەيٸنگٸ اۋماقتا قاراقىتاي (قاراقيدان) جەرٸ ەدٸ. ورتالىعى شۋ ٶزەنٸندە بولدى.
مونگولدار مۇنىمەن توقتاماي وداقتاسى بولعان كەرەي ەلٸن دە تۇتقيىلدان تالقانداپ ەل جۇرتىن ٶز قاتارىنا قوسىپ الىپ «تورعاۋىت» اتاندىردى. نايماننىڭ كٶبٸ تايان حاننىڭ ۇلى كٷشٸلٸك حانعا ٸلەسٸپ حانگايدان التايعا ٶتٸپ مونگول شابۋىلىنان امان قالعان مەركٸت پەن كەرەيٸت اراسىنا كەلدٸ. مۇندا دا مونگولدار كەلٸپ جەتٸسۋعا شەگٸنگەن ەلدٸڭ جۇرتتا قالعاندارى مونگول قۇرامىنا كٸردٸ. كٷشٸلٸك حان ٶزٸنە ٸلەسكەن ەلمەن تۋىسقان قاراقىتاي بيلٸگٸندەگٸ ٶلكەگە ٶتەدٸ. مۇندا ول قوشامەتپەن قابىل الىنىپ قارتامىس گۋرحان جىلىگۋدٸڭ قىزىنا ٷيلەنٸپ قاراقىتاي (قاراقيدان) تاعىنا وتىرادى.
1210 ج. قاراقىتاي ەسكەرٸ تالاس ٶزەنٸنٸڭ بويىندا مۇحامەد حورەزمشاھتان جەڭٸلٸپ, شەگٸنگەن كەزدە ٷزگەنتتەگٸ گۋرحاننىڭ قازىناسىنا يە بولادى دا ودان دا ەرٸ بالاسۇعىنعا ٶتٸپ كٷشٸلٸك حاننىڭ ەسكەرٸنە قوسىلادى.
كٷشٸلٸك بۇل ٶڭٸرگە ٶتكەندە, قاراقيداندار ٶز تۋىستارىن سىرتقا تەپپەي كەرٸسٸنشە وعان كٷش قوسادى. وسىدان سەسكەنگەن شىڭعىس حان جەدەل تٷردە جەبە نويان تٷمەنٸنە ەڭ تاڭداۋلى جاساعىن قوسىپ كٷشٸلٸكتٸ ٶلتٸرۋدٸ تاپسىرادى. ول, الاي (پامير) جەرٸندەگٸ سارى كٶل دەگەن جەردەگٸ شايقاستا كٷشٸلٸكتٸ ٶلتٸرگەن سوڭ ونىڭ تۇتقىندالعان ادامدارىن ەرتٸس بويىنا كٶشٸرٸپ ەكەلٸپ قونىستاندىرادى (ەرگەنەكتٸ نايمان). الايدا قالعاندارى ٸٷ-شٸ ع. سوڭ وسى ٶلكەگە (ۇلىتاۋدىڭ كٸشٸ تاۋى) قونىستانعان كەربالىق اتتى ەر شوستاننىڭ ەلٸ باعانالى, دٷرمەن نايماندارى اراسىنان قونىس الىپ «تەلە قىتاي» تەگٸن ۇمىتپاي تٶلەگەتاي دەپ اتالادى. قاراقىتاي يمپەريياسى ەندٸگٸ مونگولعا قاراعان سوڭ ٷزەڭگٸنٸڭ ٸشكٸ دوعاسى ەسەبٸندە «موگول» موعال دەپ اتالادى.
«اق وردا» تاراپ «موعولستان» جەرٸنە جۋچي حان مەن وردا يچجەن حان ۇرپاقتارى تالاسىپ جاتقان كەزدە تەلەقىتايلار سىردارييا مەن اتباسار, ىرعىز ارالىعىندا تۇراقتاعان. مۇحامەد شايباني (شايباق حان) سامارقاندى العان سوڭ تەلەقىتايلاردىڭ ٸشٸنەن كٶتەرٸلگەن قوبىز نايمان مەرۆتٸ يەلەنٸپ بيلٸك ەتەدٸ. بالحتى (1580-1590) نازار بي اتالىق باسقارسا نايمان قۇلمۇحامەد بي شايبانيلٸك سانجاردىڭ ورداسىن باسقارعان ەكەن.
مۇحامەتجان تىنىشپاەۆتىڭ زەرتتەۋلەرٸندە تٶلەگەتاي «تەلە–قىتاي» تايپاسى ەمەس جەكە تۇلعا رەتٸندە شەجٸرە اتاسى تۇرعىسىندا جازىلعان. ونىڭ جازۋىنشا بۇل ادام ٷزگەنتتەگٸ قوجالار زيراتىنا جەرلەنگەن ميسسيونەر. حٷٸ ع. ٶمٸر سٷرگەن تاريحي ادام, ونىڭ نەمەرەسٸ (ٶز ەسەبٸ بويىنشا) -ەرتورى, ەسٸمحاننىڭ (1630) تۇستاسى بولعان بولۋى كەرەك, دەيدٸ.
1625 ج. باستاپ تەلەقىتايلار «كٶشپەلٸ ٶزبەك» قۇرامىندا بولىپ شايبانيلەرگە قاراعان. 1680 ج. تٶلەگەتاي, دٷرمەن-بارلاس, باعانالى-بالتالى نايماندارى قاراتاۋ, ۇلىتاۋدىڭ كٸشٸ تاۋى, ەۋليە اتا, تاشكەنت قالالارىنا (سىبان بي, نارىنباي بي, جانگٶبەك بي) بيلٸك جٷرگٸزدٸ.
ولاردىڭ ەلٸ ارىس ٶزەنٸ مەن سىردارييا ٶلكەسٸن جايلاعان. 1723 ج. جوڭعارلاردىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ «اقتابان شۇبىرىندى القا كٶل سۇلاما» بولعان سوڭ 1723-1726 ج. تىنىمسىز سوعىستاردا ٶرت ٸشٸندە جٷرٸپ كٷرەسٸپ 1726 ج. ورىس شەكاراسىنا (ورىنبور) سەمەكە (شاھمۇحامەت) حاننىڭ باسشىلىعىمەن كەلٸپ ورنالاسادى. 1738 ج. رەسەيدٸڭ قولداۋىنا يە بولىپ بوداندىق شارتىنا كٸرەدٸ.
1740 جىلى سەمەكە حان تاريحتا ايتىلا بەرمەيتٸن ساتقىندىقتىڭ سالدارىنان ورىس قالاسىن شابۋعا بارا جاتقان جورىقتا وپات بولىپ, «وردا جٷز» حاندىعى مۇنان سوڭ ەبٸلمەمبەتكە ودان سوڭ ابىلاي حانعا ٶتكەن. ٶكرەش (سەگٸز وعىز) نايماندارى 1758-1760 ج. قابانباي باتىر, بورانباي بي, «قۋ داۋىستى» قۇتتىباي بي, اقتامبەردٸ جىراۋ سيياقتى بيلەردٸڭ كٷشٸمەن شىعىس قازاقستانعا, جوڭعار الاتاۋىنا قايتادان قونىستانا باستايدى. تەلەگەتايلار قارقارالى, شىڭعىستاۋ ٶڭٸرٸنەن 1810 ج. تولىق قونىس اۋدارعان سوڭ بۇل جەرلەرگە ارعىندار كەلٸپ ورنالاسا باستاعان.
نايمان شەجٸرەلەرٸندە ٶكٸرەش رۋ باسى تۇرعىسىندا جٷز جاساعان قارت بولىپ سۋرەتتەلەدٸ. ول 97 جاسقا كەلگەندە بالالى بولىپ باسقادا قاراقىتاي رۋلارىنىڭ اتاسى رەتٸندە ايتىلعان. بٸر ۇرپاعى تٶلەگەتاي نايماندارىنىڭ شايباني حان تۇسىندا يسلامعا كٸرگەن كەزٸن, وسى كٸسٸنٸڭ «اق سوپى» اتالىپ قاراقىتاي (قاراقيدان) اراسىندا ميسسيونەرلٸك قىزمەت تە اتقارعانىنان دەرەك بەرەدٸ. مۇندا ول قوجا قىلىشتى اتانىڭ كٷيەۋ بالاسى بولىپ سۋرەتتەلگەن. بۇل ادامداردىڭ زيرات قويىلىمدارى قازٸرگٸ قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان قالاسىنان وتىز شاقىرىمداي جەردە وڭتٷستٸك-باتىسقا قاراي ورنالاسقان.
جاڭاقورعان اۋدانىندا 1988 ج. مٷسٸن ەسكەرتكٸش ورناتىپ جٷرٸپ ارنايى بارىپ كٶرگەنٸمدە ساقتالۋى بٸر شاما جاقسى بولاتىن. زيرات كٶلەمٸ سەگٸز قادام شامالاس شارشى بولىپ جاسالعان. بيٸكتٸگٸ كٸسٸ بويىنان قۇلاشتاي بيٸك ەتٸلٸپ سابان دوبادان تٷيٸپ قالانعان ەكەن. ەسٸگٸ وڭتٷستٸككە قاراتىلعان. كٸرەبەرٸسٸ قوس باعانالى دىڭ ٷلگٸسٸندە كٶتەرٸلگەن. مولا ات بەيت بولىپ نايمان ٷلگٸسٸندە سىلاپ سوعىلعان. كەزٸندە تٶبەسٸ جابىق بولعانعا ۇقسايدى. ٸشٸندە زيراتتىڭ ٶزٸنەن دە كٶنەلەۋ كٶرٸنگەن بالبال تاس جەنە بٸر ايىر باقان بار. بۇل باعانا «باعانالى» ەلٸنٸڭ بەلگٸسٸ بولۋى دا مٷمكٸن. قاسىندا وسى زيراتقا ۇقساس, بٸراق كٶلەمٸ جاعىنان ٷلكەن قىلىشتى-اتا بەيٸتٸ بار. اڭىز بويىنشا تٶلەگەتاي وسى كٸسٸگە كٷيەۋ بولىپ اق سوپى اتالعان ەكەن. شەجٸرەلەردٸڭ نەگٸزگٸ تۇرقى بويىنشا تٶلەگەتاي ٶزٸنەن تۋىپ جاستاي ٶلگەن قىتايدىڭ تٶرت ۇلىن باۋىرىنا سالىپ ٶسٸرگەن دەلٸنەدٸ. (ٶيتكەنٸ شەجٸرە قۇرلىمى تٷپكٸ قاراقىتاي اتاۋىن ساقتاۋدى ماقسات ەتكەن) سول سەبەپتٸ تٶرت تايپا ەل, «تٶلەگەتايدىڭ تٶرت بالاسى» دەپ اتالعان. بۇلار; قاراكەرەي, سادىر, ماتاي, اتالىق (دٶرتۋىل). بۇلار تٶرتەۋ بولعانىمەن كٶنەدەن كەلە جاتقان توتەمدٸك سالت حاپتاعاي (جابايى بۇقا,بۋرا) ۇرانىن ساقتاپ قيدان زامانىنان بەرگٸ دەستٷرلٸ سالتپەن توعىز تۋ كٶتەرەدٸ.
اريستوۆتىڭ زەرتەۋ جازباسىندا نايماندارىنىڭ پاتشالىعى تامىر جەنە ورحون ٶزەنٸنەن ەرتٸس ٶزەنٸنە دەيٸنگٸ جەرلەر ەدٸ. ولار ٶز زامانىنىڭ كٶشپەلٸ جۇرتى ٸشٸندەگٸ ەڭ مەدەنيەتتٸ جازۋ –سىزۋى بار مەملەكەتتٸ باسقارۋ جٷيەسٸ بار, مەملەكەتتٸك مٶرٸ بار, بٸر ورتالىققا قاراعان قۋتتى ەل بولدى. مەنساپ يەلٸگٸ ەكەدەن بالاعا قالدىرىلاتىن. سوڭىنان ۇلىق ۇلىسقا (التىن وردا) قوسىلعان كەزدە دە نايماندار بيلٸك باسىنداعى دەرەجەلٸ ورىندارعا يە بولدى دەيدٸ. بۇلاردىڭ قازاق قۇرامىنداعى بۇقا (ٶكرەش) دەرەجەلٸ ٷلكەن بٶلٸگٸ تەلە-قىتاي (تٶلەگەتاي) دەپ اتالادى.
ال, قوڭىرات تۋراسىندا دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى سيياقتى بولعانىمەن راشيد-اد دين تيكين ەلٸ تۋراسىندا بٸر دەرەك جازعان ەكەن. مۇنداعى تيكين كٶنە سياڭبي زاماندارىنداعى تەگين (تەليگۋن) اتاعى سٶزٸنٸڭ تٷرلەنۋٸ سيياقتى. ول: نايمان ۇلىسىنا ٸرگەلەس تيكيندەر قونىستانعان. ولاردىڭ ەلباسى قادىر-بۇيرىق ەدٸ. ونىڭ ۇلىسى ون حان مەن تايان حاننىڭ ەلٸنەن دە مول بولاتىن. شىڭعىس حان ولاردى دا, وڭعىتتاردى دا ٶز ەلٸنە قوسىپ الدى دەيدٸ. بۇدان سوڭ ول ٶز تۋىستارىنا وسى تيكيندەردەن عانا قىز الىپ كەلٸن تٷسٸرۋدٸ ٶسيەتتەگەن ەكەن. تيكيندەر مەن نايمان قىزدارىنىڭ سۇلۋلىعى مەن اقىلدىلىعى ەيگٸلٸ بولاتىن دەپ جازعانىمەن تيكيندەردٸڭ تٷپ تامىرىن اجىراتپاعان. بٸزگە بەلگٸلٸسٸ تيكين رۋىنىڭ تٷرٸك وعىزدارى اراسىندا بولۋى جەنە اقال-تەكە جىلقىسىنىڭ اتاۋى. ەگەر قوڭىرات اتاۋىنىڭ دا جىلقىعا بايلانىستى بولۋى كەرەك دەسەك تيكين دەگەن ەل وسى حانزۋلار بوما (الا ات-الاكچين) اتاعان التايدان قيىر شىعىسقا اۋعان ەل بولۋى مٷمكٸن. بۇعان تاعى بٸر دەلەل شىڭعىسحان تۇقىمدارىنىڭ «التىن قۇرساق» انالارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ قوڭىرات نايمان تايپاسىنىڭ قىزدارى بولۋى. وسىعان قاراعاندا جەنە سول زامانداعى مونگول جازىعىندا مەكەندەگەن تايپالار تىعىز ارالاسىپ ورتاق تٸلدە سٶيلەگەن بولۋى كەرەك. ال ول ورتاق تٸل كٶنە گۋن, حۋن, سيۋننۋ زامانىنان جەتكەن العاشىندا ۋحۋان, سياڭبي اتالعان ەلدەردٸڭ تٸلٸ نەگٸزٸندە ورنىققان تٷركٸ (التاي) تٸلٸ. بۇعان جٷزدەگەن دەلەل بار.
مودە تەگٸنەن تارايتىن سولتٷستٸك ٶڭٸردەگٸ حۋن ۇرپاعى يۋيچۋگيان, شانيۋيدٸڭ سوڭعى ۇرپاعى ەدٸ. قىتاي تاريحى مۇنىڭ بيلٸك كەزەڭٸ 93-شٸ جىلدى حۋن مەملەكەتٸنٸڭ سوڭعى جىلى دەپ جازعان. بۇل حۋندەردٸڭ جەر بەتٸنەن جويىلۋى ەمەس, تەك قانا بٸر ەۋلەتتٸڭ بيلٸك كەزەڭٸنٸڭ بٸتۋ دەۋٸرٸ ەدٸ. تاريح ساحناسىنا سيۋن-نۋلار كەلدٸ.
وسى جىلدان سوڭ بيلٸك باسىنا وسى كەزدە قييان (قييات) دەپ قاتە ايتىلىپ جٷرگەن حۋيان (قويان) ەۋلەتٸ شىعادى. بۇل ەۋلەت ٶزدەرٸنە قاراستى ەلدٸ «سيانبي» (حۋن سوققىسىنان سوڭ سايان تاۋىنا تىعىلعاندار) دەپ اتايدى. تاريحتا بۇلار 34 مىڭ تٷتٸن (237300 ادام) دەپ كٶرسەتٸلگەن. سيانبي ەلٸ كەيٸنگٸ تابعاش مەملەكەتٸ (كەرەي-قييان), قيدان (نايمان), مەملەكەتٸ جاۋجان (تاتار) مەملەكەتٸ سيياقتى تٷركٸ ۇلىستارىنىڭ نەگٸزگٸ جۇرتى بولدى. ولارعا كٶپتەگەن ۇساق تايپالار مەن باسقا دا جەرلەردەن قاشقاندار قوسىلدى. وسىلارمەن قاتار ارالاس كٶرشٸ بولعان ۋحۋاننىڭ شيۆەي تارماعىنان شىڭعىسحان مونگولدارى تاراتىلادى. بۇل از عانا رۋ بيلٸك باسىنا شىققانىمەن كٶپتٸ مويىنداپ ورتاق تٷركٸ تٸلٸندە سٶيلەگەن. ال, شىڭعىس حان زامانىنان كەيٸنگٸ, ويرات بيلٸگٸ كەزٸندەگٸ مونگول جەنە حالحا جازىعىنا كٶشٸپ كەلٸپ ورنالاسقان تۇڭعىس-مانچجۋر تٸلدٸ سٸبٸرلٸكتەر كەيٸنگٸ كەزگە شەيٸن ٶز رۋلارىن ۇلت ەسەبٸندە تٶلقۇجاتتارىنا جازدىرىپ كەلدٸ.
شىڭعىس حان مونگول حالحا جەنە مانچجۋر جازيراسىن حاسار باستاعان باۋىرلارىنا قالدىرىپ نەگٸزگٸ وردا ەلٸن قازٸرگٸ قازاق جەرٸنە كٶشٸرگەن. بۇدان بۇرىنعى زامانداردا دا گۋندار, بەسەنەلەر سيياقتى حۋندەردٸڭ تاعى بٸر ٷلكەن بٶلٸگٸ قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ قاراعاندى جەرٸنە ٶتٸپ, ەل جيناۋمەن بولادى. بۇلار جەرگٸلٸكتٸ ەلمەن ارالاسا وتىرىپ ەبدەن كٷشەيٸپ مال ٶرٸسٸ تارىلعاندا ۋرال تاۋ (ٶر التاي) جايىق, ەدٸل بويىنا جىلجىپ ەۆروپاداعى سكيف دالاسىنا قونىستاندى. سٶيتٸپ قىتاي ىقپالىمەن حۋن-نۋ ەلٸنٸڭ بٸر تارماعى گۋن-نۋ دەگەن ايبارلى ەسٸممەن ەۆروپانى جاۋلاپ الدى.
ۆيزانتييا تاريحشىسى يوردان; ولار الانداردى (سكيف-ٶسكيھي) باعىندىرعان سوڭ ٶتە ٷلكەن تايپالار وداعىنا (يمپەرييا) يە بولىپ از عانا گۋن تايپاسى ٸٷ-شٸ ع. 70 جىلدارى دون ٶزەنٸنەن ٶتٸپ «حالىقتاردىڭ ۇلى كٶشٸ» اتالعان دەۋٸردٸڭ ەسٸگٸن اشتى دەپ جازعان ەكەن.
ەركٸن انۋارۇلى كٶكەەۆ
ۇلت پورتالى
