Kóshpeliler qaýymynda bolmysy bólek, týmysy erek, ómiri oqshaý, tini taza, úielmeni ádepti adamdy «qarakók» dep ataidy. Men Muhtar Maǵaýindi sol qarakóktiń qataryna jatqyzamyn. Sebebi ol – esin bilgenshe en dalada jalǵyz jáne erkin ári erke ósti. Ata men ájeniń alaqanynan otyzǵa kelgenshe túsken joq. Betine alys-jaqynnan eshkim qarsy kelgen joq. Kózin ashqannan dala eposyn jattap ósti, «Abai jolyn» tórtinshi synypta ózi de oqyp shyqty, búkil aýyldyń úlken-kishisine de tyńdatty. Oqyǵanyn toqydy.
Tursyn JURTBAI, jazýshy
Este saqtaý qabileti de tańqalarlyq boldy. Qazir de búkil epostar men jyraýlardyń tolǵaýlaryn jańylmai jatqa aitatynyna senimdimin. Oqýda, keiin ǵylymda aldyna jan salmady. Ústine qylaý túspedi. Eń sylqym-seri atandy. Serilik te qurǵan shyǵar. Biraq Baqyt apaiymyz onyń búkil bolmysyn uzyn-qolań shashyna baýrai orap, baqytqa bóledi. Jardyń, balanyń baqytyna Maǵaýin siiaqty uzaǵynan súiingen pende az. Dostyń úzdikterin tańdady. Ózi shettetpese, olardan shetqaqpai kórgen joq. Ǵylymda – Beisenbai Kenjebaev, ádebiet tarihyndaǵy jyraýlardyń jolyn – Ǵabit Músirepov ashty. Sonyń barlyǵyn ol bir-aq maqsatqa, tek jazýshylyq maqsatqa jumsady. Tipti, atyn ańyzǵa ainaldyrǵan jyraýlar týraly tarihi eńbegin de sol jazýshylyqqa jáne ataqty jazýshy bolýǵa aparatyn jol dep eseptedi. Maqsatqa jetti. Ózin satqandar boldy jáne qandai satqyndyqtar deseńshi! Biraq oǵan jasyǵan joq. Ashyq pikirin aitty, ekiushty oiǵa qaldyrǵan joq. Degenin – istedi jáne degenine jetti. Mine, Muhtar Maǵaýindi qarakók deitinim osy.
Buǵan qarap jazýshy Muhtar Muqanuly Maǵaýindi «Taǵdyrdyń erkesi» dep aitýǵa bolmas, óitkeni ol sol erkindiginiń ózin – erkelikke bergisiz erkin ómirin, únemi almastyń júzinde, Abaisha aitqanda, «ótkirdiń júzinde» ótkizdi. «Ótkirdiń júzin» jái ǵana baspaqtap basqan joq, jandyǵyn janyp, qýatyn qairap, qairatyn jumsap, jarq-jurq etip ot shyǵaryp sharpysqan qylysh siiaqty maidan alańyn tilip ótti. Árine, ol kúnde shabýyldap, kúnde shabylyp, mysy qaitqan, júzi maiyrylǵan, qynaby qarashorlanǵan jankeshti jan bolǵan joq. Oǵan ushqyr minezi de kónis bermeitin. Ol – maidannyń máti men dátin, qyby men qapysyn kútip, shaǵymdy shaqta qynabynan sýyrylyp, neǵylaiynsyz táýekelmen atoilaǵan ótkir oi men batyl sheshimniń, kámil senimniń iesi boldy. Ol – ózi ómirden, ónerden, ǵylymnan uzaq tirnektep jiǵan jansaryn, jansyryn sondai bir qyzǵanyshpen qyzǵyshtai qorǵai bildi jáne túisik senimi, kóńil qalaýy, shyndyqtyń máti júikelene shúikelengende, arystandai umtyldy… jáne sol umtylystyń deni onyń jeńisimen aiaqtaldy. Ony mundai sharpysýly táýekelge táýekel etkizgen dúr men dúlei kúsh, ol – jat ta, jaqyn da tiksine qaraityn, ózi de «óziniń ereksheligi» retinde baǵalaityn «Meni». Eger, ol sol óziniń «menine» senbese, onda Maǵaýin – Muhtar Maǵaýin bolmas edi. Siz ben biz iltipatpen eske alatyn, múmkindigi mol, alaida ol múmkindigin «zamanǵa kúilep» (Abai) júzege asyra almaǵan aiaýly bir aǵalardyń qatarynda ǵana aty atalar edi.
Zar kúiine kelsin, kelmesin, tipti kómbege zoryǵyp kelsin, báribir, jeldirte sýytqannyń ózinde ózin jetekke alǵan toqtuiaqtylardy aldyna túsirmei, basyn shaiqap tastap, olardan oza shyqpasa, sham minez kórsetetin báigeler bolady. Maǵaýinde sol júiriktiń minezi bar. Ózgeden ozyq ne oqshaý júrmese, kóptiń ishinde ishqusta bop ketedi. Onyń bul shamkós minezi, ózine qansha olja ákeldi bilmeimin, al sol minezi ony qazaq ádebieti men rýhaniiatynyń, tarihatynyń qormalyna ainaldyrdy.
Minez – Muhtar Maǵaýindi qazaq kórkem oiy men ǵylymi oiynyń klassigi deńgeiine jetkizdi. Bul sózdi estise de, estimese de, endi bul madaq Muhtar Muqanuly Maǵaýinniń «Menine» – «Men», oiyna – astamshylyq, ataǵyna – ataq qospaidy. Óitkeni munyń barlyǵy, qazir – búkil qazaq qoǵamy moiyndaǵan kádimgi qarapaiym shyndyq qana. Asyp ketkende, bul – onyń seksenge kelip, eliniń aqsaqaly, ultynyń sóz iesi, ziialylardyń sóz ustar abyzy, kesheginiń qormaly, búginniń tizginqaǵar qamshygeri, erteńniń eske alar abyzy bolǵan tulǵasyna kórsetilgen iltipat. Eger de biz búgin Muhtar Maǵaýinniń jan dosy Ábish jetpegen seksenniń seńgirine shyqqanyna qurmet kórsetsek, ol:
– bes ǵasyrdyń kómbesinde kómilip qalǵan jyraýlardyń altyn kómbesin kórge ainaldyrǵysy kelgen akademikke:
– Jyraýlar ádebietin akademiktik laýazymyńyzdyń kúshimen búgin basqanyńyzben, siz o dúniege ketken soń jariialaimyn. Jaraidy, sizdiń ataq-abyroiyńyz sizdi Siz ólgen soń jiyrma bes jyl taǵy qorǵaidy, men sol kezde elýge, tipti jetpiske kelemin, sonda báribir shyǵaramyn, óitkeni ata-baba rýhy meni qoldaidy. Tarih aldynda qara bet bolǵyńyz kelmese, búgin qoldaǵanyńyz durys, – dep batyl sóilegen jiyrma bes jastaǵy Maǵaýinniń batyrǵa tán batyldyǵyna, ǵalymdyq ójettigine, sóitip, qazaq ádebietiniń tarihyn bes ǵasyr ilgeriletken uly rýhani erligine;
– muqym qazaq dalasyn «kúldir-kúldir kisinetip», «a, zaman-ai, zaman-ailatyp», «Jaiyqty kelip alǵany, jaǵaǵa qoldy salǵany. Edildi kelip alǵany, Etekke qoldy salǵany», «Qaiyrly bolsyn senderge, Bizden de qalǵan mynaý jurt» – degizip azattyq pen erkindikti ańsatqan ozandy – «Aldaspandy» jarqyldatyp qynynan shyǵarǵan atoi jyrynyń iesi bolǵandyǵyna;
– erkindiktegi qazaq handyǵynyń erkin kúnderi men saltanatynyń «Alasapyrandy» zamanǵa ulastyrǵan uly bulǵaqtardy sýrettep, ótken kúnderimizdegi erkindigimizdi sóz arqyly sezindirgen ǵalym-sýretkerligine;
– ózderine tán «menmensigen ózimsinýmen» qurdas-dosyna: «Ái, Kekilbaev! Buryn ozyq ediń. «Tazynyń ólimi» arqyly men senimen teńestim», «Ái, Kekilbaev! «Alasapyran» arqyly men senen astym», «Al, Kekilbaev! Endigi Maǵaýin – burynǵy Maǵaýin emes», – degizgen toqsanynshy jyldarǵa deiingi shyǵarmashylyq qudiret-kúshine kórsetilgen qurmet.
Bul kezeń – «Menge» (Estelikteri) deiingi «menniń» kezeńi. Al «Qazaq tarihynyń álippesi» men «Tamyzdyń áńgimesi» jinaqtarynan keiingi jazýshy Muhtar Maǵaýin – múldem basqa Muhtar Maǵaýin. Oǵan «Jarmaq» romanyn qosyp, «Shyńǵys hanǵa» kep tirelgen Muhtar Maǵaýinniń kórkem jáne tarihi oilaý júiesiniń, kórkem jáne tarihi paiymdaý tásiliniń, kórkem jáne tarihi kózqarasynyń, tipti tarihi máselelerdi kóterýi men taldaýynyń, kórkem jáne tarihi sheshimderiniń ózi kúrdeli tulǵalarǵa tán qat-qabat, qatpar-qatpar qyrtysty qubylystar. Ashyǵyn aitsam, meili qandai turǵyda jazylmasyn báribir, birde-bir qazaq jazýshysy táýelsizdikten keiingi qazaq qoǵamynyń kúrdeli shielenisin «Jarmaqtan» artyq jáne ashy shyndyqpen beinelep bergen joq.
Alystan talyp jetip jatqan saryndarǵa qaraǵanda, elden jyraq ketken etbaýyr aǵamyzben taiaý arada bet kórisip, jón surasyp, syr tarta almaityn siiaqtymyz. Ókingenimizben, ókpemiz joq. Óitkeni ózge eldiń parlament pen senat depýtattary el-jurtynyń azamatyn qorǵaidy, al bizdiń jiyrmaǵa jýyq depýtatymyz ben senatorlarymyz jazýshy Muhtar Maǵaýindi jazýshylyq kózqarasy úshin ashyq aiyptap, elden ketýge májbúr etkeni kóz aldymyzda. Olardyń ses kórsetken «Ashyq hatyn» baspasózden de oqydyq. Al qamshy men basynýdy kóteretin tulǵa – Maǵaýin emes. Múmkin, búgin de bilik tizgini qolynan ketkenderdiń esi kirip, keshirim surap, qazaqtyń klassik qalamgeriniń qazaq eline qaityp kelýine septigin tigizer. Men sonda ǵana: mine, rýhani tazarý, ardyń tazarýy osy, – dep sony aitar edim.
