كٶشپەلٸلەر قاۋىمىندا بولمىسى بٶلەك, تۋمىسى ەرەك, ٶمٸرٸ وقشاۋ, تٸنٸ تازا, ٷيەلمەنٸ ەدەپتٸ ادامدى «قاراكٶك» دەپ اتايدى. مەن مۇحتار ماعاۋيندٸ سول قاراكٶكتٸڭ قاتارىنا جاتقىزامىن. سەبەبٸ ول – ەسٸن بٸلگەنشە ەن دالادا جالعىز جەنە ەركٸن ەرٸ ەركە ٶستٸ. اتا مەن ەجەنٸڭ الاقانىنان وتىزعا كەلگەنشە تٷسكەن جوق. بەتٸنە الىس-جاقىننان ەشكٸم قارسى كەلگەن جوق. كٶزٸن اشقاننان دالا ەپوسىن جاتتاپ ٶستٸ, «اباي جولىن» تٶرتٸنشٸ سىنىپتا ٶزٸ دە وقىپ شىقتى, بٷكٸل اۋىلدىڭ ٷلكەن-كٸشٸسٸنە دە تىڭداتتى. وقىعانىن توقىدى.
تۇرسىن جۇرتباي, جازۋشى
ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ دە تاڭقالارلىق بولدى. قازٸر دە بٷكٸل ەپوستار مەن جىراۋلاردىڭ تولعاۋلارىن جاڭىلماي جاتقا ايتاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. وقۋدا, كەيٸن عىلىمدا الدىنا جان سالمادى. ٷستٸنە قىلاۋ تٷسپەدٸ. ەڭ سىلقىم-سەرٸ اتاندى. سەرٸلٸك تە قۇرعان شىعار. بٸراق باقىت اپايىمىز ونىڭ بٷكٸل بولمىسىن ۇزىن-قولاڭ شاشىنا باۋراي وراپ, باقىتقا بٶلەدٸ. جاردىڭ, بالانىڭ باقىتىنا ماعاۋين سيياقتى ۇزاعىنان سٷيٸنگەن پەندە از. دوستىڭ ٷزدٸكتەرٸن تاڭدادى. ٶزٸ شەتتەتپەسە, ولاردان شەتقاقپاي كٶرگەن جوق. عىلىمدا – بەيسەنباي كەنجەباەۆ, ەدەبيەت تاريحىنداعى جىراۋلاردىڭ جولىن – عابيت مٷسٸرەپوۆ اشتى. سونىڭ بارلىعىن ول بٸر-اق ماقساتقا, تەك جازۋشىلىق ماقساتقا جۇمسادى. تٸپتٸ, اتىن اڭىزعا اينالدىرعان جىراۋلار تۋرالى تاريحي ەڭبەگٸن دە سول جازۋشىلىققا جەنە اتاقتى جازۋشى بولۋعا اپاراتىن جول دەپ ەسەپتەدٸ. ماقساتقا جەتتٸ. ٶزٸن ساتقاندار بولدى جەنە قانداي ساتقىندىقتار دەسەڭشٸ! بٸراق وعان جاسىعان جوق. اشىق پٸكٸرٸن ايتتى, ەكٸۇشتى ويعا قالدىرعان جوق. دەگەنٸن – ٸستەدٸ جەنە دەگەنٸنە جەتتٸ. مٸنە, مۇحتار ماعاۋيندٸ قاراكٶك دەيتٸنٸم وسى.
بۇعان قاراپ جازۋشى مۇحتار مۇقانۇلى ماعاۋيندٸ «تاعدىردىڭ ەركەسٸ» دەپ ايتۋعا بولماس, ٶيتكەنٸ ول سول ەركٸندٸگٸنٸڭ ٶزٸن – ەركەلٸككە بەرگٸسٸز ەركٸن ٶمٸرٸن, ٷنەمٸ الماستىڭ جٷزٸندە, ابايشا ايتقاندا, «ٶتكٸردٸڭ جٷزٸندە» ٶتكٸزدٸ. «ٶتكٸردٸڭ جٷزٸن» جەي عانا باسپاقتاپ باسقان جوق, جاندىعىن جانىپ, قۋاتىن قايراپ, قايراتىن جۇمساپ, جارق-جۇرق ەتٸپ وت شىعارىپ شارپىسقان قىلىش سيياقتى مايدان الاڭىن تٸلٸپ ٶتتٸ. ەرينە, ول كٷندە شابۋىلداپ, كٷندە شابىلىپ, مىسى قايتقان, جٷزٸ مايىرىلعان, قىنابى قاراشورلانعان جانكەشتٸ جان بولعان جوق. وعان ۇشقىر مٸنەزٸ دە كٶنٸس بەرمەيتٸن. ول – مايداننىڭ مەتٸ مەن دەتٸن, قىبى مەن قاپىسىن كٷتٸپ, شاعىمدى شاقتا قىنابىنان سۋىرىلىپ, نەعىلايىنسىز تەۋەكەلمەن اتويلاعان ٶتكٸر وي مەن باتىل شەشٸمنٸڭ, كەمٸل سەنٸمنٸڭ يەسٸ بولدى. ول – ٶزٸ ٶمٸردەن, ٶنەردەن, عىلىمنان ۇزاق تٸرنەكتەپ جيعان جانسارىن, جانسىرىن سونداي بٸر قىزعانىشپەن قىزعىشتاي قورعاي بٸلدٸ جەنە تٷيسٸك سەنٸمٸ, كٶڭٸل قالاۋى, شىندىقتىڭ مەتٸ جٷيكەلەنە شٷيكەلەنگەندە, ارىستانداي ۇمتىلدى… جەنە سول ۇمتىلىستىڭ دەنٸ ونىڭ جەڭٸسٸمەن اياقتالدى. ونى مۇنداي شارپىسۋلى تەۋەكەلگە تەۋەكەل ەتكٸزگەن دٷر مەن دٷلەي كٷش, ول – جات تا, جاقىن دا تٸكسٸنە قارايتىن, ٶزٸ دە «ٶزٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ» رەتٸندە باعالايتىن «مەنٸ». ەگەر, ول سول ٶزٸنٸڭ «مەنٸنە» سەنبەسە, وندا ماعاۋين – مۇحتار ماعاۋين بولماس ەدٸ. سٸز بەن بٸز ٸلتيپاتپەن ەسكە الاتىن, مٷمكٸندٸگٸ مول, الايدا ول مٷمكٸندٸگٸن «زامانعا كٷيلەپ» (اباي) جٷزەگە اسىرا الماعان اياۋلى بٸر اعالاردىڭ قاتارىندا عانا اتى اتالار ەدٸ.
زار كٷيٸنە كەلسٸن, كەلمەسٸن, تٸپتٸ كٶمبەگە زورىعىپ كەلسٸن, بەرٸبٸر, جەلدٸرتە سۋىتقاننىڭ ٶزٸندە ٶزٸن جەتەككە العان توقتۇياقتىلاردى الدىنا تٷسٸرمەي, باسىن شايقاپ تاستاپ, ولاردان وزا شىقپاسا, شام مٸنەز كٶرسەتەتٸن بەيگەلەر بولادى. ماعاۋيندە سول جٷيرٸكتٸڭ مٸنەزٸ بار. ٶزگەدەن وزىق نە وقشاۋ جٷرمەسە, كٶپتٸڭ ٸشٸندە ٸشقۇستا بوپ كەتەدٸ. ونىڭ بۇل شامكٶس مٸنەزٸ, ٶزٸنە قانشا ولجا ەكەلدٸ بٸلمەيمٸن, ال سول مٸنەزٸ ونى قازاق ەدەبيەتٸ مەن رۋحانيياتىنىڭ, تاريحاتىنىڭ قورمالىنا اينالدىردى.
مٸنەز – مۇحتار ماعاۋيندٸ قازاق كٶركەم ويى مەن عىلىمي ويىنىڭ كلاسسيگٸ دەڭگەيٸنە جەتكٸزدٸ. بۇل سٶزدٸ ەستٸسە دە, ەستٸمەسە دە, ەندٸ بۇل ماداق مۇحتار مۇقانۇلى ماعاۋيننٸڭ «مەنٸنە» – «مەن», ويىنا – استامشىلىق, اتاعىنا – اتاق قوسپايدى. ٶيتكەنٸ مۇنىڭ بارلىعى, قازٸر – بٷكٸل قازاق قوعامى مويىنداعان كەدٸمگٸ قاراپايىم شىندىق قانا. اسىپ كەتكەندە, بۇل – ونىڭ سەكسەنگە كەلٸپ, ەلٸنٸڭ اقساقالى, ۇلتىنىڭ سٶز يەسٸ, زييالىلاردىڭ سٶز ۇستار ابىزى, كەشەگٸنٸڭ قورمالى, بٷگٸننٸڭ تٸزگٸنقاعار قامشىگەرٸ, ەرتەڭنٸڭ ەسكە الار ابىزى بولعان تۇلعاسىنا كٶرسەتٸلگەن ٸلتيپات. ەگەر دە بٸز بٷگٸن مۇحتار ماعاۋيننٸڭ جان دوسى ەبٸش جەتپەگەن سەكسەننٸڭ سەڭگٸرٸنە شىققانىنا قۇرمەت كٶرسەتسەك, ول:
– بەس عاسىردىڭ كٶمبەسٸندە كٶمٸلٸپ قالعان جىراۋلاردىڭ التىن كٶمبەسٸن كٶرگە اينالدىرعىسى كەلگەن اكادەميككە:
– جىراۋلار ەدەبيەتٸن اكادەميكتٸك لاۋازىمىڭىزدىڭ كٷشٸمەن بٷگٸن باسقانىڭىزبەن, سٸز و دٷنيەگە كەتكەن سوڭ جارييالايمىن. جارايدى, سٸزدٸڭ اتاق-ابىرويىڭىز سٸزدٸ سٸز ٶلگەن سوڭ جيىرما بەس جىل تاعى قورعايدى, مەن سول كەزدە ەلۋگە, تٸپتٸ جەتپٸسكە كەلەمٸن, سوندا بەرٸبٸر شىعارامىن, ٶيتكەنٸ اتا-بابا رۋحى مەنٸ قولدايدى. تاريح الدىندا قارا بەت بولعىڭىز كەلمەسە, بٷگٸن قولداعانىڭىز دۇرىس, – دەپ باتىل سٶيلەگەن جيىرما بەس جاستاعى ماعاۋيننٸڭ باتىرعا تەن باتىلدىعىنا, عالىمدىق ٶجەتتٸگٸنە, سٶيتٸپ, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىن بەس عاسىر ٸلگەرٸلەتكەن ۇلى رۋحاني ەرلٸگٸنە;
– مۇقىم قازاق دالاسىن «كٷلدٸر-كٷلدٸر كٸسٸنەتٸپ», «ا, زامان-اي, زامان-ايلاتىپ», «جايىقتى كەلٸپ العانى, جاعاعا قولدى سالعانى. ەدٸلدٸ كەلٸپ العانى, ەتەككە قولدى سالعانى», «قايىرلى بولسىن سەندەرگە, بٸزدەن دە قالعان مىناۋ جۇرت» – دەگٸزٸپ ازاتتىق پەن ەركٸندٸكتٸ اڭساتقان وزاندى – «الداسپاندى» جارقىلداتىپ قىنىنان شىعارعان اتوي جىرىنىڭ يەسٸ بولعاندىعىنا;
– ەركٸندٸكتەگٸ قازاق حاندىعىنىڭ ەركٸن كٷندەرٸ مەن سالتاناتىنىڭ «الاساپىراندى» زامانعا ۇلاستىرعان ۇلى بۇلعاقتاردى سۋرەتتەپ, ٶتكەن كٷندەرٸمٸزدەگٸ ەركٸندٸگٸمٸزدٸ سٶز ارقىلى سەزٸندٸرگەن عالىم-سۋرەتكەرلٸگٸنە;
– ٶزدەرٸنە تەن «مەنمەنسٸگەن ٶزٸمسٸنۋمەن» قۇرداس-دوسىنا: «ەي, كەكٸلباەۆ! بۇرىن وزىق ەدٸڭ. «تازىنىڭ ٶلٸمٸ» ارقىلى مەن سەنٸمەن تەڭەستٸم», «ەي, كەكٸلباەۆ! «الاساپىران» ارقىلى مەن سەنەن استىم», «ال, كەكٸلباەۆ! ەندٸگٸ ماعاۋين – بۇرىنعى ماعاۋين ەمەس», – دەگٸزگەن توقسانىنشى جىلدارعا دەيٸنگٸ شىعارماشىلىق قۇدٸرەت-كٷشٸنە كٶرسەتٸلگەن قۇرمەت.
بۇل كەزەڭ – «مەنگە» (ەستەلٸكتەرٸ) دەيٸنگٸ «مەننٸڭ» كەزەڭٸ. ال «قازاق تاريحىنىڭ ەلٸپپەسٸ» مەن «تامىزدىڭ ەڭگٸمەسٸ» جيناقتارىنان كەيٸنگٸ جازۋشى مۇحتار ماعاۋين – مٷلدەم باسقا مۇحتار ماعاۋين. وعان «جارماق» رومانىن قوسىپ, «شىڭعىس حانعا» كەپ تٸرەلگەن مۇحتار ماعاۋيننٸڭ كٶركەم جەنە تاريحي ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ, كٶركەم جەنە تاريحي پايىمداۋ تەسٸلٸنٸڭ, كٶركەم جەنە تاريحي كٶزقاراسىنىڭ, تٸپتٸ تاريحي مەسەلەلەردٸ كٶتەرۋٸ مەن تالداۋىنىڭ, كٶركەم جەنە تاريحي شەشٸمدەرٸنٸڭ ٶزٸ كٷردەلٸ تۇلعالارعا تەن قات-قابات, قاتپار-قاتپار قىرتىستى قۇبىلىستار. اشىعىن ايتسام, مەيلٸ قانداي تۇرعىدا جازىلماسىن بەرٸبٸر, بٸردە-بٸر قازاق جازۋشىسى تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸنگٸ قازاق قوعامىنىڭ كٷردەلٸ شيەلەنٸسٸن «جارماقتان» ارتىق جەنە اششى شىندىقپەن بەينەلەپ بەرگەن جوق.
الىستان تالىپ جەتٸپ جاتقان سارىندارعا قاراعاندا, ەلدەن جىراق كەتكەن ەتباۋىر اعامىزبەن تاياۋ ارادا بەت كٶرٸسٸپ, جٶن سۇراسىپ, سىر تارتا المايتىن سيياقتىمىز. ٶكٸنگەنٸمٸزبەن, ٶكپەمٸز جوق. ٶيتكەنٸ ٶزگە ەلدٸڭ پارلامەنت پەن سەنات دەپۋتاتتارى ەل-جۇرتىنىڭ ازاماتىن قورعايدى, ال بٸزدٸڭ جيىرماعا جۋىق دەپۋتاتىمىز بەن سەناتورلارىمىز جازۋشى مۇحتار ماعاۋيندٸ جازۋشىلىق كٶزقاراسى ٷشٸن اشىق ايىپتاپ, ەلدەن كەتۋگە مەجبٷر ەتكەنٸ كٶز الدىمىزدا. ولاردىڭ سەس كٶرسەتكەن «اشىق حاتىن» باسپاسٶزدەن دە وقىدىق. ال قامشى مەن باسىنۋدى كٶتەرەتٸن تۇلعا – ماعاۋين ەمەس. مٷمكٸن, بٷگٸن دە بيلٸك تٸزگٸنٸ قولىنان كەتكەندەردٸڭ ەسٸ كٸرٸپ, كەشٸرٸم سۇراپ, قازاقتىڭ كلاسسيك قالامگەرٸنٸڭ قازاق ەلٸنە قايتىپ كەلۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزەر. مەن سوندا عانا: مٸنە, رۋحاني تازارۋ, اردىڭ تازارۋى وسى, – دەپ سونى ايتار ەدٸم.
