Karahantepe men Góbeklitepedegi keremet jańalyq: eń úlken adam músini men alǵashqy boialǵan janýar músini tabyldy.
Álemdegi eń kóne neolit eskertkishteriniń biri – Góbeklitepe men Karahantta jańa oljalar tabyldy. Tarihtan burynǵyǵa nur quiyp, dúniejúzilik aýqymda mańyzdy jańalyqtarǵa jol ashqan «Tash tepeler» jobasy aiasynda toǵyz arheologiialyq nysanda júrgizilgen sońǵy qazba jumystary barysynda adam jáne janýar músinderi tabyldy.
Adam músini: tarihqa deiingi ónerdiń áserli úlgisi
Qarahantepedegi sońǵy qazba jumystary da sol kezeńge jatatyn eń úlken adam músinin tapty. Biiktigi 2,45 metr bolatyn músin tarihqa deiingi ónerdiń shynaiy bet-álpetindegi eń áserli úlgileriniń biri bolyp tabylady, ol oryndyqta jerge senimdi túrde bekitildi. Otyrǵan kúidegi er adamnyń músini qabyrǵasy, omyrtqasy jáne iyq súiegi erekshelengen marqumǵa uqsaidy; ekinshi jaǵynan, figýranyń jip orny tiri adamdy kórsetedi. Onda, oryndyqtyń aldynda lashynnyń músini bar, onyń ústinde tas taqtalar da tabylǵan.
Góbeklitepedegi qaban: alǵashqy shynaiy ólshemdegi boialǵan músin
Mádeniet jáne týrizm ministrligi júrgizgen qazba jumystary kezinde D Góbeklitepe qurylymynda áktastan jasalǵan qabannyń naqty ólshemdegi músini tabyldy. Betinde qyzyl, aq jáne qara pigment izderin kórsetetin músin óz kezeńinen búgingi kúnge deiin tabylǵan keskindemeniń alǵashqy ómirlik úlgisi bolyp tabylady. Góbeklitepede tabylǵan qaban músini áshekeilermen, N-tárizdi simvolmen, jarty aimen, eki jylanmen jáne úsh adam beti nemese maskalarmen bezendirilgen oryndyqta tabyldy.
Góbeklitepe: tarihtyń baǵytyn ózgertken jer
Shanlyýrfa qalasynyń ortalyǵynan soltústik-shyǵysqa qarai shamamen 18 shaqyrym jerde, Orenchik aýylynyń janynda ornalasqan Góbeklitepe adamzat tarihynyń eń mańyzdy muralarynyń biri bolyp tabylady. Túrkiianyń IýNESKO-nyń Dúniejúzilik muralar tizimindegi 18-shi nysany retinde bul arheologiialyq oryn neolit dáýiri siiaqty ańshy-terýshiler qoǵamdary týraly túsinigimizdi aitarlyqtai ózgertti. Góbeklitepedegi alǵashqy qazbalar 1995 jyly bastaldy jáne qysqa merzimde janýarlardyń motivterimen jáne geometriialyq figýralarmen bezendirilgen T-tárizdi baǵanalar, ártúrli adam men janýarlar músinderi, tas jáne súiek quraldary, ósimdik súiekteri siiaqty qirandylar siiaqty kóptegen oljalar tabyldy. jáne janýarlar, dáýirdiń dietalyq sharýashylyǵyn kórsetedi. Góbeklitepedegi jumys adam tarihyndaǵy eń mańyzdy ózgeristerdiń biri – otyryqshy jáne ónimdi ómir salty qalai paida bolǵany týraly mańyzdy túsinik berdi. Sondai-aq, neolit dáýiriniń alǵashqy kezeńderinde joǵary damyǵan qoǵamnyń ómir súrgendigin aiǵaqtap, sol kezeńniń qoǵamdyq ómiri, sáýlet óneri, óneri týraly kóptegen tyń málimetterdi ashty.
Tash Tepeler: Uly ózgerister eli
Ejelden ejelgi órkenietterdiń mekeni bolǵan Túrkiiada mádeni muranyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin tarihi aimaqtarda kóptegen arheologiialyq qazbalar men restavratsiia jobalary júrgizilýde. Elimiz qazirgi ýaqytta arheologiialyq jobalar sany boiynsha álemde kósh bastap tur. Túrkiiadaǵy arheologiialyq qazbalar men zertteýlerdiń sany 2023 jyldyń sońyna deiin 750-ge jetedi dep kútilýde.
Elimizdegi arheologiialyq qazbalar – ótken tarihty ashyp, adamzat murasymen bailanystyratyn ýaqyt aralyǵy. Belgili bir aimaqtaǵy qazirgi zamanǵy eskertkishterdi zertteý ótken tarihty tolyq túsinýge múmkindik beredi. Sondai sońǵy jobalardyń biri – Tash Tepeler. Ystambul ýniversitetiniń tarihqa deiingi arheologiia kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Nedjmi Karýldyń jetekshiligimen aimaqtaǵy jobanyń aýqymy alǵashqy otyryqshy adam qoǵamdarynyń tehnologiialyq, ekologiialyq jáne áleýmettik aspektilerin eskeredi. Shanlyýrfa ústirtinde júrgizilgen jer ústi barlaý jumystary Góbeklitepe mańynda zamanaýi eldi mekenderdiń ashylýyna ákeldi. Jalpy Tash Tepeler (Tas qorǵandary) dep atalatyn bul eldi mekenderge Karahantepe, Saibýrch, Sefertepe, Harbetsývan Tepesi, Gýrchýtepe, Chakmaktepe, Medik, Kýrtepesi, Tashlitepe, Aiandar, Iogýnbýrch jáne Ieni Mahalle, sonymen qatar Góbeklitepe jatady. Otyryqshy ómir men áleýmettik kúrdeliliktiń álemdegi eń alǵashqy úlgileriniń keibirin usynatyn joba toǵyz arheologiialyq nysanda zertteýdi jalǵastyrýda. Qarahantepedegi qazba jumystary kezinde Góbeklitepedegidei monýmentaldy qurylymdar tabyldy. Bul oryndar adamzat tarihyna jaryq túsirip, arheologiialyq zertteýlerge óz úlesin qosyp keledi.
