كاراحانتەپە مەن گٶبەكليتەپەدەگٸ كەرەمەت جاڭالىق: ەڭ ٷلكەن ادام مٷسٸنٸ مەن العاشقى بويالعان جانۋار مٷسٸنٸ تابىلدى.
ەلەمدەگٸ ەڭ كٶنە نەوليت ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ – گٶبەكليتەپە مەن كاراحانتتا جاڭا ولجالار تابىلدى. تاريحتان بۇرىنعىعا نۇر قۇيىپ, دٷنيەجٷزٸلٸك اۋقىمدا ماڭىزدى جاڭالىقتارعا جول اشقان «تاش تەپەلەر» جوباسى اياسىندا توعىز ارحەولوگييالىق نىساندا جٷرگٸزٸلگەن سوڭعى قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ادام جەنە جانۋار مٷسٸندەرٸ تابىلدى.
ادام مٷسٸنٸ: تاريحقا دەيٸنگٸ ٶنەردٸڭ ەسەرلٸ ٷلگٸسٸ
قاراحانتەپەدەگٸ سوڭعى قازبا جۇمىستارى دا سول كەزەڭگە جاتاتىن ەڭ ٷلكەن ادام مٷسٸنٸن تاپتى. بيٸكتٸگٸ 2,45 مەتر بولاتىن مٷسٸن تاريحقا دەيٸنگٸ ٶنەردٸڭ شىنايى بەت-ەلپەتٸندەگٸ ەڭ ەسەرلٸ ٷلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى, ول ورىندىقتا جەرگە سەنٸمدٸ تٷردە بەكٸتٸلدٸ. وتىرعان كٷيدەگٸ ەر ادامنىڭ مٷسٸنٸ قابىرعاسى, ومىرتقاسى جەنە يىق سٷيەگٸ ەرەكشەلەنگەن مارقۇمعا ۇقسايدى; ەكٸنشٸ جاعىنان, فيگۋرانىڭ جٸپ ورنى تٸرٸ ادامدى كٶرسەتەدٸ. وندا, ورىندىقتىڭ الدىندا لاشىننىڭ مٷسٸنٸ بار, ونىڭ ٷستٸندە تاس تاقتالار دا تابىلعان.
گٶبەكليتەپەدەگٸ قابان: العاشقى شىنايى ٶلشەمدەگٸ بويالعان مٷسٸن
مەدەنيەت جەنە تۋريزم مينيسترلٸگٸ جٷرگٸزگەن قازبا جۇمىستارى كەزٸندە د گٶبەكليتەپە قۇرىلىمىندا ەكتاستان جاسالعان قاباننىڭ ناقتى ٶلشەمدەگٸ مٷسٸنٸ تابىلدى. بەتٸندە قىزىل, اق جەنە قارا پيگمەنت ٸزدەرٸن كٶرسەتەتٸن مٷسٸن ٶز كەزەڭٸنەن بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن تابىلعان كەسكٸندەمەنٸڭ العاشقى ٶمٸرلٸك ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلادى. گٶبەكليتەپەدە تابىلعان قابان مٷسٸنٸ ەشەكەيلەرمەن, ن-تەرٸزدٸ سيمۆولمەن, جارتى ايمەن, ەكٸ جىلانمەن جەنە ٷش ادام بەتٸ نەمەسە ماسكالارمەن بەزەندٸرٸلگەن ورىندىقتا تابىلدى.
گٶبەكليتەپە: تاريحتىڭ باعىتىن ٶزگەرتكەن جەر
شانلىۋرفا قالاسىنىڭ ورتالىعىنان سولتٷستٸك-شىعىسقا قاراي شامامەن 18 شاقىرىم جەردە, ورەنچيك اۋىلىنىڭ جانىندا ورنالاسقان گٶبەكليتەپە ادامزات تاريحىنىڭ ەڭ ماڭىزدى مۇرالارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. تٷركييانىڭ يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرالار تٸزٸمٸندەگٸ 18-شٸ نىسانى رەتٸندە بۇل ارحەولوگييالىق ورىن نەوليت دەۋٸرٸ سيياقتى اڭشى-تەرۋشٸلەر قوعامدارى تۋرالى تٷسٸنٸگٸمٸزدٸ ايتارلىقتاي ٶزگەرتتٸ. گٶبەكليتەپەدەگٸ العاشقى قازبالار 1995 جىلى باستالدى جەنە قىسقا مەرزٸمدە جانۋارلاردىڭ موتيۆتەرٸمەن جەنە گەومەترييالىق فيگۋرالارمەن بەزەندٸرٸلگەن ت-تەرٸزدٸ باعانالار, ەرتٷرلٸ ادام مەن جانۋارلار مٷسٸندەرٸ, تاس جەنە سٷيەك قۇرالدارى, ٶسٸمدٸك سٷيەكتەرٸ سيياقتى قيراندىلار سيياقتى كٶپتەگەن ولجالار تابىلدى. جەنە جانۋارلار, دەۋٸردٸڭ ديەتالىق شارۋاشىلىعىن كٶرسەتەدٸ. گٶبەكليتەپەدەگٸ جۇمىس ادام تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى ٶزگەرٸستەردٸڭ بٸرٸ – وتىرىقشى جەنە ٶنٸمدٸ ٶمٸر سالتى قالاي پايدا بولعانى تۋرالى ماڭىزدى تٷسٸنٸك بەردٸ. سونداي-اق, نەوليت دەۋٸرٸنٸڭ العاشقى كەزەڭدەرٸندە جوعارى دامىعان قوعامنىڭ ٶمٸر سٷرگەندٸگٸن ايعاقتاپ, سول كەزەڭنٸڭ قوعامدىق ٶمٸرٸ, سەۋلەت ٶنەرٸ, ٶنەرٸ تۋرالى كٶپتەگەن تىڭ مەلٸمەتتەردٸ اشتى.
تاش تەپەلەر: ۇلى ٶزگەرٸستەر ەلٸ
ەجەلدەن ەجەلگٸ ٶركەنيەتتەردٸڭ مەكەنٸ بولعان تٷركييادا مەدەني مۇرانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن تاريحي ايماقتاردا كٶپتەگەن ارحەولوگييالىق قازبالار مەن رەستاۆراتسييا جوبالارى جٷرگٸزٸلۋدە. ەلٸمٸز قازٸرگٸ ۋاقىتتا ارحەولوگييالىق جوبالار سانى بويىنشا ەلەمدە كٶش باستاپ تۇر. تٷركيياداعى ارحەولوگييالىق قازبالار مەن زەرتتەۋلەردٸڭ سانى 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن 750-گە جەتەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە.
ەلٸمٸزدەگٸ ارحەولوگييالىق قازبالار – ٶتكەن تاريحتى اشىپ, ادامزات مۇراسىمەن بايلانىستىراتىن ۋاقىت ارالىعى. بەلگٸلٸ بٸر ايماقتاعى قازٸرگٸ زامانعى ەسكەرتكٸشتەردٸ زەرتتەۋ ٶتكەن تاريحتى تولىق تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي سوڭعى جوبالاردىڭ بٸرٸ – تاش تەپەلەر. ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تاريحقا دەيٸنگٸ ارحەولوگييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, پروفەسسور نەدجمي كارۋلدىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ايماقتاعى جوبانىڭ اۋقىمى العاشقى وتىرىقشى ادام قوعامدارىنىڭ تەحنولوگييالىق, ەكولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك اسپەكتٸلەرٸن ەسكەرەدٸ. شانلىۋرفا ٷستٸرتٸندە جٷرگٸزٸلگەن جەر ٷستٸ بارلاۋ جۇمىستارى گٶبەكليتەپە ماڭىندا زاماناۋي ەلدٸ مەكەندەردٸڭ اشىلۋىنا ەكەلدٸ. جالپى تاش تەپەلەر (تاس قورعاندارى) دەپ اتالاتىن بۇل ەلدٸ مەكەندەرگە كاراحانتەپە, سايبۋرچ, سەفەرتەپە, حاربەتسۋۆان تەپەسٸ, گۋرچۋتەپە, چاكماكتەپە, مەديك, كۋرتەپەسي, تاشليتەپە, اياندار, يوگۋنبۋرچ جەنە يەني ماحاللە, سونىمەن قاتار گٶبەكليتەپە جاتادى. وتىرىقشى ٶمٸر مەن ەلەۋمەتتٸك كٷردەلٸلٸكتٸڭ ەلەمدەگٸ ەڭ العاشقى ٷلگٸلەرٸنٸڭ كەيبٸرٸن ۇسىناتىن جوبا توعىز ارحەولوگييالىق نىساندا زەرتتەۋدٸ جالعاستىرۋدا. قاراحانتەپەدەگٸ قازبا جۇمىستارى كەزٸندە گٶبەكليتەپەدەگٸدەي مونۋمەنتالدى قۇرىلىمدار تابىلدى. بۇل ورىندار ادامزات تاريحىنا جارىق تٷسٸرٸپ, ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەرگە ٶز ٷلەسٸن قوسىپ كەلەدٸ.
