QARAHAN TARIHY: ata-tek shejiresi
(Tarazdaǵy Áýlie Qarahan qupiiasy)
Tarih – halyqtyń ainasy. Ótkeni men búginin jalǵastyrýshy hám bailanystyrýshy, ári adamzat balasynyń júrip ótken ómir joldary. Ár el osylaisha óziniń damý tarihynda ártúrli iz qaldyrady. Bireýleri ulyqtalyp jatsa, bireýleri quryp bara jatty. Al, biz sóz etkeli otyrǵan bizdiń babalarymyz - Túrki halyqtary – árqashan álem tarihynda ulylyqpen jáne iri mádeniettiń iesi bolýymen sipattalyp keldi. Álemdi jaýlaǵan túrkilerdiń izderi áli kúnge deiin Eýraziia dalasynda sairap jatyr jáne qazirgi tańda, kóptegen halyqtyń el bolyp uiysýyna at salysty. Túrki qaǵanaty, Túrgeshter, Qarluqtar, Qarahandar, Qaraqytailar qurǵan túrki memleketteri bizdiń órkenietimiz ben mádenietimizdiń eń bir mádeni damý jetistiginiń shegine jetkizgenin kórsetti. Al, biz osy maqalamyzda elimizdi ortaǵasyrdaǵy gúldenýdiń eń biik shyńyna jetkizgen, ǵylym men bilimdi joǵary dárejede damytqan Qarahan memleketi men aqsúiekteriniń tarihi paida bolýy men qaidan shyqqany týraly oi qozǵamaqpyz.
Eń birinshi Qarahan imperiiasynyń qurylýy men paida bolýyna jáne ony qurǵan Túrki aqsúiekteriniń tegine kóz júgirteiik. Qarahan qaǵanaty alǵash ret tarih sahnasyna H ǵasyrlarda shyqty. Ońtústik-Shyǵys Aziia men Ortalyq Aziiany tutasymen jaýlap alyp, Shyǵys Túrkistan, Jetisý, Syrdariia, Talas, Shý, Maýerennahr óńirin ózderiniń qutty qonysy etedi. Iaǵni, Qarahan qaǵanatynyń qurylýy ol memlekettiń qurýshysy sanalatyn Satuq Boǵra hannyń 940 jyly Balasaǵun bileýshisin taqtan túsirip, ózin Qara qaǵan dep jariialaýynan bastaldy deidi. Mine, osydan bastap tarih betinde Qarahan degen ataý ornyǵyp qaldy. Negizi, Qarahan degen attyń ózi qashan jáne qai ǵasyrda paida bolǵan? Ásili, osy uly terminniń shyǵý tarihynyń ózi eski kóne kóz shejirelerde adamnyń atymen bailanystyrylady. Ataqty Shyǵystyń ǵulamasy, Parsy men Turan arasyndaǵy iri soǵysty sipattap jazǵan Firdaýsidiń «Shahnama» atty úlken shyǵarmasynda Turannyń ataqty qaǵany Afrasiabtyń ómirin keńinen sýretteidi. Osy jyr joldarynda da Firdoýsi Afrasiabtyń batyr uldaryn sipattap jazady. Úlken uly Qarahannyń erligin de baiandaidy. Mine, alǵashqy Qarahan ataýy Afrasiabtyń úlken uly retinde alǵash ret osy jerde kezdesedi. Bul týraly kóptegen ortaǵasyrlyq derek kózderi Qarahandy kóbinese aty ańyzǵa ainalǵan ataqty Oǵyz babanyń ákesi retinde sipattaidy. Jalpylama aitqanda Qarahan batyrdyń babasy da balasy da álemdi jaýlaǵan túrki qaǵandary ekenin uǵynasyń. Osyndai atyshýly ataqtyń álemge jaiylýy kóptegen aqsúiek han urpaqtaryn da oilandyrsa kerek. Muny aityp otyrǵan sebebimiz, álemdi jaýlaǵan Shyńǵyshan da óziniń ata-baba shejiresin ataqty Oǵyz qaǵanǵa aparyp qosady. Uly Ámir Temir de shejiresin jazǵanda atalaryn aparyp Shyńǵyshannyń arǵy babalarymen qosyp, ol da Oǵyz patshaǵa baryp tireledi. Iaǵni, uly qaǵandardyń túp atalary, atap aitqanda, Qarahan babaǵa, onyń uly Oǵyz qaǵanǵa qosylatyny árine, qyzyq jaitter ekeni ras. Biraq, munyń da túbinde bir shyndyqtyń bary aqiqat qoi. Áitpese, sonshama handar men ámirlerdiń óz ata tegin Qarahan – Oǵyzǵa aparyp beker qospasy belgili de. Tipten, qyrǵyz halqynyń ataqty eposyndaǵy Manas batyr da ózin qyrǵyz emes, túp atasyn Qarahanǵa silteitini jaidan-jai emes bolar?!
Túp atasy Túmen han,
Túmen hannan Baiýnhan.
Baiýn hannan Shaian han,
Shaian hannan Qarahan.
Qarahannan Jaqyphan,
Jaqyptyń uly jas Manas,
Jalpy jurtqa bas Manas,
-dep «Manas» jyrynda da Manastyń túbi Qarahan ekenin bulai tolǵana jyrlamas ta edi ǵoi. (Qyrǵyz halqynyń batyrlyq dastany. Manas. 1-tom). Osy Manas jyryn tereń zerttegen Álkei Marǵulan óziniń «Ejelgi jyr ańyzdar» atty eńbeginde: «Manas shyqqan ortanyń jemisi kóp ońtústik ólkeler – Talas, Ferǵana, Qashǵarmen tyǵyz bailanysta bolǵanyn belgilep, onyń Qarahan dáýirinde mádeni turmysty qala ómirin eske túsiretindigin kórsetedi» deidi. Shynynda da Manastyń ómiri ótken kezeń men jerler de Qarahan dáýiri ekeni ras jáne ózi de Qarahan urpaǵy ekenin jyrynda aityp ketedi. Ony biz joǵaryda keltirdik. Al, Álkei Marǵulannyń aitýy boiynsha Manas Tarazdaǵy Áýlie Qarahannyń inisi bolyp keledi. Álkei Marǵulan osy eńbeginde: «Ibn ál-Asirdiń jazýynsha, Jaqyp (Manastyń ákesi) – Talas qalasynda orda qurǵan Shah Mahmýd Áýlie Qarahannyń inisi. H ǵasyrdyń sońynda Atbasynda ákimshilik quryp, sol aimaqty bilegen kisi» deidi. Sóitip, olardyń shejiresin bylai taratady: «Satuq Boǵra han – Elek Boǵra han – Harýn Býrahan(Áýlie Qarahan), Qadyrhan. Qadyrhannan – Úsip, Jaqyp. Jaqyptan – Manas. Endi osy Manas jyrynda Manas pen batyr Almambet ólgen kezde ekeýin de ákelip Talas qalasyna jerleidi. Álkei Marǵulan taǵy da osy eńbeginde: «Talas qalasy – túý basta túrik qaǵandarynyń belgili bir baitaqtysy, ony Rým elshisi Zemarhtyń jazýlary ashyq sipattaidy. Qarlyq, Qarahandyqtar dáýirinde Talas – olardyń Jetisýdaǵy ataqty astanasynyń biri... Manastyń áleýmettik tirshiligi kóbinese osy Talas, Merke, Qulan qalalarynyń tóńireginde ótedi.. Halyq ańyzy boiynsha, eń aqyrǵy soǵysta ólgen Manastyń tánin Talasqa ákelip qoiady (403 bet)» dep naqtylaidy. Taǵy da: «Jaý qolynda ólgen Almambettiń súiegin Baqai jaý jerinde qaldyrmai, óziniń Sary ala tulparyna artyp, uiyq jer – Talasqa ákelip qoiady (411 bet)» dep jazady. Munyń bárin ne úshin aityp otyrmyz, ondaǵy oiymyz Qarahan aqsúiekteriniń eń kóp mekendegen jáne eń jerlengen jerleri qasietti Taraz qalasy edi. Bul degenimiz – sol dáýirdegi Taraz qalasy Qarahandyq aqsúiekter kóp jerlenetin uly handar panteonyna ainalǵan qala degen oiymyzdy rastai túsedi.
Mine, osylaisha Qarahandyqtardan kóptegen uly tulǵalardyń shyqqanyn jáne Qarahan degen ataýdyń negizi aryda jatqanyn ańǵardyq. Biraq, osy kúnge deiin belgisiz bolyp kelgen, iaǵni, taipalar arasynda qarqyndy shyǵa qoimaǵan osy ataýdyń qaidan paida bolǵany týraly pikirler san-alýan. Sebebi, dál sol dáýirde búgingi kúni biz Qarahan atap júrgen memleket shynymen Qarahan ataldy ma, álde, basqa ataýmen ataldy ma, bul jaǵy bizge beimálim. Bizge belgilisi, «Qara qaǵan» degen titýldy iemdengen bileýshiniń atymen qaǵanat «Qara qahandar imperiiasy» dep atalyp ketti deitin tujyrym. Al, Qarahan degen uǵym - negizi memlekettiń shartty ataýy bolatyn. Ony 1874 jyly V.Grigorev degen ǵalym engizgendi. Áitpese, Qarahan memleketin sol zamanda batys elderi Elek handar nemese Tabǵash handar dep atasa, al arabtildi qujattarda Ál-Afrasiab ál-Haqaniia eli dep ataǵan. Iaǵni, ataqty túrki haqany Afrasiabtyń urpaqtary ekenin jáne solar qurǵan memleketti Afrasiab haqannyń eli dep beker atamasa kerekti.
V.Grigorevtiń bul ataýdy nege súienip jáne qandai derekten alǵany belgisiz. Sebebi, kóne kóz derekterdiń kóbisinde Qarahan memleketiniń handary Boǵra handar, Tabǵash handar, Arslan handar, Qadirhandar dep jazylǵan jáne ishinara ǵana Qara handar dep te jazylǵanyn eskersek, Qara handar degen kóp aitylmaǵanyn ańǵaramyz. Árine, Qarahan degen ataýdan qashyp otyrǵan joqpyz, tek osy dinastiianyń ókilderi shyn máninde sol dáýirde qalai ataldy jáne ózderi qurǵan memlkettiń ataýyn qalai atady degen oi ǵana bizde. Bul biz úshin Qarahan tarihyn jaqyn zerttep tanysýǵa kóp septigin tigizetinin eskerýimiz kerek. Osy Qarahan termini týraly qanshama ǵalymdarymyz jazyp ta, aityp ta keledi. Keibireýleri tipten olar týraly tyń oilaryn ortaǵa salǵan. Solardyń biri Hamza Kóktándi aǵamyz. Ol kisi óziniń «Aspan men Dalanyń tórt umytylǵan tarihy» atty ǵylymi-zertteý eńbeginde: «Qara ǵun – Qara-ǵunilar memleketi. Qaraǵunittar – qarahandar memleketi. «Qarahandar» memleketi degen sózdiń maǵynasy «áýlie handar» memleketi degen sóz. Qarahanit elin Afrasiab patshanyń túrki halyqtaryna jaiylǵan urpaqtary – qoja rýy bilegen. Keiingi zamandarda parsylyqtar yqpalymen bilikten ajyrap qalady» (Moskva «Qasiet» 2001 j. 32-bet.) dep, Qarahan degen ataý – ǵundardyń keiingi urpaǵy, ózderin Qaraǵun dep ataǵan taipalardyń memleketi degen ataýdan shyqqan deidi.
Árine, buǵan qarsy shyǵýǵa bizdiń esh sebebimiz joq. Múmkin, solai da shyǵar. Bul da shyndyqqa janasatyn qaǵida. Ýaqyt óte kele ataýdyń ózgerip, Qaraǵunnyń Qarahan bolyp ózgerip ketýi de zańdylyq nárse. Alaida, Qarahan imperiiasynyń aldynda ǵana osy óńirge 200 jyl bilik júrgizgen Qarluq qaǵanaty ómir súrdi emes pe? Al, Qarahan memleketiniń negizin qalaýshy Satuq Qarahan bolsa sol Qarluq aqsúiekteriniń biri Qul Bilge Qadyrhannyń urpaǵy sanalady. Sonda nege qaita qurylǵan memleketti Qarluq emes, Qarahan dep ataidy degen dúdamal oi týady. Sebebi, sol Qarluq memleketin qurýshy aqsúiekterdiń jalǵasy retinde quldyraǵan Qarluq qaǵanatyn qaita qalpyna keltirgen Satuq Boǵra Qarahannyń ózi ǵoi? Árine, kóptegen ǵalymdarymyz Qarahan memleketin Qarluq qaǵanatynyń zańdy jalǵasy sanaidy. Taraz aimaǵy men Jetisý jerin jailap jatqan iaǵma, shigil, qarluq, dýlat taipalary ekenin eskersek, bul zańdylyq ta shyǵar. Biraq ortaǵasyrlyq qojalardyń «Nasabnama» atty shejirelik qoljazbasynda Orta Aziiaǵa islam dinin taratý úshin soǵys asha kelgen, túbi arabtyq sanalatyn qolbasshylardy, iaǵni Ábd ar-Rahimdy Qarahan imperiiasyn qurýshy Satuq Boǵra han dep sanaityndyǵy. Sóitip, ózderiniń túbin paiǵambarymyzdyń sahabasy Hazireti Alige aparatyndyǵy. Osy jerde Nasabnamanyń alty túrli varianty bar dereginen shejire keltireiik. Bul qoljazbalardyń bárinde de olar óz túbin sonaý adam atadan bastap taratady. «Islamizatsiia i sakralnye rodoslovnye v Tsentralnoi Azii: Nasledie Iskah baba v narrativnoi i geneologicheskoi traditsiiah. 1-tom, 2-tom. Sostaviteli: Ashirbek Mýminov, Anke fon Kiýgelgen, Devin Di Ýis, Mihael Kemper. Almaty-Bern-Tashkent-Blýmington «Daik-Press» 2008 j» atty eńbekte Nasabnamanyń Maýlana Saif ad-Din Oryn Qoilaqi «Vasiiat-nama-ii», «Nasabnama» Arkýk redaktsiiasy, «Taarihnama» Kaialyq redaktsiiasy, «Tardjýma-ii nasab-nama», «Nasab-nama» Qarasman redaktsiiasy, Abd al-Aziz i ben Katta hodjanyń «Nasab-nama-ii manzýma» atty alty túri basylǵan. Endi osy derekterdiń jelisi boiynsha jazylǵan Qarahandyqtardyń ata-tek shejiresin tarataiyq: «Adam ata – Shis – Ýnýsh – Qainan – Mihail – Bardail – Ahnýh – Mýtýshalah – Madik – Nuq – Sam – Saida – Arfahshad – Salyq – Ámir – Bala bi – Arǵyn – Ash-Shar – Narýh – Atarýh – Azar – Ibrahim – Ismail – Qaidar – Hamd – Samir – Nazr – Iashdjab – Ashdjab – as-Sam – al-Iasa(Hazireti Hidr esimi) – Adr – Adin – Aliia – Maad – Mýdar – Iliias – Malik – Hýzaiman – Qinanat – Nadr – Laýii – Kab – Mýrra – Kilab – Qýsaii – Abd al-Mannan – Hashim – Abd al-Mýttalib - Abý Talibten – Hazireti Ali – Muhammed Hanafia – Shah abd al-Fattah – Shah Abd al-Kahhar – Shah Abd ar-Rahim bab (Sýltan Satýk Býgra Kara han)» bolyp taratylady. Osy shejirege qarap otyrsaq Satuq Boǵra han 800 jyldary ómir súrgen adamnyń dáýirine keledi. Al, ortaǵasyrlyq ǵalym Jamal Qarshy men qazirgi kóptegen ǵalymdardyń jazýynsha Satuq Qarahan shamamen 900-955 jyldary ómir súrgen. Sonda aralary 150 jylǵa alshaqtaityndai shejire kimdi kimmen shatastyryp júr? Al Satuq Boǵra hannyń túrkilik shejiresi Qul Bilge Qadyrhan – Bazyr Arslan han – Satuq Boǵra han bolyp taratylady. Eger joǵarydaǵy shejirege keler bolsaq Qul Bilge Qadirhan Shah Abd al-Fattahpen bir keskinde turady da Hazireti Áliniń nemeresi bolyp shyǵa keledi. Árine, bul qisynǵa kelmeidi.
Bul týraly marqum Ábdikárim Ábdimomynov aǵamyz óziniń «Qarahan áýleti» atty kitabynda da olardyń shejiresin bylai taratady: Hazireti Áli Qaramoldah pen Hanafiia anamyzdan - Muhammed ibn ál-Hanafiia, odan - Shah Abd ál-Fattah pen Shah Abd ál-Mannan; Shah Abd ál-Fattahtan - Shah Abd ál-Jafar, odan – Shah Abd ál-Qahar, odan – Shah Abd ar-Rahman jáne Shah Abd ál-Rahim; Shah Abd ar-Rahmannan – Ysqaq bap jáne Abd ál-Jalil bap. Shah Abd ar-Rahimnan qulaǵymyzǵa sińisti bolǵan shejirelerde: “Úsh bala boldy” delinip, ekeýiniń attary atalady. Biri – Abd ál-Kárim, ekinshisi – Abd ál-Hasan» («2011 j. 59 bet.). Ábdikárim aǵamyz taǵy da óziniń osy eńbeginiń 12 betinde: «Qojalar shejiresimen shuǵyldanyp júrip ózderin Paiǵambardan (s.ǵ.s.) keiingi úsh halifa – Hazireti Ábý Bákir as-Syddyq (r.a.), Hazireti Omar ibn Hattab (r.a.) pen Hazireti Osman ibn Affannan (r.a.) taratatyn qojalardy da kóptep kezdestirip júrdim. Biraq attary atalǵan bul asylzattar týraly nebir keremet hadisterdi kórsem de Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) olardyń urpaǵyn “meniń áýletim” dep aitqan hadisin kezdestirmedim» deidi aǵamyz. Muny aityp otyrǵan sebebimiz túrkilik Satuq Boǵra han óziniń túp shejiresin basqa bir de bir sahabaǵa qospai, tek aqsúiektik tamyryn ustap qalý úshin paiǵambar áýleti sanalatyn Muhamed-Hanafiiaǵa aparyp tirep qoiýýy edi. Mine, Qarahandyqtardyń ózderi týraly jazǵan shejire derekteri. Biraq, bul shynynda da durys pa, burys pa? Olardy barlyq arabtektesterdiń ózderi de Túrkiler dep ataidy jáne túrkiniń atyshýly qaǵany Afrasiabtyń urpaqtary sanaidy. Sonda bul qalai boldy? Shatasyp jatqan biz ba, álde arap tarihshylary ma? Álde, bizdi shatastyryp shejiresin burmalap jazǵan Qarahandyqtardyń ózderi ma jáne bul ne úshin kerek boldy eken? Taǵy da qosyp aitarymyz, Hazireti Áliniń áieli Hanafiia eshqandai da paiǵambar áýletine jatpaityn, dini, tili bólek Rým patshasynyń qyzy edi. Sonda bul áýlet qalaisha paiǵambar áýleti bolady? Osyǵan qarap otyryp, bul shejireniń eriksiz qisynsyzdy qisyndyryp qurap jazǵan jáne islam dinin ustaǵan túrki patshalarynyń paiǵambardy dáripteýi arqyly qurmet tutyp quralǵan shejirege ainalyp shyǵa keledi.
Joǵarydaǵy eńbektegi «Nasabnamanyń» Arkýk redaktsiiasyndaǵy shyǵarylymynda: «Osydan keiin úsh Padishah úsh topqa bólindi: Hazireti Abd ar-Rahim bab Shirshiq alqaby arqyly Argý, Tarazǵa bet aldy jáne barlyq aýdandardy islamdandyrdy. Ol jerden 100 myń jaýyngerimen Qashqarǵa bet aldy. Onda bir padisha boldy. Onyń laqap aty - Myńkózlik Boǵra Qarahan, al shyn aty - Bahtan. Ol Bahtandy senimge shaqyrdy, biraq ol ony qabyldamady. Sodan keiin ol ólimmen kúresip, Bahtandy óltirdi. 60 myń muǵ-tarsalar qaitys boldy, 10 myń musylman óldi. Haziret Abd ar-Rahim Boǵra Qarahannyń qyzyn áieli etip aldy, ol Kara kańly taipasynan shyqqan... Abd ar-Rahim bab Iarkent ýalaiatynda bir qalany turǵyzdy. Abd ar-Rahim Sultan Satuq Boǵra Qara han ataǵyn aldy. Onyń qabiri Iarkent ýalaiatynda ornalasqan» (109-110 better) dep, Abd ar-Rahimnyń Satuq Boǵra han laýazymyn qalai alǵanyn jazady. Bul derekke qarasaq Satuq Boǵra han Qashǵardaǵy Artýsh mekeninde emes, Jetikent jerinde jatyr. Sonda Artýshtaǵy Satuq Boǵra Áýlie Qarahan kim? Nasabnama jelisi boiynsha Abd ar-Rahim bab úlken ulyn Qashǵardy bileýge jiberedi. Ol onda Qylyshty Qarahan degen ataqpen el bileidi. Al ózi ońtústik óńirge kelip turaqtaidy. Qazirgi ońtústik ólkesindegi Satuq ata dep atalatyn qasietti mazar sol kisinińki dep aitady. Sonda Qashqardy bilegen Qylyshty Qarahan Artýsh jerinde jatqan Satuq Boǵra han bolyp shyqpai ma? Bul bizdegi ǵylymi negizdi shatastyryp jatqan dúnieler ekeni ras. Sebebi, shejire jazýshylar arasynda atalarynyń aty-jóni men olardyń ómir súrgen jyldaryn shatastyryp alýshylyqtar bar ekeni kórinip tur.
Endi, osy jerde bir úlken másele ózinen-ózi týyndap shyǵa keledi, ol shynynda da «Nasabnamada» aitylǵan jaýlaýshylar, iaǵni, Ysqaq bab, Abd al-Jalil bab, Abd ar-Rahim bab (Satuq Boǵra han) «arab pa álde túrkilik qolbasshy ma?» degen suraq. Óitkeni, ortaǵasyrlyq arab derekkózderiniń eshqaisysynda da osy Ábd ar-Rahim atymen atalatyn tulǵanyń joqtyǵy, iaǵni, Satuq Boǵra han sanalatyn adamnyń islamdy taratý úshin Túrki jerine soǵys ashyp kelýi týraly derektiń bolmaýy. Eger olar shynymen arabiia nemese iran jaqtan kelgen bolsa mindetti túrde arab tarihshylary men jihangezderiniń jazbalaryna túser edi ǵoi?! Mine, suraqtyń toqyraýǵa ushyraǵan jeri de osy jer boldy. Ortaǵasyrlyq qojalardyń ata-tek shejiresi sanalatyn «Nasabnama» jazbalaryna qarap otyrsańyz shynynda da islam dinin Orta Aziiaǵa tarata kelgen qolbasshylar hijrattyń 150-shi jyldary dep eseptelinedi. Al, bul óz kezeginde 770-776 jyldarǵa sáikesedi. Iaǵni, tup-týra Qarluq qaǵanatynyń qurylý kezeńine dóp túsedi. Osy «Nasabnamaǵa» kóz salsańyz, Qarluq memleketin eń alǵash qaǵanat retinde qurýshy aqsúiekterdiń ómirbaianyn jazyp otyrǵan sekildi. Osy derekti asyqpai taldai kele, Buqara, Samarqand jaqtaǵy qarluq taipalarynyń kóp bóligi islam dinin qabyldai otyryp, Jetisýǵa qarai joryqqa shyqqany jáne osy óńirdegi basqa da qarluq, dýlý, shigil, iaǵma taipalaryn ózderine qosa otyryp, olarǵa ózderi ustanǵan islam dinin ýaǵyzdai kele jáne ony ózderiniń basty dini ustanymy retinde islamdy betke alyp, uly Qarluq qaǵanatyn qurdy dep naqty aitýǵa bolady. Olardyń eshqandai da arabtyq negizi joq ekeni ańǵarylyp turǵandai. Budan shyǵar qorytyndy, Qarahan memleketin qurǵan Qarahandyq aqsúiekterdiń túp-negizi túrkilik taipadan ekendigi. Muny kezinde «Taýarih hamsa» (Bes tarih) atty túrki tarihyn jazǵan Halid Qurbanǵali da rastai túsedi. Ol osy atalǵan eńbeginde: «Buǵra han laqabyn alǵan alǵashqy Buǵuqra han - Taý hannyń toǵyzynshy nemeresi. Osy Taý han násilinen Saǵun eline han bolǵan áýelgi Qara han men ekeýiniń arasynda bolǵan toǵyz babalarynyń aty bizge málim emes. Taý han zamany Muhammed paiǵambardan 300 jyl buryn bolyp, munyń toǵyzynshy nemeresi birinshi ret Buǵra han atalǵan. Bul Buǵra han men Sydyq buǵra Qarahannyń han arasy 400 jyldai bolǵan. Taý han men Buǵra han arasyndaǵy babalary han bolmaǵannan attary ataýsyz qalǵan. Biraq, alǵashqy Buǵra han men Sydyq buǵra han áýletiniń arasynda handyq úzilmegen» (Almaty: Qazaqstan, 1992. 229-230 better) - degen deregine súiensek, Qarahan aqsúiekteriniń túbi túrkilik negizden baryp shyǵatyndyǵy jáne handyq bilikti úzbei ustap otyrǵandyǵy aiqyndalady. Taý han degenimiz – Ábilǵazy Bahadúr hannyń «Túrik shejiresi», Qadyrǵali Jalairidyń «Jylnamalar jinaǵy», Rashid ad-Dinniń «Jylnamalar tarihy», «Oǵyznama» t.b. osyndai ortaǵasyrlyq eńbekterde aitylatyn Túrik – Qarahan – Oǵyz han – Taý han atty Qarahan aqsúiekteriniń túp atasy. Iaki, Qarahan bileýshileriniń de shyqqan ortasy Oǵyzǵa baryp tireledi. Qalai bolǵanda da Qarahandyqtardyń túp negizi Túrkiniń aty shýly qahany Afrasiabqa baryp tireletindigi. Muny ortaǵasyrlyq tarihshy, Qarahandar shejiresin jazǵan Jamal Qarshy da rastai túsedi. Ol óziniń «Ál-Mýlhakat bi-s-Sýrah» atty eńbeginde: «Satuq Boǵra han Abd al-Karim ibn Bazir Arslan han ibn Bilge Qadirhan Afrasiabtyń urpaǵy. Afrasiab ibn Pýshang ibn Alyp ibn Rysymannyń, al sońǵy atalary Týr ibn Afridýn ibn Anýian ibn Zarasaf ibn Djam ibn Fars ibn Býri ibn Karkin ibn Iafas ibn Nuq paiǵambar bolyp taralady» dep, olardyń túrkilik shejiresin túp tamyrynan taratyp beredi. Mine, Jamal Qarshydan artyq Qarahan tarihy men shejiresin jazǵan birde bir adam joq. Endi Muhammed Haidar Dýlatidiń eńbegin oqyp kóreiik: «Qashqar mazarlaryna qatysty aitqanda, olardyń eń birinshisi – Satuq Boǵra handiki. Ol Afrasiab áýletinen shyqqan.... Ol túrkilerdiń ishinen eń alǵash musylman bolǵan», 328-bet) – deidi. Taǵy da: «Qashqardyń sultandarynyń ishinen – Satuq Boǵra han jastaiynan islam dinin qabyldady. Keiin patsha bolǵan soń Qashqar ýálaiatynyń bári islam dinine kirdi. Odan keiin birneshe urpaǵy Qashqardyń patshalyq taǵyna otyrdy» («Tarihi Rashidi» Muhammed Haidar Dýlati. «Turan» baspasy, Almaty. 2003 j. 317-bet) – dep, onyń negizi túrki ekenine toqtalady. Mine, ortaǵasyrlyq osy tarihshylar bizden góri sol zaman tarihyn jaqsy biletin shyǵar?! Iaǵni, Túrkiler arasynan eń alǵash musylman bolǵan Qarahandar jáne olar Túrkiniń atyshýly haqany Afrasiiabtyń urpaqtary......
Osy «Nsabnama» shejirelik kitabyn zerttegen Zikiriia Jandarbek aǵamyz da óziniń «Nasabname» nusqalary jáne túrki tarihy» atty eńbeginde bylai deidi: «Bul derekter ibn an-Nadimniń «al-Fihrist» kitabyndaǵy Ishaq at-Túrik pen «Nasabname» nusqasyndaǵy Ishaq babtyń bir adam ekendigin dáleldeidi» (Almaty 2002 j. «Daik Press» baspasy. 88-bet) degen oiy. Munda da Ysqaq babtyń Túrki degen titýly bolǵandyǵy da kóp nárseni ańǵartady. Atalǵan kitapta: «Sairam hany Bilge Qul Qadirhan 840 jyly ózin qaǵan dep jariialap, qaǵanattyń jeke dara bileýshisine ainalady.....(95-bet) deidi taǵy Zikiriia aǵamyz. Al, osy qarluq taipalarynyń quramy men olardyń saiasi qurylysy jóninde jáne qarahan imperiiasynyń qurylý tarihy men shyǵý tekteri týraly úlken ǵylymi eńbek jazǵan S.M.Syzdyqov aǵamyz óziniń «Qarlyq-Qarahan memleketi: saiasi tarihy jáne mádeni muralary» atty kitabynda: «Jamal Qarshi da Qarahandardyń musylmandyq áýletin qurýshy Satuq Ábd ál-Kárimniń atasy Qarlyq qaǵany Bilge Kúl Qadir han boldy dep jazdy» («Folliant» baspasy, Astana – 2015 j.174-bet)» dep dáleldei túsedi. Biz joǵarydaǵy birneshe derekterdi keltire otyryp, bul jerde bir nárseni naqty anyqtadyq, ol - Satuq Qarahannyń túrkilik Qarluq qaǵany Bilge Qul Qadirhannyń urpaǵy ekendigin jáne onyń túp negizi araptardan kelgen deitin Qojalar rýyna esh qatysy joqtyǵy.
Al bulardyń tegi araptyq dep júrgeni Satuq Boǵra hannyń babasy Qul Bilge hannan miras bolyp qalǵan islam dinin qabyldai otyryp jáne ony alǵash ret memlekettik din retinde ózi qurǵan memleketke engizip, halyq arasynda nasihattaý úshin ózin qalaida Allanyń nurynan paida bolǵan deitin dini shariǵat pen ulylyq qaǵidaǵa negizdep, ózderiniń ata-baba shejiresin Muhammed paiǵambardyń sahabasy Haziret Alidiń balasy Muhamed-Hanafiiaǵa aparyp tireýinde jatyr. Buǵan dálel retinde bir derekti aitqymyz keledi. Ol «Tazkire-i Buǵra han» dep atalatyn ortaǵasyrda jazylǵan shyǵarma. Qazirgi tańda, Satuq Boǵra han týraly jazylǵan kóne dáýirdiń birden-bir deregi osy bolyp tabylady. Iaǵni, onyń ómirbaiany men urpaqtarynyń shejiresi jaily jazylǵan qundy dúnie. Bizge bul derek týraly málimetti alǵash ret jetkizgen shyǵystanýshy ǵalym Sh.Ýalihanov bolatyn. Ol óziniń «Qashqar saparlary» atty kúndeliginde Qashqardan osy eńbekti kezdestirgenin jazǵandy. Qazirgi tańda, atalǵan shyǵarma qolymyzǵa tiip, ortaǵasyrlyq túrki mádenietiniń asa qundy jádigeri sanalatyn osy shyǵarmany túpnusqadan tikelei tárjimelegen shyǵystanýshy Serikbai Qosan degen ǵalymymyz bolyp otyr. Endi osy atalǵan shyǵarmaǵa sóz bersek: «Haq Taǵala Ázireti sultan bul álemge kelmes buryn birneshe jyl ilgeride [onyń] rýhyn Miǵraj túni ázireti Paiǵambar rýhynyń qatarynda kórsetti. Ázireti Paiǵambar (s.ǵ.s.): «Bul qai Paiǵambardyń rýhy munsha ulyq dárejede Qudai Taǵala jaratqan?», – dep ázireti Jábireiilden (ǵ.s.) surady. Jebireiil (ǵ.s.): «Ái, Allanyń elshisi, bul eshbir paiǵambardyń rýhy emes. Sizdiń úmmetińizdiń rýhy. Ol úmmetińiz siz dúnieden ótken soń úsh júz otyz jyl ótkennen keiin dúniege kelip, Túrkistan ýálaiatynda kápirlerdi islam dinine kirgizip, Sizdiń shariǵatyńyzdy halyq arasynda áshkerele qylady. Onyń aty – Ázireti Sultan Satuq Buǵra han ǵazy» dep jaýap berdi» deitin derek bar. Endi osy ańyzdyń el ishinde jáne islam ǵulamalarynyń aitýy boiynsha basqasha órbitinin bilemiz. Ol ańyzda paiǵambar miǵrajǵa kóterilgende Satuq Boǵra hannyń emes, ózinen keiin islam dinin keńinen taratatyn, nasihattaityn Ahmet Iasaýidiń rýhani nuryn kóredi. Osy sebepten de Mekkede Muhammed, Túrkistanda Qoja Ahmet dep, Túrkistandy ekinshi Mekke sanaityny. Iaǵni, Qarahandyqtar qalai bolǵanda da Satuq Boǵra handy islam dinin nasihattaǵany úshin Iasaýidiń ańyzymen shatastyryp, uly tulǵa retinde kórsetetini. Iaǵni, bul ańyz bul shejirelerge bertinde, 15-16 ǵasyrlardan keiinnen qosylǵan deýge bolady. Mine, túbi Túrkilik Satuq Boǵra hannyń urpaqtary ony qalai dáriptegenin osynaý derekten ańǵara berińiz. Atalǵan Boǵrahandar tarihyn jazǵan osy derekke súiener bolsaq, Sultan Satuq Boǵra han shamamen 952 jyly dúniege kelgen bolyp esepteledi. Ári qarai sol derekte taǵy da: «Ázireti Sultan Satuq Buǵra han ǵazy toqsan alty jas ómir súrdi. Soǵan sheiin ol Balhtyń aldyndaǵy Mahmud dariiasyna deiin, bu tarapty kún shyǵysqa sheiin, soltústigi Qaraqurym [Qarkórim] degen jerge sheiin semseriniń kúshimen kápirlerdi musylman qylyp, ázireti Muhammed paiǵambardyń (s.ǵ.s.) shariǵattaryn hám din milletteriniń biregei negizin qalady» dep jazady. Árine, mundai shejirelerdiń óz tekterin paiǵambarǵa aparyp tireýi islam dinin qabyldaý kezeńindegi ózderiniń mártebesi men ataq-abyroilarynyń asqaq bolýy úshin jasalǵan dúnie dep qaraý kerek. Áitpese, joǵaryda aitqanymyzdai munyń barlyǵy ortaǵasyrlyq arab jazbalaryna túser edi ǵoi. Al olarda mundai derek joqtyń qasy.
Taǵy bir másele, ol qazirgi tańda ǵalymdarymyzdyń Ábd ar-Rahim babty Satuq Boǵra Qarahannyń musylmansha esimi dep qabyldaýynda jatyr, iaki ekeýin bir adam retinde sanaýynda. Al Satuq Qarahan babamyz shynynda da qazirgi ǵalymdarymyz aityp júrgendei shamamen 900-955 jyldary ómir súrgen. Muny taǵy da ǵulama ǵalym Jamal Qarshy dáleldei túsedi. Ol «Ál-Mýlhakat bi-s-Sýrah» eńbeginde: «Satuq Boǵra han ál-Ǵazi 955 jyly qaitys boldy. Mazary Qashǵar aimaǵyna qaraityn Artýdj degen jerde» dep naqtylaidy.
Endi, osy derekterge súiene otyryp, Ábd ar-Rahim bab pen Satuq Boǵra han ekeýiniń ómir súrgen dáýirlerin alyp qaraityn bolsaq, onda tipten sai kelmeitinin ańǵarýǵa bolady. Sebebi, ortaǵasyrlyq Saif ad-din Oryn Qoilaqidyń «Nasabnama» atty shejirelik deregine súiensek, ońtústik óńirden shyǵysqa qarai islam dinin taratý úshin Ábd ar-Rahim, Ysqaq bab, Ábdi ál-Jalil bab atty úsh qolbasshynyń attanǵany týraly jazylady. Al, olardyń osy derekte aitylǵandai jaýlaý dáýirine qarasaq, onda olar hijrattyń 150-shi jyldary shyqqany naq taiǵa tańba basqandai jazýly. Sonda qazirgi jyl sanaýmen 770-776 jyldarǵa saikes keledi. Bul degen Ábd ar-Rahim bab pen Satuq Boǵra han ekeýiniń arasynda baqandai 150-200 jyldai ýaqyt bar ekenin kórsetpei me? Iaǵni, Qarluq qaǵanatyn qurǵan osy úsh túrkilik qolbasshy ekenine eshqandai daý joq. Sonymen taldai kele aitpaǵymyz Abd al-Rahim bab Satuq Boǵra hannyń atasy nemese babasy. Atasy bolsa Qul Bilge Qadirhan bolady, al Satuq Boǵra Qarahannyń musylmansha esimi Abd ál-Karim.
Al, endi osy Satuq Boǵrahannyń áýliege ainalýy men soǵan teńestirilgen Tarazdaǵy Áýlie Qarahannyń bir-birine tarihi qatystylyǵy týraly oidy qozǵap kóreiik. El arasynda halyqtyń Satuq Boǵrahandy Áýlieata sanap, oǵan áli kúnge deiin siynyp kele jatqany aitylady. Al, sondai Áýlie ata qasietine ie bolǵan taǵy bir Qarahandyq, ol – Tarazdaǵy Áýlie Qarahan baba mazary. El ishindegi ańyz-áńgimelerge qarasańyz Tarazdaǵy Áýlieatany Satuq Boǵrahan edi deitin tarihi jeliler de jetkilikti. Ekeýin ajyrata almaǵan halyq keide Qashǵar jerindegi Áýlieata men Tarazdaǵy Áýlieatany bir adam dep sanaidy. HIH ǵasyrdyń aiaq jaǵynda osy óńirdegi barlyq tarihi oryndardy zerttegen orystyń áýesqoi tarihshylary V.P.Pankov pen V.Kallaýr Túrkistanda qurylǵan «Túrkistan áýesqoilary arheologtarynyń úiirmesi» atty úiirmeniń otyrysynda Taraz qalasyndaǵy Qarahan baba týraly jinaǵan derekterin jariialaidy. Sol derekterde: «Áýlieata qazysy (iaǵni, Qarahan babanyń shyraqshysy) Abdýllanyń aitysy boiynsha Áýlieata Qarahannyń shyn aty Sha Mahmýd. Ol 95 jyl jasap, 15 jylyn el kózine kórinbei qudaiǵa qulshylyq etýge arnaǵan. 40 jyl el bilegen. Ol 866 jyly ómirden ozǵan. Onyń ata-tegi Qazidyń jazbasy boiynsha bylai eken: Hazireti Ali – Muhammed Hanafiia – Sha-Abdýfattah – Sha-Abdýjabbar – Abdýqahhar – Sha Hasan – Abdýl Aziz – Sha Mahmýd (Áýlie Qarahan)» (Protokoly zesedanii soobshenii chlenov Týrkestanskogo krýjka liýbitelei arheologii) V.P.Pankov (Mazar Karahana). 423 bet.) - degen derekti keltiredi. Dál osyndai derek Zikiriia Jandarbek aǵamyzdyń «Nasab-name» nusqalary jáne túrki tarihy» atty joǵarydaǵy biz aitqan eńbeginde de bar. Onda: «Satuq Boǵra Qarahan úlken uly Shah Ahmedti Qashqarǵa qoiady. Onyń lahab aty Shamy han. Ortanshy uly Shah Muhamedti Jetikent eline patsha qoiady, lahaby Shamsy han. Kishi uly Shah Hasandy Quzbalyqqa patsha qylady. Shah Hasannyń lahaby – Qylysh Qarahan. Onyń uly Abd al-Aziz, lahaby Arbýz Qarahan, qabiri – Saryǵ Balyǵda, Toqmaq ata dep atalady. Shah Abd al-Aziz uly – Shah Mahmýd, lahaby – Áýlie Qarahan, 283/896-97 jyly opat boldy (94-bet), - deitin deregi.
Endi osy jerde joǵaryda aitylǵan alty nasabnama nusqasy jazylǵan eńbektegi 1-shi nusqasyna, iaǵni, Saif ad-Din Oryn Qoilaqidyń nasabnamasyndaǵy shejirege kóz júgirteiik. Bul nasabnamada Shah Mahmýdtyń shejiresi bylai taratylady: «Abd ar-Rahim bab (Sultan Satuq Boǵra Kara han) - Qylysh Qara han – Erbýz Qara han – Áýlie Qarahan – Mansur Qara han – Shaǵyr bi Qarahan – Jamal Qarahan – Djihad Qarahan – Sanjar Qarahan – Sultan han – Ǵadai Qarahan – Abd al-Halik han – Muhammed Sheih – Shah Hasan Sheih – Abd al-Aziz – Shah Mahmud (lahaby Áýlie Karahan)». Bul shejirege qarasaq Tarazdaǵy áýlie Qarahan Shah Mahmud Satuq Boǵra hannyń 15-shi urpaǵy bolyp tur. Eger bir urpaq arasy shamamen 20 jyl dep eseptesek, ekeýiniń arasy 300 jyl bolady. Al 25 jyl desek, 375 jyl bolady. Sonymen Satuq Qarahannyń ólgen 955 + 300 = 1255, al 955 + 375 = 1330 jyl shyǵady. Árine, muny jai boljam dep qarańyz. Eger osylai bolsa onda Áýlie Shah Mahmud shamamen 1300 jyldary ómir súrgen tulǵaǵa ainalady. Al nasabnamanyń basqa 5 nusqasynda da Shah Mahmud Satuq Qarahannyń shóberesi bolyp keledi. «Abd ar-Rahim - Kilich Kara han – Irtýz Kara han (Erbýz han) – Mahmýd han (Áýlie Qara han) – Mansýr Kara han». Osy 5 nusqasyna sensek onda Shah Mahmud Ibn ál-Asir aitqandai 1070 jyldary Tarazdy bilegen Mahmud Qarahanǵa keledi. Biraq, muny áýlie dep dáripteidi ǵoi?! Al Ibn ál-Asir ony áieli ý berip óltirgenin jáne eshqandai áýlie bolmaǵanyn jazady. Sonda Tarazdaǵy áýlie Qarahan kim?
Osy jerde taǵy da bir qyzyqty derekti aitqym keledi, ol qazirgi Qarahan baba mazarynyń mańdaiynda turǵan parsysha jazý edi jáne sony zertteý arqyly kóp jáitterdiń betin ashý edi. Muny osy ýaqytqa deiin eshkim mán berip aýdarmapty. Men osy qarahan tarihyn zerttep júrgenime biraz jyl boldy. Osyǵan orai men osy jazýdy arap tilin biledi degen biraz adamdarǵa jiberdim. Olar onyń arap tilinde emes, parsy tilinde jazylǵanyn anyqtady. Sosyn ol parsysha jazýdy men Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń «Turan-Iran» ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń direktory, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Islam Jemenei aǵamyzben sóilesip, sol kisige jiberdim. Ol kisiniń aýdarmasy boiynsha Qarahan mazaryndaǵy parsysha sózderdiń kilti ashyldy. Aýdarmanyń astynda Islam Jemenei aǵamyz jasaǵan parsysha sózdi de sol kúii jiberdim. Ol bylai aýdaryldy:
«Ylasyńyzǵa tús kórip oqydym, patsha gúlzary.
Sen jazar bolsań onyń taǵdyryna,
"patsha gúlzary sanymen sanalǵan" 1322
تو که نویسد برای انجامش
روضه پادشاه بود رقم
Iaǵni, mundaǵy jazýdyń maǵynasyna qarap otyrsaq, onda jatqan bir adamnyń ólgen jylyna meńzeidi. Báiittiń eki joly tolyq joǵarydaǵydai aýdaryldy. Eger, 1322 jyly ólgen adam bolsa nemese sol jyly mazar salynǵan bolsa, onda bul mazarda jatqan adam «Kim boldy» degen daýly suraq týatyny aqiqat. Endi maǵan bul qyzyq bolyp tur. Meniń «Altyn Orda hám Qaidý han memleketi» degen maqalamda osy Taraz qalasyn óziniń astanasy etip, osynda 40 jyl bilik qurǵan Qaidý han týraly jazǵan edim. Myna derekterge qarap otyrsam bul mazar sonda 1300 jyly ómirden ótken Qaidý hannyń mazary ma degen de oi týady. Ózi ólgen soń 22 jyldan keiin basyna urpaqtary kesene saldyrýy da múmkin ǵoi?! Ortaǵasyrlyq tarihshy Jamal Qarshy óziniń «Al-mýlhakat bi-s-sýrah» atty eńbeginde: «Bizdiń eldiń hany – Kaidý han 670/1271 j. qyrkúiek aiynyń sońynda Tarazda taqqa otyrǵan. Ol ádiletti, jomart, jumsaq minezdi, eldiń múddelerin túsinetin, bilimdi, musylmandardy qoldaýshy, meiirimdi, tapqyr han edi» dep ony maqtap aitady. Al ortaǵasyrlyq «Mýizz al-Ansab» atty eńbekte: «Qaidý han uzaq ómir súrdi jáne 40 jyldai patshalyq qurdy. Onyń qyryq shaqty uldary boldy» degen derekti keltiredi.
Endigi meniń oiyma oralyp otyrǵan dúnie, Qarahan babanyń ańyzynda da onyń 40 jyl el bilegeni, bilimdi, jomart, ádiletti bolǵany aitylady. Al bul aitylǵan ańyzdardyń barlyǵy da biz aityp otyrǵan joǵarydaǵy derekterdegi Qaidý hannyń beinesine keletini aiqyn kórinip tur emes pe? Jáne de Abylai hannyń nemereleri Sarjan men Esengeldi sultannyń Tashkent qusbegisiniń qolynan qaza tapqan kezinde, olardy osy Tarazǵa ákelip jerledi degen ańyzdar bar. Shynynda da babasy Qaidý hannyń qasyna jerlenýi álbette qisynǵa keledi. Sonda bul kesene Qarahan emes, Qaidý han kesenesi bolǵany ma? Al, ańyzdarǵa keler bolsaq, Satuq Boǵra han da, urpaǵy Shah Mahmud ta, Mansur Qarahan da, Qaidý han da 40 jyl el bilegen. Báriniń biliktegi jyldary birdei. Osyǵan qarap el shatasqan-aý degen dúdamal oi keledi. Árine, bul boljam ǵana. Muny endi bolashaqta zertteýge alý kerek jáne óziniń naqty sheshimin tabady dep oilaimyn. Iaǵni, bir túsinikti nárse, Tarazda qanshama Qarahandyq han-patshalar jerlenip, keiinnen Qaidý han bilegende halyq arasynda báriniń álemge taralǵan ataq-ańyzdary bir-birimen shatasyp, turǵyzylǵan mazardyń ainalasynda sol ańyzdar órip júrgen. Sol sebepti halyq bir patshanyń ańyzyn bir patshamen shatastyryp otyrǵan. Hosh, sonymen óz taqyrybymyzdy ári qarai jalǵastyraiyq.
Munda aitylyp turǵan Áýlieata (Shah Mahmýd han) Kallaýr men Pankovtyń Tarazdaǵy Qarahan babanyń shyraqshysy Abdolladan jazyp alǵan jazbasy boiynsha 866 jyly ólgen, al «Nasabname» boiynsha 896 jyldary ómirden ozdy deidi. Bul jerde Abdolla qazi men «Nasabname» shejiresi ne qatelesip otyr, ne týra shyndyqty aityp otyr. Qateligi sol, beride ómir súrgen Shah Mahmýdtyń ómir tarihyn onyń ózi ómir súrgen kezeńnen 200 jyl buryn ómir súrgen tulǵanyń tarihyna aparyp tireýi. Sebebi, Shah Mahmýdtyń ózi 1060 jyldary kóz jumǵanyn eskersek, aradaǵy osynshama alshaqtyqqa qarap otyryp, Tarazda bul adamnyń jatpaǵanyn dáleldei túsetin nusqaǵa kóz jetkizgendei bolamyz. Al, shyndyǵy sol, Qarahan baba mazarynda jatqan tulǵanyń aqiqatynda 866-870 jyldary ómirden ozdy deitin Qarahandyqtardyń túp atasy sanalatyn, musylmansha esimi Ábd ar Rahim atalyp ketken Qul Bilge Qadirhannyń naq ózi ekendigi. Sebebi oǵan, Qul Bilge Qadirhannyń 840 jyly ózin qaǵan jariialap, jańa memlekettiń negizin qalaǵandyǵy jáne Sairam qalasynan ordasyn Tarazǵa kóshirip ákelip, osynda mekendegeni aiǵaq. Al, ol 866 jyldary ólgen kezde, artynda qalǵan eki uly: Bazyr Arslan han men Oǵulshaq Qadirhannyń ákesinen qalǵan Tarazdy astanasy ete otyryp, shashyrap qalǵan eldi bileýi bolatyn. Osy bir dúrbeleń kezeńde, iaǵni, 893 jyly Samanidtik Ismail bin Ahmet Taraz qalasyna óziniń eń alpaýyt joryǵyn jasaidy. Talai tarihi soǵystardyń kýási bolyp kele jatqan Talas alqaby – taǵy da bir aýyr shaiqastyń tarihyn basyn keshirdi dese de bolady. Bazyr Arslan han men inisi Oǵulshaq Qadirhannyń shashaqtai shashylǵan túrki áskeriniń basyn qurap, Talas ózeniniń boiyndaǵy keń alqapta arap-parsy áskerin kútip alady. Urys dalasynda eki jaqtyń áskeri jan berispei arpalysyp, kún-tún demei qyrǵyn soǵysqa ulasady. Biraq ta, bul shaiqastyń qansha kúnge sozylǵany tarihta belgisiz kúiinde qalady, alaida túrkilerdiń esepsiz shyǵynǵa ushyrap, aýyr jeńilispen aiaqtalǵany shyndyq edi. Bul soǵys Ismailǵa da ońai timegeni, onyń da qatty shyǵynǵa ushyraǵany týraly Muhammed Narshahi óziniń «Buqar tarihy» eńbeginde aityp ketedi. (Mýhammad Narshahi «Istoriia Býhary». N.Lykoshin (per. s pers.) Tashkent: Tipo-Litografiia t. d. "O i G. Bratia Kamenskie" 1897. 108 bet.) Osylaisha tarihta qasiretti «Talas qyrǵyny» degen atpen qaldy. Ibn al-Asir muny túrkilerdiń 10 myń adamynan aiyrylyp, qaǵannyń úi-ishimen qolǵa túskenin jazady. Soǵan qaraǵanda osy shaiqasta Bazyr Arslan han men onyń áiel bala-shaǵasy tutqynǵa túsken siiaqty. Sebebi, osydan bastap onyń esimi atalmaidy jáne balasy Satuq Boǵrahannyń osy jeńilisten qashyp Qashǵarǵa ketken aǵasy Oǵulshaq Qadirhannyń qolynda 7 jasar jetim bala bolyp tárbielengeni tarihi aiǵaq jáne Ismaildyń Taraz qalasyn jaýlap alyp, onda eń alǵashqy Islam mishitin saldyrýy da osyǵan dálel bola alady. Al, Oǵulshaq Qadirhan Qashǵarǵa baryp, ákesi men aǵasynan qalǵan túrki halqynyń basyn qosyp, ózin Boǵra han dep ataidy da aǵasynyń jesir qalǵan áielin, Satuq Qarahannyń anasyn ámeńgerlikke alady. Iaki, budan ańǵaratynymyz Satuq Boǵrahannyń da, onyń ákesi Bazyr Arslan hannyń da Taraz ólkesinde dúniege kelýi jáne osy Talas aimaǵyn ózderiniń qutty meken sanaýynda jatyr. Satuq osy aǵasyn taqtap túsirip, ózi qaǵan bolǵan kezde Taraz aimaǵyn jaýdan tazalap, atasy Qul Bilge Qadirhanǵa Taraz qalasynda mazar saldyrdy deýge bolady. Al, ákesi tutqynda ketkendikten onyń qaida jerlenip, qaida ólgeni tarihta belgisiz kúide ekeni ras. Al keiingi kezdegi halyq arasynda aitylyp júrgen Abd al-Rahim babtyń Satuq Boǵra han tarihymen almasyp ketýine qatysty erekshelikke kelsek, olardyń erlik isteriniń ańyzy el ishinde árbir uly tulǵanyń qasietimen shatastyrylyp ketkenin aiǵaqtaidy. Bir qyzyǵy, Satuq Boǵra han da, Shah Mahmud han da 95 jyl jasaǵany ańyz bolyp aitylady. Biraq, tarihta ekeýi eki tulǵa bolǵany anyq ári aqiqat. Ekeýi de Áýlieata degen qasietti esimdi ielenedi jáne ekeýi de 40 jyl el biledi. Muny tarihshy, prfessor Álimǵazy Dáýlethan aǵamyz óziniń «Sultan Satuq Boǵra han ǵazy» atty «Aqiqat» jýrnalynyń 2019 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy sanynda: «Satuq Boǵra han taqqa otyrǵan 40 jylda Qarahan handyǵy buǵan deiin túrik halyqtary tarihynda bolyp kórmegen órkeniettik damýǵa qol jetkizdi» dep týrasyn aitady jáne onyń taqqa 915 jyldary otyrǵanyn aiǵaqtaidy. Biraq, osyndaǵy Shah Mahmýdymyz Ibn ál-Asirdiń aitýyna qaraǵanda 95 jyl jasamaǵany taǵy da dáleldi túrde baiandalady. Sonda 95 jyl jasaǵan Tarazdaǵy tarihi tulǵamyz – Qul Bilge Qadirhannyń jasy bolǵany. Ári Tarazdy bilegen Shah Mahmýdtyń babasy jatqan Qul Bilge Qadirhannyń mazaryna kelip kúndiz-túni qulshylyǵyn jasap, oǵan siynyp júrgendikten de halyq osy urpaǵynyń ataǵy men babasy ekeýin keiin shatastyryp alǵan-dy. Shah Mahmýdtyń ózi de osy babasynyń qasyna jerlengeni de shyndyq.
Sonymen eldiń kókeiinde Tarazdaǵy Áýlie Qarahannyń mazaryna qatysty bul qai qaǵannyń tarihy boldy eken degen zańdy suraq týyndaidy: Ábd ar-Rahimnyń ba (Qul Bilge Qadirhan), Satuq Qarahannyń ba, Shah Mahmýd hannyń ba? Álde, úsheýi de bir tulǵa bolyp, ár túrli laýazymmen atalyp júrgen bir adamnyń beinesi ma? Meniń pikirimshe bul jerde aitylyp otyrǵan tulǵalardyń ishinen Ábd ar-Rahim men Qul Bilge Qadirhan bir adam bolyp, ekeýiniń de ómirden ótken kezeńderi sáikes keletini jáne Áýlieata kesenesi de osy kisige arnap salynǵandyǵy shynaiylyqqa jaqyndastyrady.
Negizi, Qarahan imperiiasy óziniń túp negizin osy Bilge Qul Qadirhannan bastaidy. Bul týraly tarihshy, ǵalym S.Syzdyqov: «Ádette qalyptasqan tarihnamada Qarlyq memleketi 940 jyly Qashǵardyń túrik bileýshileriniń Balasaǵundy basyp alýyna bailanysty qulady delinedi. Al Qarahan memleketiniń tarihy 942 jyldan, iaǵni Satuq Boǵra hannyń Balasaǵun bileýshisin qulatyp, ózin qaǵan retinde jariialaǵanynan bastalady dep kórsetedi. Shyn mánisinde, bylai bolǵan edi: 840 jyly qarlyqtardyń jabǵýy, Ispidjabty bileýshi Bilge Kúl Qadyr Qara han qaǵan ataǵyn alyp, halyqqa jariia etti. Mine, osy kezden bastap qarlyq memleketin bileýshiler ózderin Qara han áýletinenbiz dep sanai bastady. Bul 840 jyl. Al dástúrli tarihnamada Qarahandar áýletin Satýk Abd al-Kerimniń islamdy qabyldap, qaǵan retinde ózin jariialanýynan bastaidy. Qaisysy durys? Bizdińshe, Qarahandar áýletiniń biligin 840 jyldan, iaǵni Bilge Kúl Qadyr Qara han qaǵannan bastaǵan tarihi ádildik bolar edi. Óitkeni, alǵashqysy men keiingisiniń arasyndaǵy aiyrmashylyq tek islam dinin memlekettik din retinde qabyldaýda ǵana...... Oǵulshaqtyń nemere inisi Satuq Boǵra han (915-955) Qarahandardyń musylmandyq áýletiniń negizin salýshy boldy. Bul jerde erekshe den qoiatyn jaǵdai tarihnamada qalyptasqandai Satuq Boǵra han jalpy Qarahan áýletiniń negizin salýshy emes, onyń tek musylmandyq baǵytyn bastaýshy retinde qarastyrý kerek. (Sol bir zamanda. «Egemen Qazaqstan» gazeti. 05.02.2015 j.) – dep óte ádildigin aitady.
Mine, árbir tarihty zerdelei biletin kózi qaraqty jannyń barlyǵy da Qul Bilge Qadirhannyń Tarazdy óziniń astanasy etip, Qarahan memleketiniń negizin qalaýshy bolǵanyn jaqsy túsinedi.
Osy jerde basyn ashyp alatyn bir másele bar, Abd ar-Rahim men Ábd ál-Karim iaǵni, Satuq Qarahan ataýlarynyń barlyǵy da bir tulǵanyń ártúrli atpen aitylyp júrgen esimi retinde atalýy. Mine, osylardyń ishinen Satuq Boǵrahannyń qai tulǵa ekenin anyqtap alý mindeti tur. Sebebi, Abd ar-Rahim hijrattyń 150 jyldary, iaǵni, 770 jyldary islam soǵysyn asha kelgen tulǵa. Ol Satuq Qarahannyń zamanyna múldem sáikespeidi. Ábd ál-Karim Satuq Boǵrahannyń islam dinin qabyldaǵannan keiingi arabsha ataýy desek, kei derekte ekeýin eki bólek tulǵa retinde jazady. Meili, eń bastysy Abd ar-Rahim men Abd ál-Karim ekeýi eki tulǵa ekendigi. Sonda, Abd ar-Rahimdi óz basym Satuq Qarahannyń atasy Qul Bilge Qadirhan dep oilaimyn. Halyq arasynda kei kezderi Tarazdaǵy Qarahan baba mazaryn Satuq Qarahannyń kesenesi deitin ańyzdar da áli órip júr. Al, joǵarydaǵy atalǵan Kallaýr men Pankovtyń derekterinde Tarazdaǵy Qarahan babanyń 96 jyl ómir súrgendigi jáne 866 jyldary ómirden ótkendigi naqtylanyp tur. Taǵy da «Nasabnama» nusqasyn alyp qarasaq onda da Tarazda jatqan Shah Mahmýdtyń 896 jyldary ólgenin jazady jáne Ábd ar-Rahim patshanyń Qashǵar eline otyz jyl patshalyq qylyp, óz ýaqytynda Tabǵach Buǵra han atanyp, Qashǵarda qalmaǵanyn baiandaidy. Al, Qul Bilge Qadirhannyń 840 jyly Balasaǵunda ózin qaǵan jariialaǵanǵa deiin bilegen jáne otyrǵan negizgi rezidentsiiasy Taraz qalasy bolǵany belgili. Sonymen derekterdi salystyryp qarap otyrsaq Tarazdaǵy Áýlieata Qarahan babamyzdyń ornynda meniń oiymsha Satuq Qarahannyń túp atasy Qul Bilge Qadirhannyń, iaǵni Ábd ar Rahimnyń jatqanyn ańǵarǵandai bolamyn. Bul patsha eń birinshi islam dinin ustaýshy da taratýshy da bolǵany aqiqi shyndyq. Taǵy da Jamal Qarshiǵa súieneiik: «Túrki memleketi ishinde birinshi bolyp islam dinin qabyldaǵan Shash boldy. Onyń turǵyndary islamdy Bilge Qul Qadirhan dáýirinde qabyldaǵan edi» degen deregi. Iaǵni, Bilge Qul Qadirhan Afrasiab urpaqtary ishinen birinshi bolyp islam dinin qabyldaǵan jáne ony urpaqtaryna miras etip qaldyrǵan.
Sóitip, alǵashqy Qarluq-Qarahan qaǵanatyn qurýshy adam da osy kisi. Sol dáýirde Taraz qalasynyń Qarluq qaǵanatynyń ortalyǵy bolǵandyǵy taǵy bar. Qarluqtardyń arab basqynshylaryna qarsy kóp jyldar boiy toitarys berip, talai ret Tashkentten ári yǵystyrǵany tarihtan belgili. Biraq, ishinara at tóbelindei ǵana ortanyń islam dinin ustaǵany bolmasa halyqtyń kóp bóligi ustamady. Tek 960 jyly ǵana munyń urpaǵy Satuq Boǵra hannyń dindi eldiń basty quraly etip, ǵazaýat soǵysyn júrgizýiniń arqasynda baryp islam dinin memlekettik din retinde jariialai aldy. Dál osy ýaqyttaǵy túrkilerdiń islam dinin shynaiy qabyldaǵanyn Ibn ál-Asir óz eńbeginde aityp ótedi. Onyń aitýynsha 200 myńdai túrki halqy islam dinin qabyldaǵan.
Osy jerde taǵy da bir qyzyqty nárse aita ketkim keledi, ol - Tarazdaǵy Áýlieata atanǵan Shah Mahmýd han týraly ańyz ben aqiqatqa astasqan jeli boiynsha qai ǵasyrda, qai jyldary ómir súrdi deitin suraqtardyń týyndaýy... Muny aityp otyrǵan sebebimiz, Qul Bilge Qadirhannyń jetinshi urpaǵy, Satuq Boǵra hannyń shóberesi bolǵan Shah Mahmýdtyń ańyzdyq tarihy - atasy Qul Bilge Qadirhannyń ańyz tarihymen shatasyp ketýi bolatyn. Kóptegen ǵalymdarymyzdyń zertteýi boiynsha ol kisi shamamen X-XII ǵasyrlar arasynda Tarazda handyq qurǵan deitindigi. Ǵalymdardyń kóbisiniń súiener deregi ol ortaǵasyrlyq Ibn ál-Asirdiń «Al-Kamil fi-t tarih» atty eńbegi. Ibn ál-Asir óziniń osy bir súisine jazǵan eńbeginde Mahmýd han týraly bylai deidi: «Sondai-aq, Qadirhan uldary arasynda Boǵrahan ibn Qadirhandy taqta qaldyrdy. Oǵan Taraz ben Isfidjab aimaǵy qaraityn, biraq, munyń aǵasy Arslan han kelip, onyń patshalyǵyn tartyp aldy. Ekeýiniń arasynda soǵys bastaldy da Arslan han aqyry qashyp, tutqynǵa alyndy. Ony túrmege jaýyp, Boǵra han onyń elin iemdendi. Sodan keiin Boǵra han patshalyqty óziniń úlken uly Hýseinge(Aǵry tegin) tapsyrdy da, ony óziniń murageri etip jariialady. Boǵra hannyń uldarynyń aýyzbirligi bolmady. Sosyn, olarǵa Samarqand bileýshisi Tamǵash han shabýyl jasady» deitin qundy habarlamasy. Budan baiqaitynymyz Mahmýd Boǵra han Shashtan bastap qashǵarǵa deiingi ieliktiń bileýshisi bolyp, Shyǵys qaǵanatty basqarǵandyǵyn kórýge bolady jáne osy derekte Shah Mahmýdtyń 1060 jyldary ómirden ótkenin Ibn ál-Asir naqtylap jetkizedi. Onyń balalarynyń kóp bolǵandyǵy jáne olardyń aýyzbirligi bolmai, ákeleri ketken soń árkimge jem bolyp, áke taǵynan airylǵanyn da aitady. Sonymen qatar, Shah Mahmýdtyń eshqandai áýlie bolmaǵany jáne Taraz qalasynyń bileýshisi bolyp, ómiriniń sońǵy kezeńderinde ǵana Shyǵys qaǵanattyń tolyq iesi atanyp, ómirden ótkeni aitylady. Sonda bul mazar kimdiki? Jalǵyz bul emes, Tarazda taǵy bir Mahmud han áýlie bar, múmkin bul sol shyǵar? Sarqyrap aqqan Talas ózeniniń boiynda, biik dóńniń ústine ornatylǵan Tekturmas atty áýlie bar. Halyq ishindegi ańyz boiynsha onyń da esimi Sultan Mahmud han. Sonda deimin-aý, Taraz qalasynda eki Mahmud han jatyr ǵoi. Ol da Qarahandyq aqsúiekterdiń ókili. Biraq, ókinishke orai, ol týraly da tek ańyz ben áfsanalar ǵana el ishinde saqtalǵan. Tekturmas ta Qarahan áýlie ómir súrgen zamanda ómir súrgeni ańyzdarda aitylady. Tipten, myqty qolbasshy, eshkimnen qoryqpaityn batyr ári dini adam bolǵan deidi áfsanalar samaly. Muny da zertteý kezinde eske alý kerek jáne túbin anyqtaý kerek ekeni bolashaqtyń isi endi.
Taǵy da Ibn ál-Asir óziniń eńbegindegi Qashqar týraly jazbasynda: «Qashǵar Túrkistannyń eń basty qalasy. Ol Arslan ibn Júsip Qadirhanǵa tiesili. Sodan keiin ol 15 ai boiy Taraz ben Shashtyń bileýshisi Mahmýd Boǵra hanǵa tiesili boldy. Ol qaitys bolǵan soń onyń bileýshisi Toǵryl han ibn Júsip Qadirhan boldy. Toǵrýl han osy ielikke jáne Balasaǵunǵa ie boldy. Ol 16 jyl bilik etti» degen naqty deregi. Kórip otyrǵanymyzdai Shah Mahmýd Boǵra hannyń ortalyǵy Qashqar bolǵan Shyǵys qaǵanatty bir jarym jyl basqarǵany. Ǵalymdarymyz osy derekti negizge ala otyryp, Tarazdaǵy Áýlie Qarahan osy Mahmýd Boǵra han degendi aitady. Al, bul shynynda da sol kisi ma, basqa ma degen suraqty anyqtaýdy qajet etedi. Sebebi, Taraz qalasyn bilegen birneshe Qarahandyq bileýshilerdiń bar ekenin de umytpaýymyz kerek. Jáne munyń ata-tek shejiresi de eki derekte eki túrli jazylady. Nasabnama boiynsha: Satuq Boǵrahan, odan – Shah Hasan, odan – Abd al-Aziz, odan Shah Mahmýd bolsa, Ibn al-Asir boiynsha: Satuq Boǵrahan, odan – Sýleiman han, odan – Hasan Boǵra han Harýn, odan – Júsip Qadirhan, odan Mahmýd Boǵra han bolyp taratylady.
Al, marqum Ábdikárim Ábdimomynov aǵamyz da óziniń «Qarahan áýleti» atty óz babalaryn jazǵan eńbeginde Tarazdaǵy Áýlieata Qarahandy Abd al-Rahimnyń inisi Shah Abd ál-Hasan degen oiyn aitady. «Shah Abd ál-Hasan Qarahani – 780 jyldary ómir súrgen. Biz Tarazdaǵy Áýlie ata – Qarahan babany osy, Ábd ál-Hasan babamyz dep bilemiz.(«Qarahan áýleti». 2011 j. 186 bet). Mine, Ábdikárim aǵamyz da Áýlieata Qarahan babamyzdyń ómir súrý dáýirin biz oilaǵan VIII ǵasyrdyń kezeńine jatqyzady. Iaǵni, bul dáýir Satuq Qarahannyń ómir súrgen ýaqytyna kelmeidi jáne onyń túp atasy Qul Bilge Qadirhannyń kezeńine keletinin ańǵarý qiyn emes. Kóptegen derekter osylaisha Tarazdaǵy Qarahan babanyń ómir súrý kezeńin VIII ǵasyrǵa jatatyny jóninde málimet berýde.
Taǵy da bir zertteýdi qajet etetin másele, ol Shah Mahmýd Boǵra han men onyń ǵashyǵy delinetin Aisha bibi anamyzdyń arasyndaǵy mahabbat hikaiasy. Bul týraly halyq arasynda qazirgi tańda, birneshe ańyz-áńgimeler tamsana aitylyp júr. Biraq, atalǵan ańyzdaǵy tulǵalardyń ómir súrý kezeńin zerttep qarasaq, ekeýi eki ǵasyrdyń adamdary bolǵanyn anyqtai túsemiz. Mundaǵy aitpaq oiymyz Shah Mahmýd han men Aisha bibi dáýirleriniń eki kezeńde ótkendigi bolmaq. Biz áli kúnge deiin Áýlieata atalǵan Tarazdaǵy Qarahan kesenesinde jatqan Qarahandy Shah Mahmýd han dep nasihattap kelemiz. Meili, solai-aq bolsyn, onda bul kisiniń ǵashyǵy bolǵan Aisha bibi anamyz ben ekeýiniń arasyndaǵy mahabbatty nasihattap júrgen ańyzdyń múldem sáikespeitindigin qaitemiz?! Sebebi, Aisha anamyz shamamen 1185 jyldary ómirge kelgen deimiz. Al, Ibn ál-Asirdiń aitýy boiynsha Tarazdy bilegen Shah Mahmýd han 1060 jyldary qaitys bolǵan. Endi onyń ǵashyǵy delinetin Aisha bibiniń ógei ákesi Zeńgi babanyń Shyńǵyshan dáýirinen keiin 1258 jyly ómirden ozǵandyǵyn da bilemiz. Sonda Áýlie Qarahan Shah Mahmýd pen Aisha anamyzdyń arasyndaǵy jas aiyrmashylyq baqandai 150 jylmen aishyqtalyp turǵan joq pa?! Munyń ózi kóptegen ańyz-áńgimelerge syni kózben qaraýǵa itermeleidi.
Iá, osy bir ańyz ben Qarahan jónindegi derek týraly talai ǵalymdarymyz ben jazýshylarymyz, jýrnalisterimiz ben ólketanýshylarymyz óz oilaryn aityp ta jazyp ta júr. Solardyń biri jazýshy, jýrnalist, marqum B. Ábildauly edi. Ol kisi óziniń 2002 jylǵy 13 maýsymdaǵy «Aq jol» gazetindegi «Qarahan memleketine 2800 jyl» atty maqalasynda Qarahan imperiiasy aqsúiekteriniń túp-tórkinin ańyzǵa ainalǵan alyp tulǵa Afrasiiabqa aparyp teńep, olardyń memlekettigine 2800 jyl dep keltiredi. Sol maqalada: «Eń sońǵy Tarazdy bilegen qarahan Muhammed bin Júsip ataqty Aisha bibiniń jubaiy bolǵandyǵyn basqa derekter arqyly dáleldeýge bolady. Qazaqstan sáýletshileri ataqty arhitektor N. Básenovtyń bastaýymen Aisha bibi kúmbezin zerttegende osy keseneni soqqyzǵan Muhammed degen jazýdy tapqan. Al, Aisha bibiniń ómir súrgen kezeńi shamamen 1185 jyldan keiingi ýaqyt ekendigin eskersek, qarahandar áýleti ishinde Júsiptiń uly Muhammedten basqa Tarazdy bilegen dál osy attas eshkim bolmaǵandyǵy taǵy málim» degen oiyn aitady. Osylaisha marqum aǵamyz da Aisha bibi men Shah Mahmýdtyń ómir súrý dáýirleriniń sáikespeýine orai, Taraz qalasynyń ortalyǵynda ornalasqan kieli mazardyń Áýlieata-Shah Mahmýdtiki emes-aý degen tujyrymyn ortaǵa salatyny. Iaǵni, Aisha bibiniń ǵashyǵy bolǵan, onymen zamandas, sol dáýirde Tarazdy bilegen Júsiptiń uly Muhammed bolýy kerek ekendigin, basqa tulǵalardyń onymen sáikespeitindigin alǵa tartady. Sonda el arasynda mahabbattyń simvolyna ainalyp júrgen Aisha men Qarahan babanyń ǵashyqtyq sezimi týraly ańyzdar kim jóninde bolǵany? Qai Qarahandy aityp júr halyq? Tipten, zerttei berseń kóp nárseniń túbiniń aqiqattan alystap, jańylysyp ketken jyrlarǵa shomyla beresiń. Bul da bir zertteýdi, anyqtaýdy qajet etetini shyndyq bolmys bolyp tur.
Sonymen, atalǵan Shah Mahmýd Boǵra han Taraz qalasynda óziniń atynan teńge soqtyryp, qalany gúldendirgeni de shyndyq. Ony Ibn ál-Asir de rastap otyr. Sonda deimin-aý, Tarazdaǵy Áýlieata Qarahan shynynda da Shah Mahmýd pa, álde, onyń túp atasy Qul Bilge Qadirhan, iaǵni, Abd ar-Rahim babtyń ózi me? Bolmasa shyraqshysy bolǵan qazi kimmen shatastyryp alýy múmkin? Mine, bul da jaýaby joq, sheshýi qiyn jáne ǵylymi zertteýdi qajet etetin másele bolyp turǵany ras. Jáne osy jerde handardyń titýlyna keler bolsaq, Ibn ál-Asir óziniń kitabyndaǵy habarlaýynda: «Sondai-aq, Qadirhan uldary arasynda Boǵrahan ibn Qadirhandy qaldyrdy» degen deregine súiene otyryp, Shah Mahmýdtyń ákesi de, ózi de «Qadirhan» tekti titýldy iemdengen Qarahandyq aqsúiekterdiń urpaǵy bolǵandyǵy. Al, Qarahan memleketiniń negizin qalaýshy Qul Bilge hannyń da «Qadirhan» titýlyn iemdengen qahan ekendigin barlyq tarihshylar aityp júr.
Endi taǵy aitar bir másele Tarazdaǵy Áýlie Qarahan babanyń qasynda kesenesi turǵan Dáýitbek babaǵa qatysty bolmaq. Bul kisi týraly tarihta asa bir shynaiy derekter joqtyń qasy. El arasynda da eshqandai ańyz-áńgime joq, kezdespeidi. Tek onyń basynda turǵan qabir tasyndaǵy arabsha jazý ǵana bar. Munyń ózi bizge biraz jaittardyń betin ashyp beredi. Jazýdy 1893 j. V.V.Bartold, al 1939 j. A.Belenitskii tanyp, oqyǵan. Onda «Bul Ilias oǵýl bek shahin-shah balasy Balyq Bilge-Ulyqbek Ikbal han Dáýitbek Isfahsalardyń molasy, 660 jyly 31-naýryz 1262 8-naýryzda jumaǵa qaraǵan túnde kóz jumdy» dep jazylǵan. Al osy jazýdy 2017 jyly tarihshy, ǵalym Darhan Qydyráli qaita oqyp, onyń Bartoldtar jibergen qatesin shyǵaryp berdi jáne ony óziniń «Qarahan memleketi jáne onyń bileýshileri» atty maqalasynda jariialady. Sol maqaladaǵy Darhan Qydyráliniń oqýy boiynsha túrki tiline yńǵailanyp aýdarylǵan tolyq mátinin usynamyz:
هذاروضةالملکالکبیروالقرمالخطیرالعاملالعادلالباذلصاحبالسیفوالقلممعدنالجودوالکرممعزّالحقّمعینالخلقمربّعالعلماءمقوّیالضعفاءجلالالحقّوالدینظهیرالاسلاموالمسلمینحضرةمجتبیالخواقینمختارربّالعالمینمجمعالفضلوالنعممنبعالبذلوالکرمالصادعبامراللهالقایمبحجة // خاتمالزمانمنشأالجودوالحسانابوالمکارموالشمایل // قتلغتونکاالغبیلکاایلیکخَاندادبیکاسفَهسَلاربنالیاس ... اوغولبیکالشَهیددَادبیکالطرا(زی) // الاانّاولیاءاللهلاخوفعلیهمولاهمیحزنونوفانةفیلیلةالجمعةالثامنمنجمادالاولیستّینوستمایة
«Bul baý uly bileýshi, tekti qolbasshy, ǵalym, ádil, jomart, qylysh ári qalam iesi, jomarttyq pen tektilik qainarkózi, aqiqatty dańqtaǵan, adamdarǵa járdem etken, ǵalymdardyń qarnyn toidyrǵan, álsizderge kúsh bergen, aqiqat pen dinniń dańqyn shyǵarýshy, islam men musylmandardyń qorǵany, qaǵandardyń tańdaýlysy, álemder rabbysynyń súiiktisi, erlik pen baqyttyń toǵysqan jeri, jomarttyq pen tektilik bastaýy, táńiri ámirlerine baǵynǵan, táńirine arqa súiegen, zamanynyń shoq juldyzy, jomarttyq pen qaiyrymdylyq otany, asyl ári jaqsy qasietterdiń iesi Qutlyǵ-Tonga Ulyǵ-Bilge Ilikhan / Iqbalhan Dadbek Isfehsalar b. Iliias ... Uǵyl bek ásh-Sháhid Dadbek át-Tarazidyki. «Bilińder! Rasynda Allanyń dostaryna qaýip-qater joq, ári olar qaiǵyrmaidy» (Quran Kárim, 10:62). Ol 660 jyly jumadúl ýlá jumasynyń keshinde (1262 jyl, 31 naýryz) qaitys boldy».
Mine, bir ǵana qabir tastyń basyna osynshama sóz jazyp, Dáýitbek babamyzdyń rýhyn aspandatypty. Muny keremet demeske amalymyz joq. Osy jazýdy taldap, onyń maǵynasyn ashyp, nasabnama shejiresindegi onyń ata-babalaryn taldai kele ǵalym aǵamyz taǵy bylai deidi: «Polat qoja Mamenov qoljazbasynda» bul shejireniń qysqa nusqasy «Onyń uly Ismaiyl, onyń uly Iliias han, onyń uly Ahmed han, onyń uly Sanjar han, onyń uly Hasan han, ony uly Muhammed han, laqap aty Bilge han edi, onyń uly Dadbek han, onyń uly Ábdi ál-Halyq han» túrinde kelip, «Abdýlla Iýldashev qoljazbasyndaǵy» málimettermen ishinara sáikes bolýy eskererlik jait. Osylaisha Tarazda jerlengen atalmysh Qarahan bileýshisi Dadbek Isfehsalar bin Iliiastyń eki-úsh býyn burynǵy atasy 1217 jyly Horezmshah óltirgen Otyrardaǵy sońǵy Qarahan bileýshisi Muhammed Bilge hanǵa baratyny týraly boljam jasaýǵa bolady. Aty atalǵan Otyrar bileýshisiniń uly Dadbek han bin Muhammed Bilge hanmen «Dáýitbek» kesenesinde jatqan Dadbek Isfehsalar bin Iliiastyń atasy(nemese ákesi) Uǵyl bek ásh-Sháhid Dad bek ál-Tarazi ekeýi bir adam bolýy ábden múmkin. Bul adamdy da ákesi siiaqty 1220-jyldary bir derekterde Horezmshahtar óltirip, onyń «ásh-Sháhid» degen laqap aty soǵan kýálik etse kerek» dep naqtylai túsedi.
Budan artyq dáleldiń esh qajeti joq qoi dep oilaimyz. Iaǵni, budan ańǵaratynymyz Dadbek mazarynda jatqan adam Tarazdaǵy sońǵy Qarahandyq tulǵa ekendigi. Jáne bul mazar jai ǵana Dáýitbek emes, el arasyndaǵy ańyzdarda Dáýitbek Shah Mansur (Shamansur) dep qosarlana aitylady. Sonda mundaǵy Shah Mansurymyz kim boldy eken?! Bul týraly da Darhan aǵamyz óz oiymen bólisedi: «Rasynda bul eskertkishtiń ońtústik-batysynda shamamen 100 m qashyqtyqta «Qarahan áýlie» kesenesi tur, al ol keshende XI ǵasyrda bilik etken Qarahan bileýshisi Shah-Mansur Arslan Iligpen bailanystyrylatyn qabir qoiylǵan» deidi. Biraq, ol Shah Mansur han Qashǵarda otyryp biledi ǵoi. Onyń Tarazǵa kelip jerlenýine ne sebep bar degen de oi týady. Joǵaryda keltirilgen Shah Mahmudtyn shejiresin keltireiin: «Abd ar-Rahim - Kilich Kara han – Irtýz Kara han (Erbýz han) – Mahmýd han (Áýlie Qara han) – Mansýr Kara han». Barlyq nasabnama nusqasy boiynsha Áýlie Shah Mahmudtyń Mansur Qara han degen balasy bolǵany, onyń Sairamdy 43 jyl bilegeni taiǵa tańba basqandai aitylady. Iaǵni, osy Mansur Qara han ómirden ótken soń, babasy, ákesi jatqan qasietti qorym Taraz qalasyna kelip jerlengen. Bylaisha aitqanda Taraz qalasy olardyń sonaý babasy Qul Bilge Qadirhannan bastap, onyń urpaqtary jerlenip kele jatqan dinastiialyq panteonǵa ainalyp úlgergen bolatyn. Iaǵni, Taraz qalasynda Qul Bilge Qadirhan, Shah Mahmud han, Mansur Qarahan, Dáýitbek sekildi uly handar jerlengen. Keiinnen osylardyń qasyna Shyńǵyshan urpaqtary da kelip qosylǵan. Óz oiym Qaidý han da osy jerde jatyr dep oilaimyn. Sonymen eń alǵash kesene kimge turǵyzylǵany ýaqyt óte kele umytylyp, sońǵy Shah Mahmudtyń abyroi-ataǵymen ańyz bolyp qalǵan siiaqty.
Sonymen, derekterdi saralai kele Tarazdaǵy Qarahan baba mazarynda jatqan adam, Qarluq bileýshisi bolǵan jáne Qarahan men Qadirhan titýlyn iemdengen Satuq Boǵra Qarahannyń atasy Qul Bilge Qadirhan bolýy múmkin degen tujyrymdy oidy aitqymyz keledi. Sebebi, eń alǵash islam dinin de osy kisi qabyldap, ony urpaqtaryna miras etken. Sol joldy ustanǵan nemeresi Satuq Boǵra han da aqyry islam dinin memlekettik din retinde jariialap, din úshin atasynyń jolyn qýyp ǵazaýat soǵysyn júrgizdi.
Osylaisha, oiymyzdy jinaqtap, kóptegen tarihi derekterdi saralai otyryp bir qorytyndyǵa keler bolsaq, Tarazdaǵy Áýlie Qarahan-Shah Mahmýdtyń ornynda Qarahan memleketiniń negizin qalaýshy Áýlie Qul Bilge Qadirhan jatyr. Sebebi, jastaiynan jetim qalyp, aǵasynyń ákesi ustap ketken islam dinine kirmei, Táńir dininde qalǵanyn quptamai, ózi qaǵan bolǵan kezde atasynan qalǵan dindi amanat etip qabyldaǵan ol, óziniń túp atasy sanalǵan Qul Bilge Qadirhanǵa jáne onyń ózi bilegen Taraz qalasynda Satuq Boǵrahan kesene saldyrmady deýge bola ma? Árine, saldyrady. Óitkeni, oǵan osy memlekettiń negizin qalap bergen de, islam dinin negiz etip qaldyrǵan da sol atasy emes pe?! Al, Shah Mahmýdtyń da urpaqtary da onyń mazaryn osy babasynyń qasyna jerleýi álbette múmkin nárse. Óitkeni, orys imperiiasy tusynda túsirilgen kieli keseneniń sýretterine qarasańyz, Qarahan babanyń ainalasynda kirpishten qalanǵan kóptegen zirattardyń bolǵandyǵyna kóz jetkizesiz. Iaǵni, bul jer óz kezeginde uly handardyń urpaǵy jerlenetin kieli de qasietti panteon bolǵandyǵyn baiqaýǵa bolady. Biraq, keiin kele Taraz qalasyn bilegen Satuq Qarahannyń shóberesi Mahmýd hannyń ataq dańqy, onyń uly Mansur Qarahannyń ataǵy jáne keiingi Shyńǵyshan urpaǵy Qaidý hannyń 40 jyl Tarazdy bileý kezindegi ańyz-áfsanalary men babalary Qul Bilge Qadir hannyń ańyzdary bir-birimen aralasyp, halyq kesene kimge salynǵanyn umytyp ketken syńaily. Sebebi, urpaqtary olardyń tarihyn aitqan kezde osy babalarynyń ómir súrý kezeńderin shatastyryp alyp otyrǵan. Shyǵys qaǵanatty bilegen Mahmýd hannyń ataǵy basym bolyp, babasy Qul Bilge Qadirhannyń ómirden ótken ýaqytymen almastyryp jibergeni baiqalady. Qasietti babalarymyzdyń ýaqyt óte kele eren erlikteri men ańyzǵa ainalǵan kieli isteriniń barlyǵy da zamana ótken saiyn umytylyp, halyq uly tulǵalardyń tarihi ańyzdaryn bir-birimen shatastyryp, kimniń kim ekenin bilmeitin dárejege jetken. Orta Aziiany bilegen Qarahan aqsúiekteriniń bulaisha shatasýyna, ázireiildei júrek lúpilin jutqan shyǵystan kelgen alapat joiqyn Shyńǵyshan shapqynshylyǵy da áser etkeni belgili. Sol sebepti, aqiqi din islam dep, odan basqa dini aǵymdarǵa kózqarasy basqasha bolǵan Qarahan aqsúiekteri, Táńir dinindegi muǵul oiranynan ózderiniń ata-babalarynyń jatqan jerleri men olardyń súiekterin saqtap qalýdyń amalyn jasaýdy oilap, babalary týraly ártúrli ańyz-áńgimeler oilap taýyp, ózderin tek paiǵambar urpaqtary - din taratýshy retinde ǵana kórsetip qala berdi.
Eń bastysy, osynaý tarihi oqiǵalar artyna kóptegen aqiqi ańyzdar qaldyryp, uly handar: Qul Bilge Qadir han, Shah Mahmud Qarahan, Mansur Qarahan, Qaidý han, Dáýitbek han, Esengeldi men Sarjan sultandar siiaqty tulǵalar jerlengen Taraz qalasyn qasietti mekenge ainaldyryp ketti. Taraz – áýlie handardyń ortalyǵy bolǵany osyndai derekterden baiqalyp turǵandai. Bul – biz úshin úlken mártebe jáne qalamyzdyń ortalyǵyndaǵy Qarahan baba mazaraty janynda uly handar panteony boldy degen oiymyzdy rastai túsetindei.
Asyljan Dýlati,
QR Jýrnalister Odaǵynyń múshesi,
Sh.Murtaza atyndaǵy
rýhaniiat jáne tarihtaný
ortalyǵynyń bólim basshysy
Paidalanǵan ádebietter:
1) Qyrǵyz halqynyń batyrlyq dastany. Manas. 1-tom
2) Hamza Qalmyrzauly Kóktándi «Aspan men Dalanyń tórt umytylǵan tarihy» Moskva «Qasiet» 2001j. 32-bet.
3) «Islamizatsiia i sakralnye rodoslovnye v Tsentralnoi Azii: Nasledie Iskah baba v narrativnoi i geneologicheskoi traditsiiah. 1-tom, 2-tom. Sostaviteli: Ashirbek Mýminov, Anke fon Kiýgelgen, Devin Di Ýis, Mihael Kemper. Almaty-Bern-Tashkent-Blýmington «Daik-Press» 2008 j»
4) Qurbanǵali Halid «Taýarih hamsa» (Bes tarih) Almaty: Qazaqstan, 1992. 229-230 better)
5) «Tarihi Rashidi» Muhammed Haidar Dýlati. «Turan» baspasy, Almaty. 2003 j. 317-bet)
6) Zikiriia Jandarbek «Nasabname» nusqalary jáne túrki tarihy» (Almaty 2002 j. «Daik Press» baspasy. 88-bet)
7) Mýhammad Narshahi «Istoriia Býhary». N.Lykoshin (per. s pers.) Tashkent: Tipo-Litografiia t. d. "O i G. Bratia Kamenskie" 1897. 108 bet.)
8) Satai Syzdyqov «Qarlyq-Qarahan memleketi»(«Folliant» baspasy, Astana – 2015 j. 174-bet)»
9) «Tazkire-i Buǵra han» (Babalar sózi. Almaty: «Tolaǵai», 2007 j 33-bet.)
10) Ibn ál-Asir «Al-Kamil fi-t tarih» Tashkent – Tsiýrih 2005. Perevod P.G.BÝLGAKOVA.
11) Protokoly zesedanii soobshenii chlenov Týrkestanskogo krýjka liýbitelei arheologii) V.P.Pankov (Mazar Karahana). 423 bet.
12) Ábdikárim Ábdimomynov «Qarahan áýleti» 2011 j. 59 bet, 186 bet
13) «Manas» jyry. 1-tom. Qyrǵyz halqynyń batyrlyq dastany.
14) Satai Syzdyqov. Sol bir zamanda. «Egemen Qazaqstan» gazeti. 05.02.2015 j.).
15) Jamal Qarshi «Mýlhakat bi-s-Sýrah». Vvedenie, perevod s arabsko-persidskogo, komentarii, tekst, faksimile Sh.H.Vohidova, B.B.Aminova
16) «Mýizz al-ansab» Almaty «Daik-Press» 2006 (Istoriia Kazahstana v persidskih istochnikah 3-tom. Prevod Sh.H.Vohidov)
17) Á.H.Marǵulan shyǵarmalary. 1-tom. Almaty «Alataý» baspasy 2007 j
18) B. Ábildauly «Qarahan memleketine 2800 jyl» «Aq jol» gazeti, 2002 jyl 13 maýsym
19) Álimǵazy Dáýlethan «Sultan Satuq Boǵra han ǵazy», «Aqiqat» jýrnaly, 2019 jyl 28 jeltoqsan
