قاراحان تاريحى: اتا-تەك شەجٸرەسٸ

قاراحان تاريحى: اتا-تەك شەجٸرەسٸ

(تارازداعى ەۋليە قاراحان قۇپيياسى)

تاريح – حالىقتىڭ ايناسى. ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸن جالعاستىرۋشى ھەم بايلانىستىرۋشى, ەرٸ ادامزات بالاسىنىڭ جٷرٸپ ٶتكەن ٶمٸر جولدارى. ەر ەل وسىلايشا ٶزٸنٸڭ دامۋ تاريحىندا ەرتٷرلٸ ٸز قالدىرادى. بٸرەۋلەرٸ ۇلىقتالىپ جاتسا, بٸرەۋلەرٸ قۇرىپ بارا جاتتى. ال, بٸز سٶز ەتكەلٸ وتىرعان بٸزدٸڭ بابالارىمىز - تٷركٸ حالىقتارى – ەرقاشان ەلەم تاريحىندا ۇلىلىقپەن جەنە ٸرٸ مەدەنيەتتٸڭ يەسٸ بولۋىمەن سيپاتتالىپ كەلدٸ. ەلەمدٸ جاۋلاعان تٷركٸلەردٸڭ ٸزدەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەۋرازييا دالاسىندا سايراپ جاتىر جەنە قازٸرگٸ تاڭدا, كٶپتەگەن حالىقتىڭ ەل بولىپ ۇيىسۋىنا ات سالىستى. تٷركٸ قاعاناتى, تٷرگەشتەر, قارلۇقتار, قاراحاندار, قاراقىتايلار قۇرعان تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ بٸزدٸڭ ٶركەنيەتٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ ەڭ بٸر مەدەني دامۋ جەتٸستٸگٸنٸڭ شەگٸنە جەتكٸزگەنٸن كٶرسەتتٸ. ال, بٸز وسى ماقالامىزدا ەلٸمٸزدٸ ورتاعاسىرداعى گٷلدەنۋدٸڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا جەتكٸزگەن, عىلىم مەن بٸلٸمدٸ جوعارى دەرەجەدە دامىتقان قاراحان مەملەكەتٸ مەن اقسٷيەكتەرٸنٸڭ تاريحي پايدا بولۋى مەن قايدان شىققانى تۋرالى وي قوزعاماقپىز.

ەڭ بٸرٸنشٸ قاراحان يمپەريياسىنىڭ قۇرىلۋى مەن پايدا بولۋىنا جەنە ونى قۇرعان تٷركٸ اقسٷيەكتەرٸنٸڭ تەگٸنە كٶز جٷگٸرتەيٸك. قاراحان قاعاناتى العاش رەت تاريح ساحناسىنا ح عاسىرلاردا شىقتى. وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا مەن ورتالىق ازييانى تۇتاسىمەن جاۋلاپ الىپ, شىعىس تٷركٸستان, جەتٸسۋ, سىردارييا, تالاس, شۋ, ماۋەرەنناھر ٶڭٸرٸن ٶزدەرٸنٸڭ قۇتتى قونىسى ەتەدٸ. ياعني, قاراحان قاعاناتىنىڭ قۇرىلۋى ول مەملەكەتتٸڭ قۇرۋشىسى سانالاتىن ساتۇق بوعرا حاننىڭ 940 جىلى بالاساعۇن بيلەۋشٸسٸن تاقتان تٷسٸرٸپ, ٶزٸن قارا قاعان دەپ جارييالاۋىنان باستالدى دەيدٸ. مٸنە, وسىدان باستاپ تاريح بەتٸندە قاراحان دەگەن اتاۋ ورنىعىپ قالدى. نەگٸزٸ, قاراحان دەگەن اتتىڭ ٶزٸ قاشان جەنە قاي عاسىردا پايدا بولعان? ەسٸلٸ, وسى ۇلى تەرميننٸڭ شىعۋ تاريحىنىڭ ٶزٸ ەسكٸ كٶنە كٶز شەجٸرەلەردە ادامنىڭ اتىمەن بايلانىستىرىلادى. اتاقتى شىعىستىڭ عۇلاماسى, پارسى مەن تۇران اراسىنداعى ٸرٸ سوعىستى سيپاتتاپ جازعان فيرداۋسيدٸڭ «شاحناما» اتتى ٷلكەن شىعارماسىندا تۇراننىڭ اتاقتى قاعانى افراسيابتىڭ ٶمٸرٸن كەڭٸنەن سۋرەتتەيدٸ. وسى جىر جولدارىندا دا فيردوۋسي افراسيابتىڭ باتىر ۇلدارىن سيپاتتاپ جازادى. ٷلكەن ۇلى قاراحاننىڭ ەرلٸگٸن دە باياندايدى. مٸنە, العاشقى قاراحان اتاۋى افراسيابتىڭ ٷلكەن ۇلى رەتٸندە العاش رەت وسى جەردە كەزدەسەدٸ. بۇل تۋرالى كٶپتەگەن ورتاعاسىرلىق دەرەك كٶزدەرٸ قاراحاندى كٶبٸنەسە اتى اڭىزعا اينالعان اتاقتى وعىز بابانىڭ ەكەسٸ رەتٸندە سيپاتتايدى. جالپىلاما ايتقاندا قاراحان باتىردىڭ باباسى دا بالاسى دا ەلەمدٸ جاۋلاعان تٷركٸ قاعاندارى ەكەنٸن ۇعىناسىڭ. وسىنداي اتىشۋلى اتاقتىڭ ەلەمگە جايىلۋى كٶپتەگەن اقسٷيەك حان ۇرپاقتارىن دا ويلاندىرسا كەرەك. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز, ەلەمدٸ جاۋلاعان شىڭعىسحان دا ٶزٸنٸڭ اتا-بابا شەجٸرەسٸن اتاقتى وعىز قاعانعا اپارىپ قوسادى. ۇلى ەمٸر تەمٸر دە شەجٸرەسٸن جازعاندا اتالارىن اپارىپ شىڭعىسحاننىڭ ارعى بابالارىمەن قوسىپ, ول دا وعىز پاتشاعا بارىپ تٸرەلەدٸ. ياعني, ۇلى قاعانداردىڭ تٷپ اتالارى, اتاپ ايتقاندا, قاراحان باباعا, ونىڭ ۇلى وعىز قاعانعا قوسىلاتىنى ەرينە, قىزىق جايتتەر ەكەنٸ راس. بٸراق, مۇنىڭ دا تٷبٸندە بٸر شىندىقتىڭ بارى اقيقات قوي. ەيتپەسە, سونشاما حاندار مەن ەمٸرلەردٸڭ ٶز اتا تەگٸن قاراحان – وعىزعا اپارىپ بەكەر قوسپاسى بەلگٸلٸ دە. تٸپتەن, قىرعىز حالقىنىڭ اتاقتى ەپوسىنداعى ماناس باتىر دا ٶزٸن قىرعىز ەمەس, تٷپ اتاسىن قاراحانعا سٸلتەيتٸنٸ جايدان-جاي ەمەس بولار?!

تٷپ اتاسى تٷمەن حان,

تٷمەن حاننان بايۋنحان.

بايۋن حاننان شايان حان,

شايان حاننان قاراحان.

قاراحاننان جاقىپحان,

جاقىپتىڭ ۇلى جاس ماناس,

جالپى جۇرتقا باس ماناس,

-دەپ «ماناس» جىرىندا دا ماناستىڭ تٷبٸ قاراحان ەكەنٸن بۇلاي تولعانا جىرلاماس تا ەدٸ عوي. (قىرعىز حالقىنىڭ باتىرلىق داستانى. ماناس. 1-توم). وسى ماناس جىرىن تەرەڭ زەرتتەگەن ەلكەي مارعۇلان ٶزٸنٸڭ «ەجەلگٸ جىر اڭىزدار» اتتى ەڭبەگٸندە: «ماناس شىققان ورتانىڭ جەمٸسٸ كٶپ وڭتٷستٸك ٶلكەلەر – تالاس, فەرعانا, قاشعارمەن تىعىز بايلانىستا بولعانىن بەلگٸلەپ, ونىڭ قاراحان دەۋٸرٸندە مەدەني تۇرمىستى قالا ٶمٸرٸن ەسكە تٷسٸرەتٸندٸگٸن كٶرسەتەدٸ»  دەيدٸ. شىنىندا دا ماناستىڭ ٶمٸرٸ ٶتكەن كەزەڭ مەن جەرلەر دە قاراحان دەۋٸرٸ ەكەنٸ راس جەنە ٶزٸ دە قاراحان ۇرپاعى ەكەنٸن جىرىندا ايتىپ كەتەدٸ. ونى بٸز جوعارىدا كەلتٸردٸك. ال, ەلكەي مارعۇلاننىڭ ايتۋى بويىنشا ماناس تارازداعى ەۋليە قاراحاننىڭ ٸنٸسٸ بولىپ كەلەدٸ. ەلكەي مارعۇلان وسى ەڭبەگٸندە: «يبن ەل-اسيردٸڭ جازۋىنشا, جاقىپ (ماناستىڭ ەكەسٸ) – تالاس قالاسىندا وردا قۇرعان شاح ماحمۋد ەۋليە قاراحاننىڭ ٸنٸسٸ. ح عاسىردىڭ سوڭىندا اتباسىندا ەكٸمشٸلٸك قۇرىپ, سول ايماقتى بيلەگەن كٸسٸ» دەيدٸ. سٶيتٸپ, ولاردىڭ شەجٸرەسٸن بىلاي تاراتادى: «ساتۇق بوعرا حان – ەلەك بوعرا حان – حارۋن بۋراحان(ەۋليە قاراحان), قادىرحان. قادىرحاننان – ٷسٸپ, جاقىپ. جاقىپتان – ماناس. ەندٸ وسى ماناس جىرىندا ماناس پەن باتىر المامبەت ٶلگەن كەزدە ەكەۋٸن دە ەكەلٸپ تالاس قالاسىنا جەرلەيدٸ. ەلكەي مارعۇلان تاعى دا وسى ەڭبەگٸندە: «تالاس قالاسى – تٷۋ باستا تٷرٸك قاعاندارىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر بايتاقتىسى, ونى رۋم ەلشٸسٸ زەمارحتىڭ جازۋلارى اشىق سيپاتتايدى. قارلىق, قاراحاندىقتار دەۋٸرٸندە تالاس – ولاردىڭ جەتٸسۋداعى اتاقتى استاناسىنىڭ بٸرٸ... ماناستىڭ ەلەۋمەتتٸك تٸرشٸلٸگٸ كٶبٸنەسە وسى تالاس, مەركە, قۇلان قالالارىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶتەدٸ.. حالىق اڭىزى بويىنشا, ەڭ اقىرعى سوعىستا ٶلگەن ماناستىڭ تەنٸن تالاسقا ەكەلٸپ قويادى (403 بەت)» دەپ ناقتىلايدى. تاعى دا: «جاۋ قولىندا ٶلگەن المامبەتتٸڭ سٷيەگٸن باقاي جاۋ جەرٸندە قالدىرماي, ٶزٸنٸڭ سارى الا تۇلپارىنا ارتىپ, ۇيىق جەر – تالاسقا ەكەلٸپ قويادى (411 بەت)» دەپ جازادى. مۇنىڭ بەرٸن نە ٷشٸن ايتىپ وتىرمىز, ونداعى ويىمىز قاراحان اقسٷيەكتەرٸنٸڭ ەڭ كٶپ مەكەندەگەن جەنە ەڭ جەرلەنگەن جەرلەرٸ قاسيەتتٸ تاراز قالاسى ەدٸ. بۇل دەگەنٸمٸز – سول دەۋٸردەگٸ تاراز قالاسى قاراحاندىق اقسٷيەكتەر كٶپ جەرلەنەتٸن ۇلى حاندار پانتەونىنا اينالعان قالا دەگەن ويىمىزدى راستاي تٷسەدٸ. 

مٸنە, وسىلايشا قاراحاندىقتاردان كٶپتەگەن ۇلى تۇلعالاردىڭ شىققانىن جەنە قاراحان دەگەن اتاۋدىڭ نەگٸزٸ ارىدا جاتقانىن اڭعاردىق. بٸراق, وسى كٷنگە دەيٸن بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن, ياعني, تايپالار اراسىندا قارقىندى شىعا قويماعان وسى اتاۋدىڭ قايدان پايدا بولعانى تۋرالى پٸكٸرلەر سان-الۋان. سەبەبٸ, دەل سول دەۋٸردە بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸز قاراحان اتاپ جٷرگەن مەملەكەت شىنىمەن قاراحان اتالدى ما, ەلدە, باسقا اتاۋمەن اتالدى ما, بۇل جاعى بٸزگە بەيمەلٸم. بٸزگە بەلگٸلٸسٸ, «قارا قاعان» دەگەن تيتۋلدى يەمدەنگەن بيلەۋشٸنٸڭ اتىمەن قاعانات «قارا قاحاندار يمپەريياسى» دەپ اتالىپ كەتتٸ دەيتٸن تۇجىرىم. ال, قاراحان دەگەن ۇعىم - نەگٸزٸ مەملەكەتتٸڭ شارتتى اتاۋى بولاتىن. ونى 1874 جىلى ۆ.گريگورەۆ دەگەن عالىم ەنگٸزگەندٸ. ەيتپەسە, قاراحان مەملەكەتٸن سول زاماندا باتىس ەلدەرٸ ەلەك حاندار نەمەسە تابعاش حاندار دەپ اتاسا, ال ارابتٸلدٸ قۇجاتتاردا ەل-افراسياب ەل-حاقانييا ەلٸ دەپ اتاعان. ياعني, اتاقتى تٷركٸ حاقانى افراسيابتىڭ ۇرپاقتارى ەكەنٸن جەنە سولار قۇرعان مەملەكەتتٸ افراسياب حاقاننىڭ ەلٸ دەپ بەكەر اتاماسا كەرەكتٸ.

ۆ.گريگورەۆتٸڭ بۇل اتاۋدى نەگە سٷيەنٸپ جەنە قانداي دەرەكتەن العانى بەلگٸسٸز. سەبەبٸ, كٶنە كٶز دەرەكتەردٸڭ كٶبٸسٸندە قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ حاندارى بوعرا حاندار, تابعاش حاندار, ارسلان حاندار, قادٸرحاندار دەپ جازىلعان جەنە ٸشٸنارا عانا قارا حاندار دەپ تە جازىلعانىن ەسكەرسەك, قارا حاندار دەگەن كٶپ ايتىلماعانىن اڭعارامىز. ەرينە, قاراحان دەگەن اتاۋدان قاشىپ وتىرعان جوقپىز, تەك وسى ديناستييانىڭ ٶكٸلدەرٸ شىن مەنٸندە سول دەۋٸردە قالاي اتالدى جەنە ٶزدەرٸ قۇرعان مەملكەتتٸڭ اتاۋىن قالاي اتادى دەگەن وي عانا بٸزدە. بۇل بٸز ٷشٸن قاراحان تاريحىن جاقىن زەرتتەپ تانىسۋعا كٶپ سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. وسى قاراحان تەرمينٸ تۋرالى قانشاما عالىمدارىمىز جازىپ تا, ايتىپ تا كەلەدٸ. كەيبٸرەۋلەرٸ تٸپتەن ولار تۋرالى تىڭ ويلارىن ورتاعا سالعان. سولاردىڭ بٸرٸ حامزا كٶكتەندٸ اعامىز. ول كٸسٸ ٶزٸنٸڭ «اسپان مەن دالانىڭ تٶرت ۇمىتىلعان تاريحى» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگٸندە: «قارا عۇن – قارا-عۇنيلار مەملەكەتٸ. قاراعۇنيتتار – قاراحاندار مەملەكەتٸ. «قاراحاندار» مەملەكەتٸ دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسى «ەۋليە حاندار» مەملەكەتٸ دەگەن سٶز. قاراحانيت ەلٸن افراسياب پاتشانىڭ تٷركٸ حالىقتارىنا جايىلعان ۇرپاقتارى – قوجا رۋى بيلەگەن. كەيٸنگٸ زامانداردا پارسىلىقتار ىقپالىمەن بيلٸكتەن اجىراپ قالادى» (موسكۆا «قاسيەت» 2001 ج.  32-بەت.) دەپ, قاراحان دەگەن اتاۋ – عۇنداردىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاعى, ٶزدەرٸن قاراعۇن دەپ اتاعان تايپالاردىڭ مەملەكەتٸ دەگەن اتاۋدان شىققان دەيدٸ. 

ەرينە, بۇعان قارسى شىعۋعا بٸزدٸڭ ەش سەبەبٸمٸز جوق. مٷمكٸن, سولاي دا شىعار. بۇل دا شىندىققا جاناساتىن قاعيدا. ۋاقىت ٶتە كەلە اتاۋدىڭ ٶزگەرٸپ, قاراعۇننىڭ قاراحان بولىپ ٶزگەرٸپ كەتۋٸ دە زاڭدىلىق نەرسە. الايدا, قاراحان يمپەريياسىنىڭ الدىندا عانا وسى ٶڭٸرگە 200 جىل بيلٸك جٷرگٸزگەن قارلۇق قاعاناتى ٶمٸر سٷردٸ ەمەس پە? ال, قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ساتۇق قاراحان بولسا سول قارلۇق اقسٷيەكتەرٸنٸڭ بٸرٸ قۇل بٸلگە قادىرحاننىڭ ۇرپاعى سانالادى. سوندا نەگە قايتا قۇرىلعان مەملەكەتتٸ قارلۇق ەمەس, قاراحان دەپ اتايدى دەگەن دٷدامال وي تۋادى. سەبەبٸ, سول قارلۇق مەملەكەتٸن قۇرۋشى اقسٷيەكتەردٸڭ جالعاسى رەتٸندە قۇلدىراعان قارلۇق قاعاناتىن قايتا قالپىنا كەلتٸرگەن ساتۇق بوعرا قاراحاننىڭ ٶزٸ عوي? ەرينە, كٶپتەگەن عالىمدارىمىز قاراحان مەملەكەتٸن قارلۇق قاعاناتىنىڭ زاڭدى جالعاسى سانايدى. تاراز ايماعى مەن جەتٸسۋ جەرٸن جايلاپ جاتقان ياعما, شٸگٸل, قارلۇق, دۋلات تايپالارى ەكەنٸن ەسكەرسەك, بۇل زاڭدىلىق تا شىعار. بٸراق ورتاعاسىرلىق قوجالاردىڭ «ناسابناما» اتتى شەجٸرەلٸك قولجازباسىندا ورتا ازيياعا يسلام دٸنٸن تاراتۋ ٷشٸن سوعىس اشا كەلگەن, تٷبٸ ارابتىق سانالاتىن قولباسشىلاردى, ياعني ەبد ار-راحيمدى قاراحان يمپەريياسىن قۇرۋشى ساتۇق بوعرا حان دەپ سانايتىندىعى. سٶيتٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ تٷبٸن پايعامبارىمىزدىڭ ساحاباسى حازٸرەتٸ اليگە اپاراتىندىعى. وسى جەردە ناسابنامانىڭ التى تٷرلٸ ۆاريانتى بار دەرەگٸنەن شەجٸرە كەلتٸرەيٸك. بۇل قولجازبالاردىڭ بەرٸندە دە ولار ٶز تٷبٸن سوناۋ ادام اتادان باستاپ تاراتادى. «يسلاميزاتسييا ي ساكرالنىە رودوسلوۆنىە ۆ تسەنترالنوي ازيي: ناسلەديە يسكاح بابا ۆ نارراتيۆنوي ي گەنەولوگيچەسكوي تراديتسيياح. 1-توم, 2-توم. سوستاۆيتەلي: اشيربەك مۋمينوۆ, انكە فون كيۋگەلگەن, دەۆين دي ۋيس, ميحاەل كەمپەر.  الماتى-بەرن-تاشكەنت-بلۋمينگتون «دايك-پرەسس»  2008 ج» اتتى ەڭبەكتە ناسابنامانىڭ ماۋلانا سايف اد-دين ورىن قويلاقي «ۆاسييات-ناما-يي», «ناسابناما» اركۋك رەداكتسيياسى, «تااريحناما» كايالىق رەداكتسيياسى, «تاردجۋما-يي ناساب-ناما», «ناساب-ناما» قاراسمان رەداكتسيياسى, ابد ال-ازيز ي بەن كاتتا حودجانىڭ «ناساب-ناما-يي مانزۋما» اتتى التى تٷرٸ باسىلعان. ەندٸ وسى دەرەكتەردٸڭ جەلٸسٸ بويىنشا جازىلعان قاراحاندىقتاردىڭ اتا-تەك شەجٸرەسٸن تاراتايىق: «ادام اتا – شيس – ۋنۋش – قاينان – ميحايل – باردايل – احنۋح – مۋتۋشالاح – ماديك – نۇق – سام – سايدا – ارفاحشاد – سالىق – ەمٸر – بالا بي – ارعىن – اش-شار – نارۋح – اتارۋح – ازار – يبراحيم – يسمايل – قايدار – حامد – سامير – نازر – ياشدجاب – اشدجاب – اس-سام – ال-ياسا(حازٸرەتٸ حيدر ەسٸمٸ) – ادر – ادين – الييا – مااد – مۋدار – ٸليياس – ماليك – حۋزايمان – قينانات – نادر – لاۋيي – كاب – مۋررا – كيلاب – قۋسايي – ابد ال-ماننان – حاشيم – ابد ال-مۋتتاليب - ابۋ تاليبتەن – حازٸرەتٸ الي – مۇحاممەد حانافيا – شاح ابد ال-فاتتاح – شاح ابد ال-كاححار – شاح ابد ار-راحيم باب (سۋلتان ساتۋك بۋگرا كارا حان)» بولىپ تاراتىلادى. وسى شەجٸرەگە قاراپ وتىرساق ساتۇق بوعرا حان 800 جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن ادامنىڭ دەۋٸرٸنە كەلەدٸ. ال, ورتاعاسىرلىق عالىم جامال قارشى مەن قازٸرگٸ كٶپتەگەن عالىمداردىڭ جازۋىنشا ساتۇق قاراحان شامامەن 900-955 جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن. سوندا ارالارى 150 جىلعا الشاقتايتىنداي شەجٸرە كٸمدٸ كٸممەن شاتاستىرىپ جٷر? ال ساتۇق بوعرا حاننىڭ تٷركٸلٸك شەجٸرەسٸ قۇل بٸلگە قادىرحان – بازىر ارسلان حان – ساتۇق بوعرا حان بولىپ تاراتىلادى. ەگەر جوعارىداعى شەجٸرەگە كەلەر بولساق قۇل بٸلگە قادٸرحان شاح ابد ال-فاتتاحپەن بٸر كەسكٸندە تۇرادى دا حازٸرەتٸ ەلٸنٸڭ نەمەرەسٸ بولىپ شىعا كەلەدٸ. ەرينە, بۇل قيسىنعا كەلمەيدٸ.

بۇل تۋرالى مارقۇم ەبدٸكەرٸم ەبدٸمومىنوۆ اعامىز ٶزٸنٸڭ «قاراحان ەۋلەتٸ» اتتى كٸتابىندا دا ولاردىڭ شەجٸرەسٸن بىلاي تاراتادى: حازٸرەتٸ ەلي قارامولداح پەن حانافييا انامىزدان - مۇحاممەد يبن ەل-حانافييا, ودان - شاح ابد ەل-فاتتاح پەن شاھ ابد ەل-ماننان; شاح ابد ەل-فاتتاحتان - شاح ابد ەل-جافار, ودان – شاح ابد ەل-قاھار, ودان – شاح ابد ار-راحمان جەنە شاح ابد ەل-راحيم; شاح ابد ار-راحماننان – ىسقاق باپ جەنە ابد ەل-جاليل باپ. شاح ابد ار-راحيمنان قۇلاعىمىزعا سٸڭٸستٸ بولعان شەجٸرەلەردە: “ٷش بالا بولدى” دەلٸنٸپ, ەكەۋٸنٸڭ اتتارى اتالادى. بٸرٸ – ابد ەل-كەرٸم, ەكٸنشٸسٸ – ابد ەل-حاسان» («2011 ج. 59 بەت.). ەبدٸكەرٸم اعامىز تاعى دا ٶزٸنٸڭ وسى ەڭبەگٸنٸڭ 12 بەتٸندە: «قوجالار شەجٸرەسٸمەن شۇعىلدانىپ جٷرٸپ ٶزدەرٸن پايعامباردان (س.ع.س.) كەيٸنگٸ ٷش حاليفا – حازٸرەتٸ ەبۋ بەكٸر اس-سىددىق (ر.ا.), حازٸرەتٸ ومار يبن حاتتاب (ر.ا.) پەن حازٸرەتٸ وسمان يبن اففاننان (ر.ا.) تاراتاتىن قوجالاردى دا كٶپتەپ كەزدەستٸرٸپ جٷردٸم. بٸراق اتتارى اتالعان بۇل اسىلزاتتار تۋرالى نەبٸر كەرەمەت حاديستەردٸ كٶرسەم دە پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ولاردىڭ ۇرپاعىن “مەنٸڭ ەۋلەتٸم” دەپ ايتقان حاديسٸن كەزدەستٸرمەدٸم» دەيدٸ اعامىز. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز تٷركٸلٸك ساتۇق بوعرا حان ٶزٸنٸڭ تٷپ شەجٸرەسٸن باسقا بٸر دە بٸر ساحاباعا قوسپاي, تەك اقسٷيەكتٸك تامىرىن ۇستاپ قالۋ ٷشٸن پايعامبار ەۋلەتٸ سانالاتىن مۇحامەد-حانافيياعا اپارىپ تٸرەپ قويۋۋى ەدٸ. مٸنە, قاراحاندىقتاردىڭ ٶزدەرٸ تۋرالى جازعان شەجٸرە دەرەكتەرٸ. بٸراق, بۇل شىنىندا دا دۇرىس پا, بۇرىس پا? ولاردى بارلىق ارابتەكتەستەردٸڭ ٶزدەرٸ دە تٷركٸلەر دەپ اتايدى جەنە تٷركٸنٸڭ اتىشۋلى قاعانى افراسيابتىڭ ۇرپاقتارى سانايدى. سوندا بۇل قالاي بولدى? شاتاسىپ جاتقان بٸز با, ەلدە اراپ تاريحشىلارى ما? ەلدە, بٸزدٸ شاتاستىرىپ شەجٸرەسٸن بۇرمالاپ جازعان قاراحاندىقتاردىڭ ٶزدەرٸ ما جەنە بۇل نە ٷشٸن كەرەك بولدى ەكەن? تاعى دا قوسىپ ايتارىمىز, حازٸرەتٸ ەلٸنٸڭ ەيەلٸ حانافييا ەشقانداي دا پايعامبار ەۋلەتٸنە جاتپايتىن, دٸنٸ, تٸلٸ بٶلەك رۋم پاتشاسىنىڭ قىزى ەدٸ. سوندا بۇل ەۋلەت قالايشا پايعامبار ەۋلەتٸ بولادى? وسىعان قاراپ وتىرىپ, بۇل شەجٸرەنٸڭ ەرٸكسٸز قيسىنسىزدى قيسىندىرىپ قۇراپ جازعان جەنە يسلام دٸنٸن ۇستاعان تٷركٸ پاتشالارىنىڭ پايعامباردى دەرٸپتەۋٸ ارقىلى قۇرمەت تۇتىپ قۇرالعان شەجٸرەگە اينالىپ شىعا كەلەدٸ. 

جوعارىداعى ەڭبەكتەگٸ «ناسابنامانىڭ» اركۋك رەداكتسيياسىنداعى شىعارىلىمىندا: «وسىدان كەيٸن ٷش پاديشاح ٷش توپقا بٶلٸندٸ: حازٸرەتٸ ابد ار-راحيم باب شيرشيق القابى ارقىلى ارگۋ, تارازعا بەت الدى جەنە بارلىق اۋدانداردى يسلامداندىردى. ول جەردەن 100 مىڭ جاۋىنگەرٸمەن قاشقارعا بەت الدى. وندا بٸر پاديشا بولدى. ونىڭ لاقاپ اتى - مىڭكٶزلٸك بوعرا قاراحان, ال شىن اتى - باحتان. ول باحتاندى سەنٸمگە شاقىردى, بٸراق ول ونى قابىلدامادى. سودان كەيٸن ول ٶلٸممەن كٷرەسٸپ, باحتاندى ٶلتٸردٸ. 60 مىڭ مۇع-تارسالار قايتىس بولدى, 10 مىڭ مۇسىلمان ٶلدٸ. حازٸرەت ابد ار-راحيم بوعرا قاراحاننىڭ قىزىن ەيەلٸ ەتٸپ الدى, ول كارا كاڭلى تايپاسىنان شىققان... ابد ار-راحيم باب ياركەنت ۋالاياتىندا بٸر قالانى تۇرعىزدى. ابد ار-راحيم سۇلتان ساتۇق بوعرا قارا حان اتاعىن الدى. ونىڭ قابٸرٸ ياركەنت ۋالاياتىندا ورنالاسقان» (109-110 بەتتەر) دەپ, ابد ار-راحيمنىڭ ساتۇق بوعرا حان لاۋازىمىن قالاي العانىن جازادى. بۇل دەرەككە قاراساق ساتۇق بوعرا حان قاشعارداعى ارتۋش مەكەنٸندە ەمەس, جەتٸكەنت جەرٸندە جاتىر. سوندا ارتۋشتاعى ساتۇق بوعرا ەۋليە قاراحان كٸم? ناسابناما جەلٸسٸ بويىنشا ابد ار-راحيم باب ٷلكەن ۇلىن قاشعاردى بيلەۋگە جٸبەرەدٸ. ول وندا قىلىشتى قاراحان دەگەن اتاقپەن ەل بيلەيدٸ. ال ٶزٸ وڭتٷستٸك ٶڭٸرگە كەلٸپ تۇراقتايدى. قازٸرگٸ وڭتٷستٸك ٶلكەسٸندەگٸ ساتۇق اتا دەپ اتالاتىن قاسيەتتٸ مازار سول كٸسٸنٸڭكٸ دەپ ايتادى. سوندا قاشقاردى بيلەگەن قىلىشتى قاراحان ارتۋش جەرٸندە جاتقان ساتۇق بوعرا حان بولىپ شىقپاي ما? بۇل بٸزدەگٸ عىلىمي نەگٸزدٸ شاتاستىرىپ جاتقان دٷنيەلەر ەكەنٸ راس. سەبەبٸ, شەجٸرە جازۋشىلار اراسىندا اتالارىنىڭ اتى-جٶنٸ مەن ولاردىڭ ٶمٸر سٷرگەن جىلدارىن شاتاستىرىپ الۋشىلىقتار بار ەكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر.

ەندٸ, وسى جەردە بٸر ٷلكەن مەسەلە ٶزٸنەن-ٶزٸ تۋىنداپ شىعا كەلەدٸ, ول شىنىندا دا «ناسابنامادا» ايتىلعان جاۋلاۋشىلار, ياعني, ىسقاق باب, ابد ال-جاليل باب, ابد ار-راحيم باب (ساتۇق بوعرا حان) «اراب پا ەلدە تٷركٸلٸك قولباسشى ما?» دەگەن سۇراق. ٶيتكەنٸ, ورتاعاسىرلىق اراب دەرەككٶزدەرٸنٸڭ ەشقايسىسىندا دا وسى ەبد ار-راحيم اتىمەن اتالاتىن تۇلعانىڭ جوقتىعى, ياعني, ساتۇق بوعرا حان سانالاتىن ادامنىڭ يسلامدى تاراتۋ ٷشٸن تٷركٸ جەرٸنە سوعىس اشىپ كەلۋٸ تۋرالى دەرەكتٸڭ بولماۋى. ەگەر ولار شىنىمەن ارابييا نەمەسە يران جاقتان كەلگەن بولسا مٸندەتتٸ تٷردە اراب تاريحشىلارى مەن جيھانگەزدەرٸنٸڭ جازبالارىنا تٷسەر ەدٸ عوي?! مٸنە, سۇراقتىڭ توقىراۋعا ۇشىراعان جەرٸ دە وسى جەر بولدى. ورتاعاسىرلىق قوجالاردىڭ اتا-تەك شەجٸرەسٸ سانالاتىن «ناسابناما» جازبالارىنا قاراپ وتىرساڭىز شىنىندا دا يسلام دٸنٸن ورتا ازيياعا تاراتا كەلگەن قولباسشىلار حيجراتتىڭ 150-شٸ جىلدارى دەپ ەسەپتەلٸنەدٸ. ال, بۇل ٶز كەزەگٸندە 770-776 جىلدارعا سەيكەسەدٸ. ياعني, تۇپ-تۋرا قارلۇق قاعاناتىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭٸنە دٶپ تٷسەدٸ. وسى «ناسابناماعا» كٶز سالساڭىز, قارلۇق مەملەكەتٸن ەڭ العاش قاعانات رەتٸندە قۇرۋشى اقسٷيەكتەردٸڭ ٶمٸربايانىن جازىپ وتىرعان سەكٸلدٸ. وسى دەرەكتٸ اسىقپاي تالداي كەلە, بۇقارا, سامارقاند جاقتاعى قارلۇق تايپالارىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ يسلام دٸنٸن قابىلداي وتىرىپ, جەتٸسۋعا قاراي جورىققا شىققانى جەنە وسى ٶڭٸردەگٸ باسقا دا قارلۇق, دۋلۋ, شٸگٸل, ياعما تايپالارىن ٶزدەرٸنە قوسا وتىرىپ, ولارعا ٶزدەرٸ ۇستانعان يسلام دٸنٸن ۋاعىزداي كەلە جەنە ونى ٶزدەرٸنٸڭ باستى دٸني ۇستانىمى رەتٸندە  يسلامدى بەتكە الىپ,  ۇلى قارلۇق قاعاناتىن قۇردى دەپ ناقتى ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ ەشقانداي دا ارابتىق نەگٸزٸ جوق ەكەنٸ اڭعارىلىپ تۇرعانداي. بۇدان شىعار قورىتىندى, قاراحان مەملەكەتٸن قۇرعان قاراحاندىق اقسٷيەكتەردٸڭ تٷپ-نەگٸزٸ تٷركٸلٸك تايپادان ەكەندٸگٸ. مۇنى كەزٸندە «تاۋاريح حامسا» (بەس تاريح) اتتى تٷركٸ تاريحىن جازعان حاليد قۇربانعالي دا راستاي تٷسەدٸ. ول وسى اتالعان ەڭبەگٸندە: «بۇعرا حان لاقابىن العان العاشقى بۇعۇقرا حان - تاۋ حاننىڭ توعىزىنشى نەمەرەسٸ. وسى تاۋ حان نەسٸلٸنەن ساعۇن ەلٸنە حان بولعان ەۋەلگٸ قارا حان مەن ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا بولعان توعىز بابالارىنىڭ اتى بٸزگە مەلٸم ەمەس. تاۋ حان زامانى مۇحاممەد پايعامباردان 300 جىل بۇرىن بولىپ, مۇنىڭ توعىزىنشى نەمەرەسٸ بٸرٸنشٸ رەت بۇعرا حان اتالعان. بۇل بۇعرا حان مەن سىدىق بۇعرا قاراحاننىڭ حان اراسى 400 جىلداي بولعان. تاۋ حان مەن بۇعرا حان اراسىنداعى بابالارى حان بولماعاننان اتتارى اتاۋسىز قالعان. بٸراق, العاشقى بۇعرا حان مەن سىدىق بۇعرا حان ەۋلەتٸنٸڭ اراسىندا حاندىق ٷزٸلمەگەن» (الماتى: قازاقستان, 1992. 229-230 بەتتەر) - دەگەن دەرەگٸنە سٷيەنسەك, قاراحان اقسٷيەكتەرٸنٸڭ تٷبٸ تٷركٸلٸك نەگٸزدەن بارىپ شىعاتىندىعى جەنە حاندىق بيلٸكتٸ ٷزبەي ۇستاپ وتىرعاندىعى ايقىندالادى. تاۋ حان دەگەنٸمٸز – ەبٸلعازى باھادٷر حاننىڭ «تٷرٸك شەجٸرەسٸ», قادىرعالي جالايريدىڭ «جىلنامالار جيناعى», راشيد اد-ديننٸڭ «جىلنامالار تاريحى», «وعىزناما» ت.ب. وسىنداي ورتاعاسىرلىق ەڭبەكتەردە ايتىلاتىن تٷرٸك – قاراحان – وعىز حان – تاۋ حان اتتى قاراحان اقسٷيەكتەرٸنٸڭ تٷپ اتاسى. ياكي, قاراحان بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ دە شىققان ورتاسى وعىزعا بارىپ تٸرەلەدٸ. قالاي بولعاندا دا قاراحاندىقتاردىڭ تٷپ نەگٸزٸ تٷركٸنٸڭ اتى شۋلى قاحانى افراسيابقا بارىپ تٸرەلەتٸندٸگٸ. مۇنى ورتاعاسىرلىق تاريحشى, قاراحاندار شەجٸرەسٸن جازعان جامال قارشى دا راستاي تٷسەدٸ. ول ٶزٸنٸڭ «ەل-مۋلحاكات بي-س-سۋراح» اتتى ەڭبەگٸندە: «ساتۇق بوعرا حان ابد ال-كاريم يبن بازير ارسلان حان يبن بٸلگە قادٸرحان افراسيابتىڭ ۇرپاعى. افراسياب يبن پۋشانگ يبن الىپ يبن رىسىماننىڭ, ال سوڭعى اتالارى تۋر يبن افريدۋن يبن انۋيان يبن زاراساف يبن دجام يبن فارس يبن بۋري يبن كاركين يبن يافاس يبن نۇق پايعامبار بولىپ تارالادى» دەپ, ولاردىڭ تٷركٸلٸك شەجٸرەسٸن تٷپ تامىرىنان تاراتىپ بەرەدٸ. مٸنە, جامال قارشىدان ارتىق قاراحان تاريحى مەن شەجٸرەسٸن جازعان بٸردە بٸر ادام جوق. ەندٸ مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدٸڭ ەڭبەگٸن وقىپ كٶرەيٸك: «قاشقار مازارلارىنا قاتىستى ايتقاندا, ولاردىڭ ەڭ بٸرٸنشٸسٸ – ساتۇق بوعرا حاندٸكٸ. ول افراسياب ەۋلەتٸنەن شىققان.... ول تٷركٸلەردٸڭ ٸشٸنەن ەڭ العاش مۇسىلمان بولعان», 328-بەت) – دەيدٸ. تاعى دا: «قاشقاردىڭ سۇلتاندارىنىڭ ٸشٸنەن – ساتۇق بوعرا حان جاستايىنان يسلام دٸنٸن قابىلدادى. كەيٸن پاتشا بولعان سوڭ قاشقار ۋەلاياتىنىڭ بەرٸ يسلام دٸنٸنە كٸردٸ. ودان كەيٸن بٸرنەشە ۇرپاعى قاشقاردىڭ پاتشالىق تاعىنا وتىردى» («تاريحي راشيدي» مۇحاممەد حايدار دۋلاتي. «تۇران» باسپاسى, الماتى. 2003 ج. 317-بەت) – دەپ, ونىڭ نەگٸزٸ تٷركٸ ەكەنٸنە توقتالادى. مٸنە, ورتاعاسىرلىق وسى تاريحشىلار بٸزدەن گٶرٸ سول زامان تاريحىن جاقسى بٸلەتٸن شىعار?! ياعني, تٷركٸلەر اراسىنان ەڭ العاش مۇسىلمان بولعان قاراحاندار جەنە ولار تٷركٸنٸڭ اتىشۋلى حاقانى افراسييابتىڭ ۇرپاقتارى......

وسى «نسابناما» شەجٸرەلٸك كٸتابىن زەرتتەگەن زٸكٸرييا جانداربەك اعامىز دا ٶزٸنٸڭ «ناسابنامە» نۇسقالارى جەنە تٷركٸ تاريحى» اتتى ەڭبەگٸندە بىلاي دەيدٸ: «بۇل دەرەكتەر يبن ان-ناديمنٸڭ «ال-فيحريست» كٸتابىنداعى يسحاق ات-تٷرٸك پەن «ناسابنامە» نۇسقاسىنداعى يسحاق بابتىڭ بٸر ادام ەكەندٸگٸن دەلەلدەيدٸ» (الماتى 2002 ج. «دايك پرەسس» باسپاسى. 88-بەت) دەگەن ويى. مۇندا دا ىسقاق بابتىڭ تٷركٸ دەگەن تيتۋلى بولعاندىعى دا كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتادى. اتالعان كٸتاپتا: «سايرام حانى بٸلگە قۇل قادٸرحان 840 جىلى ٶزٸن قاعان دەپ جارييالاپ, قاعاناتتىڭ جەكە دارا بيلەۋشٸسٸنە اينالادى.....(95-بەت) دەيدٸ تاعى زٸكٸرييا اعامىز. ال, وسى قارلۇق تايپالارىنىڭ قۇرامى مەن ولاردىڭ ساياسي قۇرىلىسى جٶنٸندە جەنە قاراحان يمپەريياسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن شىعۋ تەكتەرٸ تۋرالى ٷلكەن عىلىمي ەڭبەك جازعان س.م.سىزدىقوۆ اعامىز ٶزٸنٸڭ «قارلىق-قاراحان مەملەكەتٸ: ساياسي تاريحى جەنە مەدەني مۇرالارى» اتتى كٸتابىندا: «جامال قارشي دا قاراحانداردىڭ مۇسىلماندىق ەۋلەتٸن قۇرۋشى ساتۇق ەبد ەل-كەريمنٸڭ اتاسى قارلىق قاعانى بٸلگە كٷل قادٸر حان بولدى دەپ جازدى» («فولليانت» باسپاسى, استانا – 2015 ج.174-بەت)» دەپ دەلەلدەي تٷسەدٸ. بٸز جوعارىداعى بٸرنەشە دەرەكتەردٸ كەلتٸرە وتىرىپ, بۇل جەردە بٸر نەرسەنٸ ناقتى انىقتادىق, ول - ساتۇق قاراحاننىڭ تٷركٸلٸك قارلۇق قاعانى بٸلگە قۇل قادٸرحاننىڭ ۇرپاعى ەكەندٸگٸن جەنە ونىڭ تٷپ نەگٸزٸ اراپتاردان كەلگەن دەيتٸن قوجالار رۋىنا ەش قاتىسى جوقتىعى.

ال بۇلاردىڭ تەگٸ اراپتىق دەپ جٷرگەنٸ ساتۇق بوعرا حاننىڭ باباسى قۇل بٸلگە حاننان ميراس بولىپ قالعان يسلام دٸنٸن قابىلداي وتىرىپ جەنە ونى العاش رەت مەملەكەتتٸك دٸن رەتٸندە ٶزٸ قۇرعان مەملەكەتكە ەنگٸزٸپ, حالىق اراسىندا ناسيحاتتاۋ ٷشٸن ٶزٸن قالايدا اللانىڭ نۇرىنان پايدا بولعان دەيتٸن دٸني شاريعات پەن ۇلىلىق قاعيداعا نەگٸزدەپ, ٶزدەرٸنٸڭ اتا-بابا شەجٸرەسٸن مۇحاممەد پايعامباردىڭ ساحاباسى حازٸرەت اليدٸڭ بالاسى مۇحامەد-حانافيياعا اپارىپ تٸرەۋٸندە جاتىر. بۇعان دەلەل رەتٸندە بٸر دەرەكتٸ ايتقىمىز كەلەدٸ. ول «تازكيرە-ي بۇعرا حان» دەپ اتالاتىن ورتاعاسىردا جازىلعان شىعارما. قازٸرگٸ تاڭدا, ساتۇق بوعرا حان تۋرالى جازىلعان كٶنە دەۋٸردٸڭ بٸردەن-بٸر دەرەگٸ وسى بولىپ تابىلادى. ياعني, ونىڭ ٶمٸربايانى مەن ۇرپاقتارىنىڭ شەجٸرەسٸ جايلى جازىلعان قۇندى دٷنيە. بٸزگە بۇل دەرەك تۋرالى مەلٸمەتتٸ العاش رەت جەتكٸزگەن شىعىستانۋشى عالىم ش.ۋاليحانوۆ بولاتىن. ول ٶزٸنٸڭ «قاشقار ساپارلارى» اتتى كٷندەلٸگٸندە قاشقاردان وسى ەڭبەكتٸ كەزدەستٸرگەنٸن جازعاندى. قازٸرگٸ تاڭدا, اتالعان شىعارما قولىمىزعا تيٸپ, ورتاعاسىرلىق تٷركٸ مەدەنيەتٸنٸڭ اسا قۇندى جەدٸگەرٸ سانالاتىن وسى شىعارمانى تٷپنۇسقادان تٸكەلەي تەرجٸمەلەگەن شىعىستانۋشى سەرٸكباي قوسان دەگەن عالىمىمىز بولىپ وتىر. ەندٸ وسى اتالعان شىعارماعا سٶز بەرسەك: «حاق تاعالا ەزٸرەتٸ سۇلتان بۇل ەلەمگە كەلمەس بۇرىن بٸرنەشە جىل ٸلگەرٸدە [ونىڭ] رۋحىن ميعراج تٷنٸ ەزٸرەتٸ پايعامبار رۋحىنىڭ قاتارىندا كٶرسەتتٸ. ەزٸرەتٸ پايعامبار (س.ع.س.): «بۇل قاي پايعامباردىڭ رۋحى  مۇنشا ۇلىق دەرەجەدە قۇداي تاعالا جاراتقان?», – دەپ ەزٸرەتٸ جەبٸرەيٸلدەن (ع.س.) سۇرادى. جەبٸرەيٸل (ع.س.): «ەي, اللانىڭ ەلشٸسٸ, بۇل ەشبٸر پايعامباردىڭ رۋحى   ەمەس. سٸزدٸڭ ٷممەتٸڭٸزدٸڭ رۋحى. ول ٷممەتٸڭٸز سٸز دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ ٷش جٷز وتىز جىل ٶتكەننەن كەيٸن دٷنيەگە كەلٸپ, تٷركٸستان ۋەلاياتىندا كەپٸرلەردٸ يسلام دٸنٸنە كٸرگٸزٸپ, سٸزدٸڭ شاريعاتىڭىزدى حالىق اراسىندا ەشكەرەلە قىلادى. ونىڭ اتى – ەزٸرەتٸ سۇلتان ساتۇق بۇعرا حان عازى» دەپ جاۋاپ بەردٸ» دەيتٸن دەرەك بار. ەندٸ وسى اڭىزدىڭ ەل ٸشٸندە جەنە يسلام عۇلامالارىنىڭ ايتۋى بويىنشا باسقاشا ٶربيتٸنٸن بٸلەمٸز. ول اڭىزدا پايعامبار ميعراجعا كٶتەرٸلگەندە ساتۇق بوعرا حاننىڭ ەمەس, ٶزٸنەن كەيٸن يسلام دٸنٸن كەڭٸنەن تاراتاتىن, ناسيحاتتايتىن احمەت ياساۋيدٸڭ رۋحاني نۇرىن كٶرەدٸ. وسى سەبەپتەن دە مەككەدە مۇحاممەد, تٷركٸستاندا قوجا احمەت دەپ, تٷركٸستاندى ەكٸنشٸ مەككە سانايتىنى. ياعني, قاراحاندىقتار قالاي بولعاندا دا ساتۇق بوعرا حاندى يسلام دٸنٸن ناسيحاتتاعانى ٷشٸن ياساۋيدٸڭ اڭىزىمەن شاتاستىرىپ, ۇلى تۇلعا رەتٸندە كٶرسەتەتٸنٸ. ياعني, بۇل اڭىز بۇل شەجٸرەلەرگە بەرتٸندە, 15-16 عاسىرلاردان كەيٸننەن قوسىلعان دەۋگە بولادى. مٸنە, تٷبٸ تٷركٸلٸك ساتۇق بوعرا حاننىڭ ۇرپاقتارى ونى قالاي دەرٸپتەگەنٸن وسىناۋ دەرەكتەن اڭعارا بەرٸڭٸز. اتالعان بوعراحاندار تاريحىن جازعان وسى دەرەككە سٷيەنەر بولساق, سۇلتان ساتۇق بوعرا حان شامامەن 952 جىلى دٷنيەگە كەلگەن بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ەرٸ قاراي سول دەرەكتە تاعى دا: «ەزٸرەتٸ سۇلتان ساتۇق بۇعرا حان عازى توقسان التى جاس ٶمٸر سٷردٸ. سوعان شەيٸن ول بالحتىڭ الدىنداعى ماحمۇد داريياسىنا دەيٸن, بۇ تاراپتى كٷن  شىعىسقا شەيٸن, سولتٷستٸگٸ قاراقۇرىم [قاركٶرٸم] دەگەن جەرگە شەيٸن سەمسەرٸنٸڭ كٷشٸمەن كەپٸرلەردٸ مۇسىلمان قىلىپ, ەزٸرەتٸ مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) شاريعاتتارىن ھەم دٸن ميللەتتەرٸنٸڭ بٸرەگەي نەگٸزٸن قالادى» دەپ جازادى. ەرينە, مۇنداي شەجٸرەلەردٸڭ ٶز تەكتەرٸن پايعامبارعا اپارىپ تٸرەۋٸ يسلام دٸنٸن قابىلداۋ كەزەڭٸندەگٸ ٶزدەرٸنٸڭ مەرتەبەسٸ مەن اتاق-ابىرويلارىنىڭ اسقاق بولۋى ٷشٸن جاسالعان دٷنيە دەپ قاراۋ كەرەك. ەيتپەسە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي مۇنىڭ بارلىعى ورتاعاسىرلىق اراب جازبالارىنا تٷسەر ەدٸ عوي. ال ولاردا مۇنداي دەرەك جوقتىڭ قاسى.

تاعى بٸر مەسەلە, ول قازٸرگٸ تاڭدا عالىمدارىمىزدىڭ ەبد ار-راحيم بابتى ساتۇق بوعرا قاراحاننىڭ مۇسىلمانشا ەسٸمٸ دەپ قابىلداۋىندا جاتىر, ياكي ەكەۋٸن بٸر ادام رەتٸندە ساناۋىندا. ال ساتۇق قاراحان بابامىز شىنىندا دا قازٸرگٸ عالىمدارىمىز ايتىپ جٷرگەندەي شامامەن 900-955 جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن. مۇنى تاعى دا عۇلاما عالىم جامال قارشى دەلەلدەي تٷسەدٸ. ول «ەل-مۋلحاكات بي-س-سۋراح» ەڭبەگٸندە: «ساتۇق بوعرا حان ەل-عازي 955 جىلى قايتىس بولدى. مازارى قاشعار ايماعىنا قارايتىن ارتۋدج دەگەن جەردە» دەپ ناقتىلايدى. 

 ەندٸ, وسى دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, ەبد ار-راحيم باب پەن ساتۇق بوعرا حان ەكەۋٸنٸڭ ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸرلەرٸن الىپ قارايتىن بولساق, وندا تٸپتەن ساي كەلمەيتٸنٸن اڭعارۋعا بولادى. سەبەبٸ, ورتاعاسىرلىق سايف اد-دين ورىن قويلاقيدىڭ «ناسابناما» اتتى شەجٸرەلٸك دەرەگٸنە سٷيەنسەك, وڭتٷستٸك ٶڭٸردەن شىعىسقا قاراي يسلام دٸنٸن تاراتۋ ٷشٸن ەبد ار-راحيم, ىسقاق باب, ەبدٸ ەل-جاليل باب اتتى ٷش قولباسشىنىڭ اتتانعانى تۋرالى جازىلادى. ال, ولاردىڭ وسى دەرەكتە ايتىلعانداي جاۋلاۋ دەۋٸرٸنە قاراساق, وندا ولار حيجراتتىڭ 150-شٸ جىلدارى شىققانى ناق تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋلى. سوندا قازٸرگٸ جىل ساناۋمەن 770-776 جىلدارعا سايكەس كەلەدٸ. بۇل دەگەن ەبد ار-راحيم باب پەن ساتۇق بوعرا حان ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا باقانداي 150-200 جىلداي ۋاقىت بار ەكەنٸن كٶرسەتپەي مە? ياعني, قارلۇق قاعاناتىن قۇرعان وسى ٷش تٷركٸلٸك قولباسشى ەكەنٸنە ەشقانداي داۋ جوق. سونىمەن تالداي كەلە ايتپاعىمىز ابد ال-راحيم باب ساتۇق بوعرا حاننىڭ اتاسى نەمەسە باباسى. اتاسى بولسا قۇل بٸلگە قادٸرحان بولادى, ال ساتۇق بوعرا قاراحاننىڭ مۇسىلمانشا ەسٸمٸ ابد ەل-كاريم. 

ال, ەندٸ وسى ساتۇق بوعراحاننىڭ ەۋليەگە اينالۋى مەن سوعان تەڭەستٸرٸلگەن تارازداعى ەۋليە قاراحاننىڭ بٸر-بٸرٸنە تاريحي قاتىستىلىعى تۋرالى ويدى قوزعاپ كٶرەيٸك. ەل اراسىندا حالىقتىڭ ساتۇق بوعراحاندى ەۋليەاتا ساناپ, وعان ەلٸ كٷنگە دەيٸن سيىنىپ كەلە جاتقانى ايتىلادى. ال, سونداي ەۋليە اتا قاسيەتٸنە يە بولعان تاعى بٸر قاراحاندىق, ول – تارازداعى ەۋليە قاراحان بابا مازارى. ەل ٸشٸندەگٸ اڭىز-ەڭگٸمەلەرگە قاراساڭىز تارازداعى ەۋليەاتانى ساتۇق بوعراحان ەدٸ دەيتٸن تاريحي جەلٸلەر دە جەتكٸلٸكتٸ. ەكەۋٸن اجىراتا الماعان حالىق كەيدە قاشعار جەرٸندەگٸ ەۋليەاتا مەن تارازداعى ەۋليەاتانى بٸر ادام دەپ سانايدى. حٸح عاسىردىڭ اياق جاعىندا وسى ٶڭٸردەگٸ بارلىق تاريحي ورىنداردى زەرتتەگەن ورىستىڭ ەۋەسقوي تاريحشىلارى ۆ.پ.پانكوۆ پەن ۆ.كاللاۋر تٷركٸستاندا قۇرىلعان «تٷركٸستان ەۋەسقويلارى ارحەولوگتارىنىڭ ٷيٸرمەسٸ» اتتى ٷيٸرمەنٸڭ  وتىرىسىندا تاراز قالاسىنداعى قاراحان بابا تۋرالى جيناعان دەرەكتەرٸن جارييالايدى. سول دەرەكتەردە: «ەۋليەاتا قازىسى (ياعني, قاراحان بابانىڭ شىراقشىسى) ابدۋللانىڭ ايتىسى بويىنشا ەۋليەاتا قاراحاننىڭ شىن اتى شا ماحمۋد. ول 95 جىل جاساپ, 15 جىلىن ەل كٶزٸنە كٶرٸنبەي قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋگە ارناعان. 40 جىل ەل بيلەگەن. ول 866 جىلى ٶمٸردەن وزعان. ونىڭ اتا-تەگٸ قازيدىڭ جازباسى بويىنشا بىلاي ەكەن: حازٸرەتٸ الي – مۇحاممەد حانافييا – شا-ابدۋفاتتاح – شا-ابدۋجاببار – ابدۋقاھھار – شا حاسان – ابدۋل ازيز – شا ماحمۋد (ەۋليە قاراحان)» (پروتوكولى زەسەدانيي سووبششەنيي چلەنوۆ تۋركەستانسكوگو كرۋجكا ليۋبيتەلەي ارحەولوگيي) ۆ.پ.پانكوۆ (مازار كاراحانا).  423 بەت.) - دەگەن دەرەكتٸ كەلتٸرەدٸ. دەل وسىنداي دەرەك زٸكٸرييا جانداربەك اعامىزدىڭ «ناساب-نامە» نۇسقالارى جەنە تٷركٸ تاريحى» اتتى جوعارىداعى بٸز ايتقان ەڭبەگٸندە دە بار. وندا: «ساتۇق بوعرا قاراحان ٷلكەن ۇلى شاح احمەدتٸ قاشقارعا قويادى. ونىڭ لاھاب اتى شامى حان. ورتانشى ۇلى شاح مۇحامەدتٸ جەتٸكەنت ەلٸنە پاتشا قويادى, لاھابى شامسى حان. كٸشٸ ۇلى شاح حاساندى قۇزبالىققا پاتشا قىلادى. شاح حاساننىڭ لاھابى – قىلىش قاراحان. ونىڭ ۇلى ابد ال-ازيز, لاھابى اربۋز قاراحان, قابٸرٸ – سارىع بالىعدا, توقماق اتا دەپ اتالادى. شاح ابد ال-ازيز ۇلى – شاح ماحمۋد, لاھابى – ەۋليە قاراحان, 283/896-97 جىلى وپات بولدى (94-بەت), - دەيتٸن دەرەگٸ.

ەندٸ وسى جەردە جوعارىدا ايتىلعان التى ناسابناما نۇسقاسى جازىلعان ەڭبەكتەگٸ 1-شٸ نۇسقاسىنا, ياعني, سايف اد-دين ورىن قويلاقيدىڭ ناسابناماسىنداعى شەجٸرەگە كٶز جٷگٸرتەيٸك. بۇل ناسابنامادا شاح ماحمۋدتىڭ شەجٸرەسٸ بىلاي تاراتىلادى: «ابد ار-راحيم باب (سۇلتان ساتۇق بوعرا كارا حان) - قىلىش قارا حان – ەربۋز قارا حان – ەۋليە قاراحان – مانسۇر قارا حان – شاعىر بي قاراحان – جامال قاراحان – دجيحاد قاراحان – سانجار قاراحان – سۇلتان حان – عاداي قاراحان – ابد ال-حاليك حان – مۇحاممەد شەيح – شاح حاسان شەيح – ابد ال-ازيز – شاح ماحمۇد (لاھابى ەۋليە كاراحان)». بۇل شەجٸرەگە قاراساق تارازداعى ەۋليە قاراحان شاح ماحمۇد ساتۇق بوعرا حاننىڭ 15-شٸ ۇرپاعى بولىپ تۇر. ەگەر بٸر ۇرپاق اراسى شامامەن 20 جىل دەپ ەسەپتەسەك, ەكەۋٸنٸڭ اراسى 300 جىل بولادى. ال 25 جىل دەسەك, 375 جىل بولادى. سونىمەن ساتۇق قاراحاننىڭ ٶلگەن 955 + 300 = 1255, ال 955 + 375 = 1330 جىل شىعادى. ەرينە, مۇنى جاي بولجام دەپ قاراڭىز. ەگەر وسىلاي بولسا وندا ەۋليە شاح ماحمۇد شامامەن 1300 جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن تۇلعاعا اينالادى. ال ناسابنامانىڭ باسقا 5 نۇسقاسىندا دا شاح ماحمۇد ساتۇق قاراحاننىڭ شٶبەرەسٸ بولىپ كەلەدٸ. «ابد ار-راحيم - كيليچ كارا حان – يرتۋز كارا حان (ەربۋز حان) – ماحمۋد حان (ەۋليە قارا حان) – مانسۋر كارا حان». وسى 5 نۇسقاسىنا سەنسەك وندا شاح ماحمۇد يبن ەل-اسير ايتقانداي 1070 جىلدارى تارازدى بيلەگەن ماحمۇد قاراحانعا كەلەدٸ. بٸراق, مۇنى ەۋليە دەپ دەرٸپتەيدٸ عوي?! ال يبن ەل-اسير ونى ەيەلٸ ۋ بەرٸپ ٶلتٸرگەنٸن جەنە ەشقانداي ەۋليە بولماعانىن جازادى. سوندا تارازداعى ەۋليە قاراحان كٸم?

وسى جەردە تاعى دا بٸر قىزىقتى دەرەكتٸ ايتقىم كەلەدٸ, ول قازٸرگٸ قاراحان بابا مازارىنىڭ ماڭدايىندا تۇرعان پارسىشا جازۋ ەدٸ جەنە سونى زەرتتەۋ ارقىلى كٶپ جەيتتەردٸڭ بەتٸن اشۋ ەدٸ. مۇنى وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەشكٸم مەن بەرٸپ اۋدارماپتى. مەن وسى قاراحان تاريحىن زەرتتەپ جٷرگەنٸمە بٸراز جىل بولدى. وسىعان وراي مەن وسى جازۋدى اراپ تٸلٸن بٸلەدٸ دەگەن بٸراز ادامدارعا جٸبەردٸم. ولار ونىڭ اراپ تٸلٸندە ەمەس, پارسى تٸلٸندە جازىلعانىن انىقتادى. سوسىن ول پارسىشا جازۋدى مەن ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «تۇران-يران» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يسلام جەمەنەي اعامىزبەن سٶيلەسٸپ, سول كٸسٸگە جٸبەردٸم. ول كٸسٸنٸڭ اۋدارماسى بويىنشا قاراحان مازارىنداعى پارسىشا سٶزدەردٸڭ كٸلتٸ اشىلدى. اۋدارمانىڭ استىندا يسلام جەمەنەي اعامىز جاساعان پارسىشا سٶزدٸ دە سول كٷيٸ جٸبەردٸم. ول بىلاي اۋدارىلدى:

«ىلاسىڭىزعا تٷس كٶرٸپ وقىدىم, پاتشا گٷلزارى.

سەن جازار بولساڭ ونىڭ تاعدىرىنا,

"پاتشا گٷلزارى سانىمەن سانالعان" 1322

تو که نویسد برای انجامش

روضه پادشاه بود رقم

ياعني, مۇنداعى جازۋدىڭ ماعىناسىنا قاراپ وتىرساق, وندا جاتقان بٸر ادامنىڭ ٶلگەن جىلىنا مەڭزەيدٸ. بەيٸتتٸڭ ەكٸ جولى تولىق جوعارىداعىداي اۋدارىلدى. ەگەر, 1322 جىلى ٶلگەن ادام بولسا نەمەسە سول جىلى مازار سالىنعان بولسا, وندا بۇل مازاردا جاتقان ادام «كٸم بولدى» دەگەن داۋلى سۇراق تۋاتىنى اقيقات. ەندٸ ماعان بۇل قىزىق بولىپ تۇر. مەنٸڭ «التىن وردا ھەم قايدۋ حان مەملەكەتٸ» دەگەن ماقالامدا وسى تاراز قالاسىن ٶزٸنٸڭ استاناسى ەتٸپ, وسىندا 40 جىل بيلٸك قۇرعان قايدۋ حان تۋرالى جازعان ەدٸم. مىنا دەرەكتەرگە قاراپ وتىرسام بۇل مازار سوندا 1300 جىلى ٶمٸردەن ٶتكەن قايدۋ حاننىڭ مازارى ما دەگەن دە وي تۋادى. ٶزٸ ٶلگەن سوڭ 22 جىلدان كەيٸن باسىنا ۇرپاقتارى كەسەنە سالدىرۋى دا مٷمكٸن عوي?! ورتاعاسىرلىق تاريحشى جامال قارشى ٶزٸنٸڭ «ال-مۋلحاكات بي-س-سۋراح» اتتى ەڭبەگٸندە: «بٸزدٸڭ ەلدٸڭ حانى – كايدۋ حان 670/1271 ج. قىركٷيەك ايىنىڭ سوڭىندا تارازدا تاققا وتىرعان. ول ەدٸلەتتٸ, جومارت, جۇمساق مٸنەزدٸ, ەلدٸڭ مٷددەلەرٸن تٷسٸنەتٸن, بٸلٸمدٸ, مۇسىلمانداردى قولداۋشى, مەيٸرٸمدٸ, تاپقىر حان ەدٸ» دەپ ونى ماقتاپ ايتادى. ال ورتاعاسىرلىق «مۋيزز ال-انساب» اتتى ەڭبەكتە: «قايدۋ حان ۇزاق ٶمٸر سٷردٸ جەنە 40 جىلداي پاتشالىق قۇردى. ونىڭ قىرىق شاقتى ۇلدارى بولدى» دەگەن دەرەكتٸ كەلتٸرەدٸ.

ەندٸگٸ مەنٸڭ ويىما ورالىپ وتىرعان دٷنيە, قاراحان بابانىڭ اڭىزىندا دا ونىڭ 40 جىل ەل بيلەگەنٸ, بٸلٸمدٸ, جومارت, ەدٸلەتتٸ بولعانى ايتىلادى. ال بۇل ايتىلعان اڭىزداردىڭ بارلىعى دا بٸز ايتىپ وتىرعان جوعارىداعى دەرەكتەردەگٸ قايدۋ حاننىڭ بەينەسٸنە كەلەتٸنٸ ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر ەمەس پە? جەنە دە ابىلاي حاننىڭ نەمەرەلەرٸ سارجان مەن ەسەنگەلدٸ سۇلتاننىڭ تاشكەنت قۇسبەگٸسٸنٸڭ قولىنان قازا تاپقان كەزٸندە, ولاردى وسى تارازعا ەكەلٸپ جەرلەدٸ دەگەن اڭىزدار بار. شىنىندا دا باباسى قايدۋ حاننىڭ قاسىنا جەرلەنۋٸ ەلبەتتە قيسىنعا كەلەدٸ. سوندا بۇل كەسەنە قاراحان ەمەس, قايدۋ حان كەسەنەسٸ بولعانى ما? ال, اڭىزدارعا كەلەر بولساق, ساتۇق بوعرا حان دا, ۇرپاعى شاح ماحمۇد تا, مانسۇر قاراحان دا, قايدۋ حان دا 40 جىل ەل بيلەگەن. بەرٸنٸڭ بيلٸكتەگٸ جىلدارى بٸردەي. وسىعان قاراپ ەل شاتاسقان-اۋ دەگەن دٷدامال وي كەلەدٸ. ەرينە, بۇل بولجام عانا. مۇنى ەندٸ بولاشاقتا زەرتتەۋگە الۋ كەرەك جەنە ٶزٸنٸڭ ناقتى شەشٸمٸن تابادى دەپ ويلايمىن. ياعني, بٸر تٷسٸنٸكتٸ نەرسە, تارازدا قانشاما قاراحاندىق حان-پاتشالار جەرلەنٸپ, كەيٸننەن قايدۋ حان بيلەگەندە حالىق اراسىندا بەرٸنٸڭ ەلەمگە تارالعان اتاق-اڭىزدارى بٸر-بٸرٸمەن شاتاسىپ, تۇرعىزىلعان مازاردىڭ اينالاسىندا سول اڭىزدار ٶرٸپ جٷرگەن. سول سەبەپتٸ حالىق بٸر پاتشانىڭ اڭىزىن بٸر پاتشامەن شاتاستىرىپ وتىرعان. حوش, سونىمەن ٶز تاقىرىبىمىزدى ەرٸ قاراي جالعاستىرايىق. 

    مۇندا ايتىلىپ تۇرعان ەۋليەاتا (شاح ماحمۋد حان) كاللاۋر مەن پانكوۆتىڭ تارازداعى قاراحان بابانىڭ شىراقشىسى ابدوللادان جازىپ العان جازباسى بويىنشا 866 جىلى ٶلگەن, ال «ناسابنامە» بويىنشا 896 جىلدارى ٶمٸردەن وزدى دەيدٸ. بۇل جەردە ابدوللا قازي مەن «ناسابنامە» شەجٸرەسٸ نە قاتەلەسٸپ وتىر, نە تۋرا شىندىقتى ايتىپ وتىر. قاتەلٸگٸ سول, بەرٸدە ٶمٸر سٷرگەن شاح ماحمۋدتىڭ ٶمٸر تاريحىن ونىڭ ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭنەن 200 جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن تۇلعانىڭ تاريحىنا اپارىپ تٸرەۋٸ. سەبەبٸ, شاح ماحمۋدتىڭ ٶزٸ 1060 جىلدارى كٶز جۇمعانىن ەسكەرسەك, اراداعى وسىنشاما الشاقتىققا قاراپ وتىرىپ, تارازدا بۇل ادامنىڭ جاتپاعانىن دەلەلدەي تٷسەتٸن نۇسقاعا كٶز جەتكٸزگەندەي بولامىز. ال, شىندىعى سول, قاراحان بابا مازارىندا جاتقان تۇلعانىڭ اقيقاتىندا 866-870 جىلدارى ٶمٸردەن وزدى دەيتٸن قاراحاندىقتاردىڭ تٷپ اتاسى سانالاتىن, مۇسىلمانشا ەسٸمٸ ەبد ار راحيم اتالىپ كەتكەن قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ ناق ٶزٸ ەكەندٸگٸ. سەبەبٸ وعان, قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ 840 جىلى ٶزٸن قاعان جارييالاپ, جاڭا مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قالاعاندىعى جەنە سايرام قالاسىنان ورداسىن تارازعا كٶشٸرٸپ ەكەلٸپ, وسىندا مەكەندەگەنٸ ايعاق. ال, ول 866 جىلدارى ٶلگەن كەزدە, ارتىندا قالعان ەكٸ ۇلى: بازىر ارسلان حان مەن وعۇلشاق قادٸرحاننىڭ ەكەسٸنەن قالعان تارازدى استاناسى ەتە وتىرىپ, شاشىراپ قالعان ەلدٸ بيلەۋٸ بولاتىن. وسى بٸر دٷربەلەڭ كەزەڭدە, ياعني, 893 جىلى سامانيدتٸك يسمايل بين احمەت تاراز قالاسىنا ٶزٸنٸڭ ەڭ الپاۋىت جورىعىن جاسايدى. تالاي تاريحي سوعىستاردىڭ كۋەسٸ بولىپ كەلە جاتقان تالاس القابى – تاعى دا بٸر اۋىر شايقاستىڭ تاريحىن باسىن كەشٸردٸ دەسە دە بولادى. بازىر ارسلان حان مەن ٸنٸسٸ وعۇلشاق قادٸرحاننىڭ شاشاقتاي شاشىلعان تٷركٸ ەسكەرٸنٸڭ باسىن قۇراپ, تالاس ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى كەڭ القاپتا اراپ-پارسى ەسكەرٸن كٷتٸپ الادى. ۇرىس دالاسىندا ەكٸ جاقتىڭ ەسكەرٸ جان بەرٸسپەي ارپالىسىپ, كٷن-تٷن دەمەي قىرعىن سوعىسقا ۇلاسادى. بٸراق تا, بۇل شايقاستىڭ قانشا كٷنگە سوزىلعانى تاريحتا بەلگٸسٸز كٷيٸندە قالادى, الايدا تٷركٸلەردٸڭ ەسەپسٸز شىعىنعا ۇشىراپ, اۋىر جەڭٸلٸسپەن اياقتالعانى شىندىق ەدٸ. بۇل سوعىس يسمايلعا دا وڭاي تيمەگەنٸ, ونىڭ دا قاتتى شىعىنعا ۇشىراعانى تۋرالى مۇحاممەد نارشاحي ٶزٸنٸڭ «بۇقار تاريحى» ەڭبەگٸندە ايتىپ كەتەدٸ. (مۋحامماد نارشاحي «يستورييا بۋحارى». ن.لىكوشين (پەر. س پەرس.) تاشكەنت: تيپو-ليتوگرافييا ت. د. "و ي گ. براتيا كامەنسكيە" 1897. 108 بەت.) وسىلايشا تاريحتا قاسٸرەتتٸ «تالاس قىرعىنى» دەگەن اتپەن قالدى. يبن ال-اسير مۇنى تٷركٸلەردٸڭ 10 مىڭ ادامىنان ايىرىلىپ, قاعاننىڭ ٷي-ٸشٸمەن قولعا تٷسكەنٸن جازادى. سوعان قاراعاندا وسى شايقاستا بازىر ارسلان حان مەن ونىڭ ەيەل بالا-شاعاسى تۇتقىنعا تٷسكەن سيياقتى. سەبەبٸ, وسىدان باستاپ ونىڭ ەسٸمٸ اتالمايدى جەنە بالاسى ساتۇق بوعراحاننىڭ وسى جەڭٸلٸستەن قاشىپ قاشعارعا كەتكەن اعاسى وعۇلشاق قادٸرحاننىڭ قولىندا 7 جاسار جەتٸم بالا بولىپ تەربيەلەنگەنٸ تاريحي ايعاق جەنە يسمايلدىڭ تاراز قالاسىن جاۋلاپ الىپ, وندا ەڭ العاشقى يسلام مٸشٸتٸن سالدىرۋى دا وسىعان دەلەل بولا الادى. ال, وعۇلشاق قادٸرحان قاشعارعا بارىپ, ەكەسٸ مەن اعاسىنان قالعان تٷركٸ حالقىنىڭ باسىن قوسىپ, ٶزٸن بوعرا حان دەپ اتايدى دا اعاسىنىڭ جەسٸر قالعان ەيەلٸن, ساتۇق قاراحاننىڭ اناسىن ەمەڭگەرلٸككە الادى. ياكي, بۇدان اڭعاراتىنىمىز ساتۇق بوعراحاننىڭ دا, ونىڭ ەكەسٸ بازىر ارسلان حاننىڭ دا تاراز ٶلكەسٸندە دٷنيەگە كەلۋٸ جەنە وسى تالاس ايماعىن ٶزدەرٸنٸڭ قۇتتى مەكەن ساناۋىندا جاتىر. ساتۇق وسى اعاسىن تاقتاپ تٷسٸرٸپ, ٶزٸ قاعان بولعان كەزدە تاراز ايماعىن جاۋدان تازالاپ, اتاسى قۇل بٸلگە قادٸرحانعا تاراز قالاسىندا مازار سالدىردى دەۋگە بولادى. ال, ەكەسٸ تۇتقىندا كەتكەندٸكتەن ونىڭ قايدا جەرلەنٸپ, قايدا ٶلگەنٸ تاريحتا بەلگٸسٸز كٷيدە ەكەنٸ راس. ال كەيٸنگٸ كەزدەگٸ حالىق اراسىندا ايتىلىپ جٷرگەن ابد ال-راحيم بابتىڭ ساتۇق بوعرا حان تاريحىمەن الماسىپ كەتۋٸنە قاتىستى ەرەكشەلٸككە كەلسەك, ولاردىڭ ەرلٸك ٸستەرٸنٸڭ اڭىزى ەل ٸشٸندە ەربٸر ۇلى تۇلعانىڭ قاسيەتٸمەن شاتاستىرىلىپ كەتكەنٸن ايعاقتايدى. بٸر قىزىعى, ساتۇق بوعرا حان دا, شاح ماحمۇد حان دا 95 جىل جاساعانى اڭىز بولىپ ايتىلادى. بٸراق, تاريحتا ەكەۋٸ ەكٸ تۇلعا بولعانى انىق ەرٸ اقيقات. ەكەۋٸ دە ەۋليەاتا دەگەن قاسيەتتٸ ەسٸمدٸ يەلەنەدٸ جەنە ەكەۋٸ دە 40 جىل ەل بيلەدٸ. مۇنى تاريحشى, پرفەسسور ەلٸمعازى دەۋلەتحان اعامىز ٶزٸنٸڭ «سۇلتان ساتۇق بوعرا حان عازى» اتتى «اقيقات» جۋرنالىنىڭ 2019 جىلعى 28 جەلتوقسانداعى سانىندا: «ساتۇق بوعرا حان تاققا وتىرعان 40 جىلدا قاراحان حاندىعى بۇعان دەيٸن تٷرٸك حالىقتارى تاريحىندا بولىپ كٶرمەگەن ٶركەنيەتتٸك دامۋعا قول جەتكٸزدٸ» دەپ تۋراسىن ايتادى جەنە ونىڭ تاققا 915 جىلدارى وتىرعانىن ايعاقتايدى. بٸراق, وسىنداعى شاح ماحمۋدىمىز يبن ەل-اسيردٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا 95 جىل جاساماعانى تاعى دا دەلەلدٸ تٷردە باياندالادى. سوندا 95 جىل جاساعان تارازداعى تاريحي تۇلعامىز – قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ جاسى بولعانى. ەرٸ تارازدى بيلەگەن شاح ماحمۋدتىڭ باباسى جاتقان قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ مازارىنا كەلٸپ كٷندٸز-تٷنٸ قۇلشىلىعىن جاساپ, وعان سيىنىپ جٷرگەندٸكتەن دە حالىق وسى ۇرپاعىنىڭ اتاعى مەن باباسى ەكەۋٸن كەيٸن شاتاستىرىپ العان-دى. شاح ماحمۋدتىڭ ٶزٸ دە وسى باباسىنىڭ قاسىنا جەرلەنگەنٸ دە شىندىق.

سونىمەن ەلدٸڭ كٶكەيٸندە تارازداعى ەۋليە قاراحاننىڭ مازارىنا قاتىستى بۇل قاي قاعاننىڭ تاريحى بولدى ەكەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى: ەبد ار-راحيمنىڭ با (قۇل بٸلگە قادٸرحان), ساتۇق قاراحاننىڭ با, شاح ماحمۋد حاننىڭ با? ەلدە, ٷشەۋٸ دە بٸر تۇلعا بولىپ, ەر تٷرلٸ لاۋازىممەن اتالىپ جٷرگەن بٸر ادامنىڭ بەينەسٸ ما? مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە بۇل جەردە ايتىلىپ وتىرعان تۇلعالاردىڭ ٸشٸنەن ەبد ار-راحيم مەن قۇل بٸلگە قادٸرحان بٸر ادام بولىپ, ەكەۋٸنٸڭ دە ٶمٸردەن ٶتكەن كەزەڭدەرٸ سەيكەس كەلەتٸنٸ جەنە ەۋليەاتا كەسەنەسٸ دە وسى كٸسٸگە ارناپ سالىنعاندىعى شىنايىلىققا جاقىنداستىرادى.

نەگٸزٸ, قاراحان يمپەريياسى ٶزٸنٸڭ تٷپ نەگٸزٸن وسى بٸلگە قۇل قادٸرحاننان باستايدى. بۇل تۋرالى تاريحشى, عالىم س.سىزدىقوۆ: «ەدەتتە قالىپتاسقان تاريحنامادا قارلىق مەملەكەتٸ 940 جىلى قاشعاردىڭ تٷرٸك بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ بالاساعۇندى باسىپ الۋىنا بايلانىستى قۇلادى دەلٸنەدٸ. ال قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ تاريحى 942 جىلدان, ياعني ساتۇق بوعرا حاننىڭ بالاساعۇن بيلەۋشٸسٸن قۇلاتىپ, ٶزٸن قاعان رەتٸندە جارييالاعانىنان باستالادى دەپ كٶرسەتەدٸ. شىن مەنٸسٸندە, بىلاي بولعان ەدٸ: 840 جىلى قارلىقتاردىڭ جابعۋى, يسپيدجابتى بيلەۋشٸ بٸلگە كٷل قادىر قارا حان قاعان اتاعىن الىپ, حالىققا جارييا ەتتٸ. مٸنە, وسى كەزدەن باستاپ قارلىق مەملەكەتٸن بيلەۋشٸلەر ٶزدەرٸن قارا حان ەۋلەتٸنەنبٸز دەپ ساناي باستادى. بۇل 840 جىل. ال دەستٷرلٸ تاريحنامادا قاراحاندار ەۋلەتٸن ساتۋك ابد ال-كەريمنٸڭ يسلامدى قابىلداپ, قاعان رەتٸندە ٶزٸن جارييالانۋىنان باستايدى. قايسىسى دۇرىس? بٸزدٸڭشە, قاراحاندار ەۋلەتٸنٸڭ بيلٸگٸن 840 جىلدان, ياعني بٸلگە كٷل قادىر قارا حان قاعاننان باستاعان تاريحي ەدٸلدٸك بولار ەدٸ. ٶيتكەنٸ, العاشقىسى مەن كەيٸنگٸسٸنٸڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق تەك يسلام دٸنٸن مەملەكەتتٸك دٸن رەتٸندە قابىلداۋدا عانا...... وعۇلشاقتىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ ساتۇق بوعرا حان (915-955) قاراحانداردىڭ مۇسىلماندىق ەۋلەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى بولدى. بۇل جەردە ەرەكشە دەن قوياتىن جاعداي تاريحنامادا قالىپتاسقانداي ساتۇق بوعرا حان جالپى قاراحان ەۋلەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى ەمەس, ونىڭ تەك مۇسىلماندىق باعىتىن باستاۋشى رەتٸندە قاراستىرۋ كەرەك. (سول بٸر زاماندا. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ.  05.02.2015 ج.) – دەپ ٶتە ەدٸلدٸگٸن ايتادى.

مٸنە, ەربٸر تاريحتى زەردەلەي بٸلەتٸن كٶزٸ قاراقتى جاننىڭ بارلىعى دا قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ تارازدى ٶزٸنٸڭ استاناسى ەتٸپ, قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى بولعانىن جاقسى تٷسٸنەدٸ.

وسى جەردە باسىن اشىپ الاتىن بٸر مەسەلە بار, ابد ار-راحيم مەن ەبد ەل-كاريم ياعني, ساتۇق قاراحان اتاۋلارىنىڭ بارلىعى دا بٸر تۇلعانىڭ ەرتٷرلٸ اتپەن ايتىلىپ جٷرگەن ەسٸمٸ رەتٸندە اتالۋى. مٸنە, وسىلاردىڭ ٸشٸنەن ساتۇق بوعراحاننىڭ قاي تۇلعا ەكەنٸن انىقتاپ الۋ مٸندەتٸ تۇر. سەبەبٸ, ابد ار-راحيم حيجراتتىڭ 150 جىلدارى, ياعني, 770 جىلدارى يسلام سوعىسىن اشا كەلگەن تۇلعا. ول ساتۇق قاراحاننىڭ زامانىنا مٷلدەم سەيكەسپەيدٸ. ەبد ەل-كاريم ساتۇق بوعراحاننىڭ يسلام دٸنٸن قابىلداعاننان كەيٸنگٸ ارابشا اتاۋى دەسەك, كەي دەرەكتە ەكەۋٸن ەكٸ بٶلەك تۇلعا رەتٸندە جازادى. مەيلٸ, ەڭ باستىسى ابد ار-راحيم مەن ابد ەل-كاريم ەكەۋٸ ەكٸ تۇلعا ەكەندٸگٸ. سوندا, ابد ار-راحيمدٸ ٶز باسىم ساتۇق قاراحاننىڭ اتاسى قۇل بٸلگە قادٸرحان دەپ ويلايمىن. حالىق اراسىندا كەي كەزدەرٸ تارازداعى قاراحان بابا مازارىن ساتۇق قاراحاننىڭ كەسەنەسٸ دەيتٸن اڭىزدار دا ەلٸ ٶرٸپ جٷر. ال, جوعارىداعى اتالعان كاللاۋر مەن پانكوۆتىڭ دەرەكتەرٸندە تارازداعى قاراحان بابانىڭ 96 جىل ٶمٸر سٷرگەندٸگٸ جەنە 866 جىلدارى ٶمٸردەن ٶتكەندٸگٸ ناقتىلانىپ تۇر. تاعى دا «ناسابناما» نۇسقاسىن الىپ قاراساق وندا دا تارازدا جاتقان شاح ماحمۋدتىڭ 896 جىلدارى ٶلگەنٸن جازادى جەنە ەبد ار-راحيم پاتشانىڭ قاشعار ەلٸنە وتىز جىل پاتشالىق قىلىپ, ٶز ۋاقىتىندا تابعاچ بۇعرا حان اتانىپ, قاشعاردا قالماعانىن باياندايدى. ال, قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ 840 جىلى بالاساعۇندا ٶزٸن قاعان جارييالاعانعا دەيٸن بيلەگەن جەنە وتىرعان نەگٸزگٸ رەزيدەنتسيياسى تاراز قالاسى بولعانى بەلگٸلٸ. سونىمەن دەرەكتەردٸ سالىستىرىپ قاراپ وتىرساق تارازداعى ەۋليەاتا قاراحان بابامىزدىڭ ورنىندا مەنٸڭ ويىمشا ساتۇق قاراحاننىڭ تٷپ اتاسى قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ, ياعني ەبد ار راحيمنىڭ جاتقانىن اڭعارعانداي بولامىن. بۇل پاتشا ەڭ بٸرٸنشٸ يسلام دٸنٸن ۇستاۋشى دا تاراتۋشى دا  بولعانى اقيقي شىندىق. تاعى دا جامال قارشيعا سٷيەنەيٸك: «تٷركٸ مەملەكەتٸ ٸشٸندە بٸرٸنشٸ بولىپ يسلام دٸنٸن قابىلداعان شاش بولدى. ونىڭ تۇرعىندارى يسلامدى بٸلگە قۇل قادٸرحان دەۋٸرٸندە قابىلداعان ەدٸ» دەگەن دەرەگٸ. ياعني, بٸلگە قۇل قادٸرحان افراسياب ۇرپاقتارى ٸشٸنەن بٸرٸنشٸ بولىپ يسلام دٸنٸن قابىلداعان جەنە ونى ۇرپاقتارىنا ميراس ەتٸپ قالدىرعان. 

سٶيتٸپ, العاشقى قارلۇق-قاراحان قاعاناتىن قۇرۋشى ادام دا وسى كٸسٸ. سول دەۋٸردە تاراز قالاسىنىڭ قارلۇق قاعاناتىنىڭ ورتالىعى بولعاندىعى تاعى بار. قارلۇقتاردىڭ اراب باسقىنشىلارىنا قارسى كٶپ جىلدار بويى تويتارىس بەرٸپ, تالاي رەت تاشكەنتتەن ەرٸ ىعىستىرعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. بٸراق, ٸشٸنارا ات تٶبەلٸندەي عانا ورتانىڭ يسلام دٸنٸن ۇستاعانى بولماسا حالىقتىڭ كٶپ بٶلٸگٸ ۇستامادى.  تەك 960 جىلى عانا مۇنىڭ ۇرپاعى ساتۇق بوعرا حاننىڭ دٸندٸ ەلدٸڭ باستى قۇرالى ەتٸپ, عازاۋات سوعىسىن جٷرگٸزۋٸنٸڭ ارقاسىندا بارىپ يسلام دٸنٸن مەملەكەتتٸك دٸن رەتٸندە جارييالاي الدى. دەل وسى ۋاقىتتاعى تٷركٸلەردٸڭ يسلام دٸنٸن شىنايى قابىلداعانىن يبن ەل-اسير ٶز ەڭبەگٸندە ايتىپ ٶتەدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا 200 مىڭداي تٷركٸ حالقى يسلام دٸنٸن قابىلداعان.

وسى جەردە تاعى دا بٸر قىزىقتى نەرسە ايتا كەتكٸم كەلەدٸ, ول - تارازداعى ەۋليەاتا اتانعان شاح ماحمۋد حان تۋرالى اڭىز بەن اقيقاتقا استاسقان جەلٸ بويىنشا قاي عاسىردا, قاي جىلدارى ٶمٸر سٷردٸ دەيتٸن سۇراقتاردىڭ تۋىنداۋى... مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز, قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ جەتٸنشٸ ۇرپاعى, ساتۇق بوعرا حاننىڭ شٶبەرەسٸ بولعان شاح ماحمۋدتىڭ اڭىزدىق تاريحى - اتاسى قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ اڭىز تاريحىمەن شاتاسىپ كەتۋٸ بولاتىن. كٶپتەگەن عالىمدارىمىزدىڭ زەرتتەۋٸ بويىنشا ول كٸسٸ شامامەن X-XII عاسىرلار اراسىندا تارازدا حاندىق قۇرعان دەيتٸندٸگٸ. عالىمداردىڭ كٶبٸسٸنٸڭ سٷيەنەر دەرەگٸ ول ورتاعاسىرلىق يبن ەل-اسيردٸڭ «ال-كاميل في-ت تاريح» اتتى ەڭبەگٸ. يبن ەل-اسير ٶزٸنٸڭ وسى بٸر سٷيسٸنە جازعان ەڭبەگٸندە ماحمۋد حان تۋرالى بىلاي دەيدٸ: «سونداي-اق, قادٸرحان ۇلدارى اراسىندا بوعراحان يبن قادٸرحاندى تاقتا قالدىردى. وعان تاراز بەن يسفيدجاب ايماعى قارايتىن, بٸراق, مۇنىڭ اعاسى ارسلان حان كەلٸپ, ونىڭ پاتشالىعىن تارتىپ الدى. ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا سوعىس باستالدى دا ارسلان حان اقىرى قاشىپ, تۇتقىنعا الىندى. ونى تٷرمەگە جاۋىپ, بوعرا حان ونىڭ ەلٸن يەمدەندٸ. سودان كەيٸن بوعرا حان پاتشالىقتى ٶزٸنٸڭ ٷلكەن ۇلى حۋسەينگە(اعرى تەگٸن) تاپسىردى دا, ونى ٶزٸنٸڭ مۇراگەرٸ ەتٸپ جارييالادى. بوعرا حاننىڭ ۇلدارىنىڭ اۋىزبٸرلٸگٸ بولمادى. سوسىن, ولارعا سامارقاند بيلەۋشٸسٸ تامعاش حان شابۋىل جاسادى» دەيتٸن قۇندى حابارلاماسى. بۇدان بايقايتىنىمىز ماحمۋد بوعرا حان شاشتان باستاپ قاشعارعا دەيٸنگٸ يەلٸكتٸڭ بيلەۋشٸسٸ بولىپ, شىعىس قاعاناتتى باسقارعاندىعىن كٶرۋگە بولادى جەنە وسى دەرەكتە شاح ماحمۋدتىڭ 1060 جىلدارى ٶمٸردەن ٶتكەنٸن يبن ەل-اسير ناقتىلاپ جەتكٸزەدٸ. ونىڭ بالالارىنىڭ كٶپ بولعاندىعى جەنە ولاردىڭ اۋىزبٸرلٸگٸ بولماي, ەكەلەرٸ كەتكەن سوڭ ەركٸمگە جەم بولىپ, ەكە تاعىنان ايرىلعانىن دا ايتادى. سونىمەن قاتار, شاح ماحمۋدتىڭ ەشقانداي ەۋليە بولماعانى جەنە تاراز قالاسىنىڭ بيلەۋشٸسٸ بولىپ, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كەزەڭدەرٸندە عانا شىعىس قاعاناتتىڭ تولىق يەسٸ اتانىپ, ٶمٸردەن ٶتكەنٸ ايتىلادى. سوندا بۇل مازار كٸمدٸكٸ? جالعىز بۇل ەمەس, تارازدا تاعى بٸر ماحمۇد حان ەۋليە بار, مٷمكٸن بۇل سول شىعار? سارقىراپ اققان تالاس ٶزەنٸنٸڭ بويىندا, بيٸك دٶڭنٸڭ ٷستٸنە ورناتىلعان تەكتۇرماس اتتى ەۋليە بار. حالىق ٸشٸندەگٸ اڭىز بويىنشا ونىڭ دا ەسٸمٸ سۇلتان ماحمۇد حان. سوندا دەيمٸن-اۋ, تاراز قالاسىندا ەكٸ ماحمۇد حان جاتىر عوي. ول دا قاراحاندىق اقسٷيەكتەردٸڭ ٶكٸلٸ. بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي, ول تۋرالى دا تەك اڭىز بەن ەفسانالار عانا ەل ٸشٸندە ساقتالعان. تەكتۇرماس تا قاراحان ەۋليە ٶمٸر سٷرگەن زاماندا ٶمٸر سٷرگەنٸ اڭىزداردا ايتىلادى. تٸپتەن, مىقتى قولباسشى, ەشكٸمنەن قورىقپايتىن باتىر ەرٸ دٸني ادام بولعان دەيدٸ ەفسانالار سامالى. مۇنى دا زەرتتەۋ كەزٸندە ەسكە الۋ كەرەك جەنە تٷبٸن انىقتاۋ كەرەك ەكەنٸ بولاشاقتىڭ ٸسٸ ەندٸ. 

  تاعى دا يبن ەل-اسير ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸندەگٸ قاشقار تۋرالى جازباسىندا: «قاشعار تٷركٸستاننىڭ ەڭ باستى قالاسى. ول ارسلان يبن جٷسٸپ قادٸرحانعا تيەسٸلٸ. سودان كەيٸن ول 15 اي بويى تاراز بەن شاشتىڭ بيلەۋشٸسٸ ماحمۋد بوعرا حانعا تيەسٸلٸ بولدى. ول قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ بيلەۋشٸسٸ توعرىل حان يبن جٷسٸپ قادٸرحان بولدى. توعرۋل حان وسى يەلٸككە جەنە بالاساعۇنعا يە بولدى. ول 16 جىل بيلٸك ەتتٸ» دەگەن ناقتى دەرەگٸ. كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي شاح ماحمۋد بوعرا حاننىڭ ورتالىعى قاشقار بولعان شىعىس قاعاناتتى بٸر جارىم جىل باسقارعانى. عالىمدارىمىز وسى دەرەكتٸ نەگٸزگە الا وتىرىپ, تارازداعى ەۋليە قاراحان وسى ماحمۋد بوعرا حان دەگەندٸ ايتادى. ال, بۇل شىنىندا دا سول كٸسٸ ما, باسقا ما دەگەن سۇراقتى انىقتاۋدى قاجەت ەتەدٸ. سەبەبٸ, تاراز قالاسىن بيلەگەن بٸرنەشە قاراحاندىق بيلەۋشٸلەردٸڭ بار ەكەنٸن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جەنە مۇنىڭ اتا-تەك شەجٸرەسٸ دە ەكٸ دەرەكتە ەكٸ تٷرلٸ جازىلادى. ناسابناما بويىنشا: ساتۇق بوعراحان, ودان – شاح حاسان, ودان – ابد ال-ازيز, ودان شاح ماحمۋد بولسا, يبن ال-اسير بويىنشا: ساتۇق بوعراحان, ودان – سۋلەيمان حان, ودان – حاسان بوعرا حان حارۋن, ودان – جٷسٸپ قادٸرحان, ودان ماحمۋد بوعرا حان بولىپ تاراتىلادى. 

ال, مارقۇم ەبدٸكەرٸم ەبدٸمومىنوۆ اعامىز دا ٶزٸنٸڭ «قاراحان ەۋلەتٸ» اتتى ٶز بابالارىن جازعان ەڭبەگٸندە تارازداعى ەۋليەاتا قاراحاندى ابد ال-راحيمنىڭ ٸنٸسٸ شاھ ابد ەل-حاسان دەگەن ويىن ايتادى. «شاھ ابد ەل-حاسان قاراحاني – 780 جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن. بٸز تارازداعى ەۋليە اتا – قاراحان بابانى وسى, ەبد ەل-حاسان بابامىز دەپ بٸلەمٸز.(«قاراحان ەۋلەتٸ». 2011 ج. 186 بەت). مٸنە, ەبدٸكەرٸم اعامىز دا ەۋليەاتا قاراحان بابامىزدىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەۋٸرٸن بٸز ويلاعان Vٸٸٸ عاسىردىڭ كەزەڭٸنە جاتقىزادى. ياعني, بۇل دەۋٸر ساتۇق قاراحاننىڭ ٶمٸر سٷرگەن ۋاقىتىنا كەلمەيدٸ جەنە ونىڭ تٷپ اتاسى قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ كەزەڭٸنە كەلەتٸنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس. كٶپتەگەن دەرەكتەر وسىلايشا تارازداعى قاراحان بابانىڭ ٶمٸر سٷرۋ كەزەڭٸن Vٸٸٸ عاسىرعا جاتاتىنى جٶنٸندە مەلٸمەت بەرۋدە. 

تاعى دا بٸر زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن مەسەلە, ول شاح ماحمۋد بوعرا حان مەن ونىڭ عاشىعى دەلٸنەتٸن ايشا بيبٸ انامىزدىڭ اراسىنداعى ماحاببات حيكاياسى. بۇل تۋرالى حالىق اراسىندا قازٸرگٸ تاڭدا, بٸرنەشە اڭىز-ەڭگٸمەلەر تامسانا ايتىلىپ جٷر. بٸراق, اتالعان اڭىزداعى تۇلعالاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ كەزەڭٸن زەرتتەپ قاراساق, ەكەۋٸ ەكٸ عاسىردىڭ ادامدارى بولعانىن انىقتاي تٷسەمٸز. مۇنداعى ايتپاق ويىمىز شاح ماحمۋد حان مەن ايشا بيبٸ دەۋٸرلەرٸنٸڭ ەكٸ كەزەڭدە ٶتكەندٸگٸ بولماق. بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەۋليەاتا اتالعان تارازداعى قاراحان كەسەنەسٸندە جاتقان قاراحاندى شاح ماحمۋد حان دەپ ناسيحاتتاپ كەلەمٸز. مەيلٸ, سولاي-اق بولسىن, وندا بۇل كٸسٸنٸڭ عاشىعى بولعان ايشا بيبٸ انامىز بەن ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ماحابباتتى ناسيحاتتاپ جٷرگەن اڭىزدىڭ مٷلدەم سەيكەسپەيتٸندٸگٸن قايتەمٸز?! سەبەبٸ, ايشا انامىز شامامەن 1185 جىلدارى ٶمٸرگە كەلگەن دەيمٸز. ال, يبن ەل-اسيردٸڭ ايتۋى بويىنشا تارازدى بيلەگەن شاح ماحمۋد حان 1060 جىلدارى قايتىس بولعان. ەندٸ ونىڭ عاشىعى دەلٸنەتٸن ايشا بيبٸنٸڭ ٶگەي ەكەسٸ زەڭگٸ بابانىڭ شىڭعىسحان دەۋٸرٸنەن كەيٸن 1258 جىلى ٶمٸردەن وزعاندىعىن دا بٸلەمٸز. سوندا ەۋليە قاراحان شاح ماحمۋد پەن ايشا انامىزدىڭ اراسىنداعى جاس ايىرماشىلىق باقانداي 150 جىلمەن ايشىقتالىپ تۇرعان جوق پا?! مۇنىڭ ٶزٸ كٶپتەگەن اڭىز-ەڭگٸمەلەرگە سىني كٶزبەن قاراۋعا يتەرمەلەيدٸ.

يە, وسى بٸر اڭىز بەن قاراحان جٶنٸندەگٸ دەرەك تۋرالى تالاي عالىمدارىمىز بەن جازۋشىلارىمىز, جۋرناليستەرٸمٸز بەن ٶلكەتانۋشىلارىمىز ٶز ويلارىن ايتىپ تا جازىپ تا جٷر. سولاردىڭ بٸرٸ جازۋشى, جۋرناليست, مارقۇم ب. ەبٸلداۇلى ەدٸ. ول كٸسٸ ٶزٸنٸڭ  2002 جىلعى 13 ماۋسىمداعى «اق جول» گازەتٸندەگٸ «قاراحان مەملەكەتٸنە 2800 جىل» اتتى ماقالاسىندا قاراحان يمپەريياسى اقسٷيەكتەرٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸن اڭىزعا اينالعان الىپ تۇلعا افراسييابقا اپارىپ تەڭەپ, ولاردىڭ مەملەكەتتٸگٸنە 2800 جىل دەپ كەلتٸرەدٸ. سول ماقالادا: «ەڭ سوڭعى تارازدى بيلەگەن قاراحان مۇحاممەد بين جٷسٸپ اتاقتى ايشا بيبٸنٸڭ جۇبايى بولعاندىعىن باسقا دەرەكتەر ارقىلى دەلەلدەۋگە بولادى. قازاقستان سەۋلەتشٸلەرٸ اتاقتى ارحيتەكتور ن. بەسەنوۆتىڭ باستاۋىمەن ايشا بيبٸ كٷمبەزٸن زەرتتەگەندە وسى كەسەنەنٸ سوققىزعان مۇحاممەد دەگەن جازۋدى تاپقان. ال, ايشا بيبٸنٸڭ ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭٸ شامامەن 1185 جىلدان كەيٸنگٸ ۋاقىت ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, قاراحاندار ەۋلەتٸ ٸشٸندە جٷسٸپتٸڭ ۇلى مۇحاممەدتەن باسقا تارازدى بيلەگەن دەل وسى اتتاس ەشكٸم بولماعاندىعى تاعى مەلٸم» دەگەن ويىن ايتادى. وسىلايشا مارقۇم اعامىز دا ايشا بيبٸ مەن شاح ماحمۋدتىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەۋٸرلەرٸنٸڭ سەيكەسپەۋٸنە وراي, تاراز قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان كيەلٸ مازاردىڭ ەۋليەاتا-شاح ماحمۋدتٸكٸ ەمەس-اۋ دەگەن تۇجىرىمىن ورتاعا سالاتىنى. ياعني, ايشا بيبٸنٸڭ عاشىعى بولعان, ونىمەن زامانداس, سول دەۋٸردە تارازدى بيلەگەن جٷسٸپتٸڭ ۇلى مۇحاممەد بولۋى كەرەك ەكەندٸگٸن, باسقا تۇلعالاردىڭ ونىمەن سەيكەسپەيتٸندٸگٸن العا تارتادى. سوندا ەل اراسىندا ماحابباتتىڭ سيمۆولىنا اينالىپ جٷرگەن ايشا مەن قاراحان بابانىڭ عاشىقتىق سەزٸمٸ تۋرالى اڭىزدار كٸم جٶنٸندە بولعانى? قاي قاراحاندى ايتىپ جٷر حالىق? تٸپتەن, زەرتتەي بەرسەڭ كٶپ نەرسەنٸڭ تٷبٸنٸڭ اقيقاتتان الىستاپ, جاڭىلىسىپ كەتكەن جىرلارعا شومىلا بەرەسٸڭ. بۇل دا بٸر زەرتتەۋدٸ, انىقتاۋدى قاجەت ەتەتٸنٸ شىندىق بولمىس بولىپ تۇر.

سونىمەن, اتالعان شاح ماحمۋد بوعرا حان تاراز قالاسىندا ٶزٸنٸڭ اتىنان تەڭگە سوقتىرىپ, قالانى گٷلدەندٸرگەنٸ دە شىندىق. ونى يبن ەل-اسير دە راستاپ وتىر. سوندا دەيمٸن-اۋ, تارازداعى ەۋليەاتا قاراحان شىنىندا دا شاح ماحمۋد پا, ەلدە, ونىڭ تٷپ اتاسى قۇل بٸلگە قادٸرحان, ياعني, ابد ار-راحيم بابتىڭ ٶزٸ مە? بولماسا شىراقشىسى بولعان قازي كٸممەن شاتاستىرىپ الۋى مٷمكٸن? مٸنە, بۇل دا جاۋابى جوق, شەشۋٸ قيىن جەنە عىلىمي زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن مەسەلە بولىپ تۇرعانى راس. جەنە وسى جەردە حانداردىڭ تيتۋلىنا كەلەر بولساق, يبن ەل-اسير ٶزٸنٸڭ كٸتابىنداعى حابارلاۋىندا: «سونداي-اق, قادٸرحان ۇلدارى اراسىندا بوعراحان يبن قادٸرحاندى قالدىردى» دەگەن دەرەگٸنە سٷيەنە وتىرىپ, شاح ماحمۋدتىڭ ەكەسٸ دە, ٶزٸ دە «قادٸرحان» تەكتٸ تيتۋلدى يەمدەنگەن قاراحاندىق اقسٷيەكتەردٸڭ ۇرپاعى بولعاندىعى. ال, قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى قۇل بٸلگە حاننىڭ دا «قادٸرحان» تيتۋلىن يەمدەنگەن قاھان ەكەندٸگٸن بارلىق تاريحشىلار ايتىپ جٷر.

ەندٸ تاعى ايتار بٸر مەسەلە تارازداعى ەۋليە قاراحان بابانىڭ قاسىندا كەسەنەسٸ تۇرعان دەۋٸتبەك باباعا قاتىستى بولماق. بۇل كٸسٸ تۋرالى تاريحتا اسا بٸر شىنايى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. ەل اراسىندا دا ەشقانداي اڭىز-ەڭگٸمە جوق, كەزدەسپەيدٸ. تەك ونىڭ باسىندا تۇرعان قابٸر تاسىنداعى ارابشا جازۋ عانا بار. مۇنىڭ ٶزٸ بٸزگە بٸراز جايتتاردىڭ بەتٸن اشىپ بەرەدٸ. جازۋدى 1893 ج. ۆ.ۆ.بارتولد, ال 1939 ج. ا.بەلەنيتسكيي تانىپ, وقىعان. وندا «بۇل يلياس وعۋل بەك شاحين-شاح بالاسى بالىق بٸلگە-ۇلىقبەك يكبال حان دەۋٸتبەك يسفاحسالاردىڭ مولاسى, 660 جىلى 31-ناۋرىز 1262 8-ناۋرىزدا جۇماعا قاراعان تٷندە كٶز جۇمدى» دەپ جازىلعان. ال وسى جازۋدى 2017 جىلى تاريحشى, عالىم دارحان قىدىرەلٸ قايتا وقىپ, ونىڭ بارتولدتار جٸبەرگەن قاتەسٸن شىعارىپ بەردٸ جەنە ونى ٶزٸنٸڭ «قاراحان مەملەكەتٸ جەنە ونىڭ بيلەۋشٸلەرٸ» اتتى ماقالاسىندا جارييالادى. سول ماقالاداعى دارحان قىدىرەلٸنٸڭ وقۋى بويىنشا تٷركٸ تٸلٸنە ىڭعايلانىپ اۋدارىلعان تولىق مەتٸنٸن ۇسىنامىز:

هذاروضةالملکالکبیروالقرمالخطیرالعاملالعادلالباذلصاحبالسیفوالقلممعدنالجودوالکرممعزّالحقّمعینالخلقمربّعالعلماءمقوّیالضعفاءجلالالحقّوالدینظهیرالاسلاموالمسلمینحضرةمجتبیالخواقینمختارربّالعالمینمجمعالفضلوالنعممنبعالبذلوالکرمالصادعبامراللهالقایمبحجة // خاتمالزمانمنشأالجودوالحسانابوالمکارموالشمایل // قتلغتونکاالغبیلکاایلیکخَاندادبیکاسفَهسَلاربنالیاس ... اوغولبیکالشَهیددَادبیکالطرا(زی) // الاانّاولیاءاللهلاخوفعلیهمولاهمیحزنونوفانةفیلیلةالجمعةالثامنمنجمادالاولیستّینوستمایة

 «بۇل باۋ ۇلى بيلەۋشٸ, تەكتٸ قولباسشى, عالىم, ەدٸل, جومارت, قىلىش ەرٸ قالام يەسٸ, جومارتتىق پەن تەكتٸلٸك قايناركٶزٸ, اقيقاتتى داڭقتاعان, ادامدارعا جەردەم ەتكەن, عالىمداردىڭ قارنىن تويدىرعان, ەلسٸزدەرگە كٷش بەرگەن, اقيقات پەن دٸننٸڭ داڭقىن شىعارۋشى, يسلام مەن مۇسىلمانداردىڭ قورعانى, قاعانداردىڭ تاڭداۋلىسى, ەلەمدەر راببىسىنىڭ سٷيٸكتٸسٸ, ەرلٸك پەن باقىتتىڭ توعىسقان جەرٸ, جومارتتىق پەن تەكتٸلٸك باستاۋى, تەڭٸرٸ ەمٸرلەرٸنە باعىنعان, تەڭٸرٸنە ارقا سٷيەگەن, زامانىنىڭ شوق جۇلدىزى, جومارتتىق پەن قايىرىمدىلىق وتانى, اسىل ەرٸ جاقسى قاسيەتتەردٸڭ يەسٸ قۇتلىع-تونگا ۇلىع-بٸلگە يليكحان / يقبالحان دادبەك يسفەحسالار ب. ٸليياس ... ۇعىل بەك ەش-شەھيد دادبەك ەت-تارازيدىكٸ. «بٸلٸڭدەر! راسىندا اللانىڭ دوستارىنا قاۋٸپ-قاتەر جوق, ەرٸ ولار قايعىرمايدى» (قۇران كەرٸم, 10:62). ول 660 جىلى جۇمادٷل ۋلە جۇماسىنىڭ كەشٸندە (1262 جىل, 31 ناۋرىز) قايتىس بولدى».

مٸنە, بٸر عانا قابٸر تاستىڭ باسىنا وسىنشاما سٶز جازىپ, دەۋٸتبەك بابامىزدىڭ رۋحىن اسپانداتىپتى. مۇنى كەرەمەت دەمەسكە امالىمىز جوق. وسى جازۋدى تالداپ, ونىڭ ماعىناسىن اشىپ, ناسابناما شەجٸرەسٸندەگٸ ونىڭ اتا-بابالارىن تالداي كەلە عالىم اعامىز تاعى بىلاي دەيدٸ: «پولات قوجا مامەنوۆ قولجازباسىندا» بۇل شەجٸرەنٸڭ قىسقا نۇسقاسى «ونىڭ ۇلى ٸسمايىل, ونىڭ ۇلى ٸليياس حان, ونىڭ ۇلى احمەد حان, ونىڭ ۇلى سانجار حان, ونىڭ ۇلى حاسان حان, ونى ۇلى مۇحاممەد حان, لاقاپ اتى بٸلگە حان ەدٸ, ونىڭ ۇلى دادبەك حان, ونىڭ ۇلى ەبدٸ ەل-حالىق حان» تٷرٸندە كەلٸپ, «ابدۋللا يۋلداشەۆ قولجازباسىنداعى» مەلٸمەتتەرمەن ٸشٸنارا سەيكەس بولۋى ەسكەرەرلٸك جايت. وسىلايشا تارازدا جەرلەنگەن اتالمىش قاراحان بيلەۋشٸسٸ دادبەك يسفەحسالار بين ٸليياستىڭ ەكٸ-ٷش بۋىن بۇرىنعى اتاسى 1217 جىلى حورەزمشاح ٶلتٸرگەن وتىرارداعى سوڭعى قاراحان بيلەۋشٸسٸ مۇحاممەد بٸلگە حانعا باراتىنى تۋرالى بولجام جاساۋعا بولادى. اتى اتالعان وتىرار بيلەۋشٸسٸنٸڭ ۇلى دادبەك حان بين مۇحاممەد بٸلگە حانمەن «دەۋٸتبەك» كەسەنەسٸندە جاتقان دادبەك يسفەحسالار بين ٸليياستىڭ اتاسى(نەمەسە ەكەسٸ) ۇعىل بەك ەش-شەھيد داد بەك ەل-تارازي ەكەۋٸ بٸر ادام بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. بۇل ادامدى دا ەكەسٸ سيياقتى 1220-جىلدارى بٸر دەرەكتەردە حورەزمشاحتار ٶلتٸرٸپ, ونىڭ «ەش-شەھيد» دەگەن لاقاپ اتى سوعان كۋەلٸك ەتسە كەرەك» دەپ ناقتىلاي تٷسەدٸ.

بۇدان ارتىق دەلەلدٸڭ ەش قاجەتٸ جوق قوي دەپ ويلايمىز. ياعني, بۇدان اڭعاراتىنىمىز دادبەك مازارىندا جاتقان ادام تارازداعى سوڭعى قاراحاندىق تۇلعا ەكەندٸگٸ. جەنە بۇل مازار جاي عانا دەۋٸتبەك ەمەس, ەل اراسىنداعى اڭىزداردا دەۋٸتبەك شاح مانسۇر (شامانسۇر) دەپ قوسارلانا ايتىلادى. سوندا مۇنداعى شاح مانسۇرىمىز كٸم بولدى ەكەن?! بۇل تۋرالى دا دارحان اعامىز ٶز ويىمەن بٶلٸسەدٸ: «راسىندا بۇل ەسكەرتكٸشتٸڭ وڭتٷستٸك-باتىسىندا شامامەن 100 م قاشىقتىقتا «قاراحان ەۋليە» كەسەنەسٸ تۇر, ال ول كەشەندە XI عاسىردا بيلٸك ەتكەن قاراحان بيلەۋشٸسٸ شاح-مانسۇر ارسلان يليگپەن بايلانىستىرىلاتىن قابٸر قويىلعان» دەيدٸ. بٸراق, ول شاح مانسۇر حان قاشعاردا وتىرىپ بيلەدٸ عوي. ونىڭ تارازعا كەلٸپ جەرلەنۋٸنە نە سەبەپ بار دەگەن دە وي تۋادى. جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن شاح ماحمۇدتىن شەجٸرەسٸن كەلتٸرەيٸن: «ابد ار-راحيم - كيليچ كارا حان – يرتۋز كارا حان (ەربۋز حان) – ماحمۋد حان (ەۋليە قارا حان) – مانسۋر كارا حان». بارلىق ناسابناما نۇسقاسى بويىنشا ەۋليە شاح ماحمۇدتىڭ مانسۇر قارا حان دەگەن بالاسى بولعانى, ونىڭ سايرامدى 43 جىل بيلەگەنٸ تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىلادى. ياعني, وسى مانسۇر قارا حان ٶمٸردەن ٶتكەن سوڭ, باباسى, ەكەسٸ جاتقان قاسيەتتٸ قورىم تاراز قالاسىنا كەلٸپ جەرلەنگەن. بىلايشا ايتقاندا تاراز قالاسى ولاردىڭ سوناۋ باباسى قۇل بٸلگە قادٸرحاننان باستاپ, ونىڭ ۇرپاقتارى جەرلەنٸپ كەلە جاتقان ديناستييالىق پانتەونعا اينالىپ ٷلگەرگەن بولاتىن. ياعني, تاراز قالاسىندا قۇل بٸلگە قادٸرحان, شاح ماحمۇد حان, مانسۇر قاراحان, دەۋٸتبەك سەكٸلدٸ ۇلى حاندار جەرلەنگەن. كەيٸننەن وسىلاردىڭ قاسىنا شىڭعىسحان ۇرپاقتارى دا كەلٸپ قوسىلعان. ٶز ويىم قايدۋ حان دا وسى جەردە جاتىر دەپ ويلايمىن. سونىمەن ەڭ العاش كەسەنە كٸمگە تۇرعىزىلعانى ۋاقىت ٶتە كەلە ۇمىتىلىپ, سوڭعى شاح ماحمۇدتىڭ ابىروي-اتاعىمەن اڭىز بولىپ قالعان سيياقتى.  

سونىمەن, دەرەكتەردٸ سارالاي كەلە تارازداعى قاراحان بابا مازارىندا جاتقان ادام, قارلۇق بيلەۋشٸسٸ بولعان جەنە قاراحان مەن قادٸرحان تيتۋلىن يەمدەنگەن ساتۇق بوعرا قاراحاننىڭ اتاسى قۇل بٸلگە قادٸرحان بولۋى مٷمكٸن دەگەن تۇجىرىمدى ويدى ايتقىمىز كەلەدٸ. سەبەبٸ, ەڭ العاش يسلام دٸنٸن دە وسى كٸسٸ قابىلداپ, ونى ۇرپاقتارىنا ميراس ەتكەن. سول جولدى ۇستانعان نەمەرەسٸ ساتۇق بوعرا حان دا اقىرى يسلام دٸنٸن مەملەكەتتٸك دٸن رەتٸندە جارييالاپ, دٸن ٷشٸن اتاسىنىڭ جولىن قۋىپ عازاۋات سوعىسىن جٷرگٸزدٸ.

وسىلايشا, ويىمىزدى جيناقتاپ, كٶپتەگەن تاريحي دەرەكتەردٸ سارالاي وتىرىپ بٸر قورىتىندىعا كەلەر بولساق, تارازداعى ەۋليە قاراحان-شاح ماحمۋدتىڭ ورنىندا قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ەۋليە قۇل بٸلگە قادٸرحان جاتىر. سەبەبٸ, جاستايىنان جەتٸم قالىپ, اعاسىنىڭ ەكەسٸ ۇستاپ كەتكەن يسلام دٸنٸنە كٸرمەي, تەڭٸر دٸنٸندە قالعانىن قۇپتاماي, ٶزٸ قاعان بولعان كەزدە اتاسىنان قالعان دٸندٸ امانات ەتٸپ قابىلداعان ول, ٶزٸنٸڭ تٷپ اتاسى سانالعان قۇل بٸلگە قادٸرحانعا جەنە ونىڭ ٶزٸ بيلەگەن تاراز قالاسىندا ساتۇق بوعراحان كەسەنە سالدىرمادى دەۋگە بولا ما? ەرينە, سالدىرادى. ٶيتكەنٸ, وعان وسى مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قالاپ بەرگەن دە, يسلام دٸنٸن نەگٸز ەتٸپ قالدىرعان دا سول اتاسى ەمەس پە?! ال, شاح ماحمۋدتىڭ دا ۇرپاقتارى دا ونىڭ مازارىن وسى باباسىنىڭ قاسىنا جەرلەۋٸ ەلبەتتە مٷمكٸن نەرسە. ٶيتكەنٸ, ورىس يمپەريياسى تۇسىندا تٷسٸرٸلگەن كيەلٸ كەسەنەنٸڭ سۋرەتتەرٸنە قاراساڭىز, قاراحان بابانىڭ اينالاسىندا كٸرپٸشتەن قالانعان كٶپتەگەن زيراتتاردىڭ بولعاندىعىنا كٶز جەتكٸزەسٸز. ياعني, بۇل جەر ٶز كەزەگٸندە ۇلى حانداردىڭ ۇرپاعى جەرلەنەتٸن كيەلٸ دە قاسيەتتٸ پانتەون بولعاندىعىن بايقاۋعا بولادى. بٸراق, كەيٸن كەلە تاراز قالاسىن بيلەگەن ساتۇق قاراحاننىڭ شٶبەرەسٸ ماحمۋد حاننىڭ اتاق داڭقى, ونىڭ ۇلى مانسۇر قاراحاننىڭ اتاعى جەنە كەيٸنگٸ شىڭعىسحان ۇرپاعى قايدۋ حاننىڭ 40 جىل تارازدى بيلەۋ كەزٸندەگٸ اڭىز-ەفسانالارى مەن بابالارى قۇل بٸلگە قادٸر حاننىڭ اڭىزدارى بٸر-بٸرٸمەن ارالاسىپ, حالىق كەسەنە كٸمگە سالىنعانىن ۇمىتىپ كەتكەن سىڭايلى. سەبەبٸ, ۇرپاقتارى ولاردىڭ تاريحىن ايتقان كەزدە وسى بابالارىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ كەزەڭدەرٸن شاتاستىرىپ الىپ وتىرعان. شىعىس قاعاناتتى بيلەگەن ماحمۋد حاننىڭ اتاعى باسىم بولىپ, باباسى قۇل بٸلگە قادٸرحاننىڭ ٶمٸردەن ٶتكەن ۋاقىتىمەن الماستىرىپ جٸبەرگەنٸ بايقالادى. قاسيەتتٸ بابالارىمىزدىڭ ۋاقىت ٶتە كەلە ەرەن ەرلٸكتەرٸ مەن اڭىزعا اينالعان كيەلٸ ٸستەرٸنٸڭ بارلىعى دا زامانا ٶتكەن سايىن ۇمىتىلىپ, حالىق ۇلى تۇلعالاردىڭ تاريحي اڭىزدارىن بٸر-بٸرٸمەن شاتاستىرىپ, كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن بٸلمەيتٸن دەرەجەگە جەتكەن. ورتا ازييانى بيلەگەن قاراحان اقسٷيەكتەرٸنٸڭ بۇلايشا شاتاسۋىنا, ەزٸرەيٸلدەي جٷرەك لٷپٸلٸن جۇتقان شىعىستان كەلگەن الاپات جويقىن شىڭعىسحان شاپقىنشىلىعى دا ەسەر ەتكەنٸ بەلگٸلٸ. سول سەبەپتٸ, اقيقي دٸن يسلام دەپ, ودان باسقا دٸني اعىمدارعا كٶزقاراسى باسقاشا بولعان قاراحان اقسٷيەكتەرٸ, تەڭٸر دٸنٸندەگٸ مۇعۇل ويرانىنان ٶزدەرٸنٸڭ اتا-بابالارىنىڭ جاتقان جەرلەرٸ مەن ولاردىڭ سٷيەكتەرٸن ساقتاپ قالۋدىڭ امالىن جاساۋدى ويلاپ, بابالارى تۋرالى ەرتٷرلٸ اڭىز-ەڭگٸمەلەر ويلاپ تاۋىپ, ٶزدەرٸن تەك پايعامبار ۇرپاقتارى - دٸن تاراتۋشى رەتٸندە عانا كٶرسەتٸپ قالا بەردٸ. 

ەڭ باستىسى, وسىناۋ تاريحي وقيعالار ارتىنا كٶپتەگەن اقيقي اڭىزدار قالدىرىپ, ۇلى حاندار: قۇل بٸلگە قادٸر حان, شاح ماحمۇد قاراحان, مانسۇر قاراحان, قايدۋ حان, دەۋٸتبەك حان, ەسەنگەلدٸ مەن سارجان سۇلتاندار سيياقتى تۇلعالار جەرلەنگەن تاراز قالاسىن قاسيەتتٸ مەكەنگە اينالدىرىپ كەتتٸ. تاراز – ەۋليە حانداردىڭ ورتالىعى بولعانى وسىنداي دەرەكتەردەن بايقالىپ تۇرعانداي. بۇل – بٸز ٷشٸن ٷلكەن مەرتەبە جەنە قالامىزدىڭ ورتالىعىنداعى قاراحان بابا مازاراتى جانىندا ۇلى حاندار پانتەونى بولدى دەگەن ويىمىزدى راستاي تٷسەتٸندەي.

اسىلجان دۋلاتي,

قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ,

ش.مۇرتازا اتىنداعى

 رۋحانييات جەنە تاريحتانۋ 

ورتالىعىنىڭ بٶلٸم باسشىسى

پايدالانعان ەدەبيەتتەر:

1) قىرعىز حالقىنىڭ باتىرلىق داستانى. ماناس. 1-توم

2) حامزا قالمىرزاۇلى كٶكتەندٸ «اسپان مەن دالانىڭ تٶرت ۇمىتىلعان تاريحى» موسكۆا «قاسيەت» 2001ج. 32-بەت.

3) «يسلاميزاتسييا ي ساكرالنىە رودوسلوۆنىە ۆ تسەنترالنوي ازيي: ناسلەديە يسكاح بابا ۆ نارراتيۆنوي ي گەنەولوگيچەسكوي تراديتسيياح. 1-توم, 2-توم. سوستاۆيتەلي: اشيربەك مۋمينوۆ, انكە فون كيۋگەلگەن, دەۆين دي ۋيس, ميحاەل كەمپەر.  الماتى-بەرن-تاشكەنت-بلۋمينگتون «دايك-پرەسس»  2008 ج»

4) قۇربانعالي حاليد «تاۋاريح حامسا» (بەس تاريح) الماتى: قازاقستان, 1992. 229-230 بەتتەر)

5) «تاريحي راشيدي» مۇحاممەد حايدار دۋلاتي. «تۇران» باسپاسى, الماتى. 2003 ج. 317-بەت)

6) زٸكٸرييا جانداربەك «ناسابنامە» نۇسقالارى جەنە تٷركٸ تاريحى» (الماتى 2002 ج. «دايك پرەسس» باسپاسى. 88-بەت)

7) مۋحامماد نارشاحي «يستورييا بۋحارى». ن.لىكوشين (پەر. س پەرس.) تاشكەنت: تيپو-ليتوگرافييا ت. د. "و ي گ. براتيا كامەنسكيە" 1897. 108 بەت.)

8)   ساتاي سىزدىقوۆ «قارلىق-قاراحان مەملەكەتٸ»(«فولليانت» باسپاسى, استانا – 2015 ج. 174-بەت)»

9) «تازكيرە-ي بۇعرا حان»  (بابالار سٶزٸ. الماتى: «تولاعاي», 2007 ج  33-بەت.)

10)   يبن ەل-اسير «ال-كاميل في-ت تاريح» تاشكەنت – تسيۋريح 2005. پەرەۆود   پ.گ.بۋلگاكوۆا.

11) پروتوكولى زەسەدانيي سووبششەنيي چلەنوۆ تۋركەستانسكوگو كرۋجكا ليۋبيتەلەي ارحەولوگيي) ۆ.پ.پانكوۆ (مازار كاراحانا).  423 بەت.

12)  ەبدٸكەرٸم ەبدٸمومىنوۆ «قاراحان ەۋلەتٸ» 2011 ج. 59 بەت, 186 بەت

13) «ماناس» جىرى. 1-توم. قىرعىز حالقىنىڭ باتىرلىق داستانى. 

14) ساتاي سىزدىقوۆ. سول بٸر زاماندا. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ.  05.02.2015 ج.).

15) جامال قارشي «مۋلحاكات بي-س-سۋراح». ۆۆەدەنيە, پەرەۆود س ارابسكو-پەرسيدسكوگو, كومەنتاريي, تەكست, فاكسيميلە ش.ح.ۆوحيدوۆا, ب.ب.امينوۆا

16) «مۋيزز ال-انساب» الماتى «دايك-پرەسس» 2006 (يستورييا كازاحستانا ۆ پەرسيدسكيح يستوچنيكاح 3-توم. پرەۆود ش.ح.ۆوحيدوۆ)

17) ە.ح.مارعۇلان شىعارمالارى. 1-توم. الماتى «الاتاۋ» باسپاسى 2007 ج

18) ب. ەبٸلداۇلى «قاراحان مەملەكەتٸنە 2800 جىل» «اق جول» گازەتٸ, 2002 جىل 13 ماۋسىم

19) ەلٸمعازى دەۋلەتحان «سۇلتان ساتۇق بوعرا حان عازى», «اقيقات» جۋرنالى, 2019 جىل 28 جەلتوقسان