Búgingi kúni otandyq ekonomikanyń, sonyń ishinde agroónerkásip kesheniniń eń ózekti máselesi – aýyl sharýashylyǵyn damytý, aýyldaǵy eńbek ónimdiligin arttyrý. «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy bul baǵytta jeke jáne usaq fermer sharýashylyqtaryn irilendirip, aýylsharýashylyq óndiristik kooperativterin qurýdy qolǵa alǵany qýantady. Ókinishke qarai, áli de sol baiaǵy «ortaq ógizden ońasha buzaýym artyq» degen eski túsinikten aryla almaǵan aǵaiyn, murnyna buida salyp súireseń de kooperativterge birigýge asyqpai otyr. Muny biz óz tájiribemizde anyq sezindik. Sonda másele qalai sheshilmek?
Jýyrda Almaty qalasynda Aýyl sharýashylyǵyn mehanikalandyrý jáne elektrlendirý ǵylymi-zertteý institýty, Agroóndiristik keshen ekonomikasy jáne aýyldyq jerlerdi damytý ǵylymi zertteý institýty, «Qazaqstan agroodaǵy» aýylsharýashylyq kooperativteriniń respýblikalyq qaýymdastyǵy, «Qazaqstan fermeri» qoǵamdyq qorynyń uiymdastyrýymen «Qazaqstan Respýblikasynda aýylsharýashylyq kooperatsiiasyn damytýdyń túitkildi máseleleri» degen taqyrypta dóńgelek ústel bolyp ótti. Ózekti taqyrypqa arnalǵan aýqymdy sharaǵa agrarlyq sala ǵalymdary, halyqaralyq jobalar men baǵdarlamalardyń ókilderi, fermerlik qoǵamdyq birlestikter men uiymdardyń jetekshileri, sharýa qojalyqtarynyń basshylary qatysty.
Almaty oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy «Súiindik» sharýa qojalyǵynyń basshysy Bolat Raiymjanov qazirgi aýyl sharýashylyǵyndaǵy usaq jáne jeke sharýa qojalyqtary men fermer qojalyqtaryn biriktirip, irilendirýge baǵyttalǵan sharalardyń durys ekenin, biraq ol tiimdi júrgizilmei jatqandyǵyn jetkizdi. «Shyn máninde kooperatsiianyń eń ozyq úlgisi – baiaǵy kolhozdar edi. Ókinishke qarai táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda sol kolhozdar men sovhozdardy taratyp alyp, endi olardyń ornyna tiimdi aýylsharýashylyq ujymdaryn qura almai otyrmyz. Biliktiń tutqasyn ustaǵandar men solarǵa jaqyn júrgen adamdar qunarly jer men tehnikanyń basym bóligin, tipti kele-kele paiǵa berilgen jerlerdi de iemdenip alyp, aýylda aiadai jersiz qalǵan azamattar da jeterlik. Sondyqtan kooperatsiia máselesi aýyldyq jerler úshin búgingi kúni óte ózekti», – dedi.
Al Qapshaǵai qalasynda jýyrda ǵana qurylǵan «Aq ózek» aýylsharýashylyq óndiristik kooperativiniń basqarma tóraǵasy Dýman Mailyhanov bul kooperativti Sheńgeldi massivinde negizinen piiaz ósirýmen ainalysatyn sharýalar birigip, kooperativterge Úkimet tarapynan úlken qoldaý kórsetiledi, jeńildikti nesie, demeýqarjyǵa qol jetkizemiz, alqaptardy sýmen qamtamasyz etýde kómegi bolady degen úlken senimmen qurǵandyqtaryn aitty. «Is júzinde álige deiin eshqandai kómek joq, munyń bári tek joǵaryǵa «pálenbai kooperativ qurdyq» degen esep berý úshin ǵana uiymdastyrylǵan naýqanshyldyq siiaqty. Óitkeni bir biz emes, Almaty aimaǵyndaǵy jańadan qurylǵan kooperativterdiń bári de osy kúidi keshýde», – dep bul bastamanyń áli kóp jaǵdaida tek bastama kúiinde qalyp otyrǵanyn ashyna áńgimeledi.
Sondai-aq Almaty oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy «Erman Mir» sharýa qojalyǵynyń basshysy Erkin Kósherbaev, Ile aýdanyndaǵy «Qajy» AShÓK basqarma tóraǵasy Qabylbai Álimbaev, osy aýdandaǵy «Aq sút» AShÓK basqarma tóraiymy Nelli Salihanova, Eńbekshiqazaq aýdanynan sharýa qojalyǵynyń basshysy Vasip Ismailov jáne basqalar baiaǵy kolhoz-sovhozdar taratylyp, jekeshelendirilgen kezde otbasymyzben birge tirshilik etemiz dep úleske alǵan maldardy qurtyp alǵan aýyl óz-ózimen qalyp, jeke jáne sharýa qojalyqtarynyń jumysy órge baspai, joǵarydan mardymdy qoldaý bolmaǵan soń eldiń kópshiligi iship-jep qoiǵanyn, jastar jumys izdep aýyldy tastap ketkenin kúiine jetkizdi. Olardyń paiymdaýynsha, «Aýyl sharýashylyǵy kooperativteri týraly» zańdy daiyndaý kezinde ózge elderdiń tájiribesi jetkilikti deńgeide eskerilmegen. Damyǵan elderdi, josparly ekonomika men naryqtyq qatynastardy úilesimdi ushtastyra bilgen QHR-dy bylai qoiǵanda, jiynǵa qatysýshylardyń barlyǵy derlik Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyn kooperatsiialaýda Belorýssiianyń tájiribesin qoldaný kerek degen pikirlerin bildirdi.
Eń bastysy, jergilikti jerlerde memlekettiń ekonomikalyq saiasatyn júzege asyratyn oblys, aýdan ákimderi men aýylsharýashylyq basqarmalarynyń basshylary aýyldy kooperatsiialaý máselesine beijai qarap, jaýapsyzdyq tanytyp otyr.
Qazaq ulttyq agrarlyq ýniversitetiniń oqytýshysy, ekonomika ǵylymdarynyń kandidaty Ǵalijan Mádiev elimizde shyn mánindegi naryqtyq ekonomikanyń qalyptaspaǵanyn, áli kúnge baǵany taýar óndirýshiler emes, olardan sý teginge satyp alyp, birneshe ese baǵasyna ótkizetin deldaldar belgilep otyrǵanyn aitty.
«Qazaqstan agroodaǵy» aýylsharýashylyq kooperativteriniń respýblikalyq qaýymdastyǵynyń prezidenti Alik Saǵyndyqovtyń aitýynsha, búgingi kúni elimizdiń aýyl sharýashylyǵynda kooperatsiianyń damýyn negizinen mynadai sebepter tejep tur. Olar kooperatsiia máselesinde normativtik-quqyqtyq bazanyń jetilmegendigi; memleket tarapynan qarjylandyrý jáne yntalandyrý sharalarynyń jetkiliksizdigi; aýyldyq jerlerdegi quqyqtyq mádeniettiń tómendigi, kooperatsiianyń artyqshylyǵy jóninde fermerlerde jetkilikti aqparattyń joqtyǵy; fermerlerde jańadan uiymdastyrylyp jatqan qurylymdarǵa, múlikti, óndiris quraldaryn ádil paidalanýǵa degen jáne ózara senimsizdiktiń, jerden aiyrylyp qalý qaýpiniń joǵarylyǵy; kooperatsiianyń tiimdiligine jáne jumysty nátijeli uiymdastyrýǵa bolatynyna sharýalardyń kózin jetkizetin kásibi menedjerlerdiń joqtyǵy.
Biz de Elbasynyń bastamasyn júzege asyrýǵa naqty úles qosyp, ózgelerge de qozǵaý salarmyz degen oimen tórt sharýa qojalyǵynyń basyn qosyp, Almaty oblystyq kásipkerler palatasy Talǵar aýdandyq filialynyń direktory Lázzat Kúmisbaevanyń tikelei qoldaýymen «Alǵa Nura» aýylsharýashylyq óndiristik kooperativin quryp edik. Endi aýyldaǵy basqa sharýalar «bularǵa qandai qoldaý kórsetiler eken» dep bizge qarap otyr. Eger Úkimet tarapynan kórsetilip jatqan qoldaýdyń naqty nátijesin kórse, kópshiliginiń bizge qosylmaq oilary bar. Ókinishke qarai ádilet basqarmasynda tirkelip, bankte esep-shotymyzdy ashyp, barlyq qujattarymyzdy rettesek te Úkimet pen oblys ákimdigi tarapynan aýylsharýashylyq kooperativterin qoldaý maqsatynda bólingen qarjydan áli baqyr tiyn da berilgen joq. Negizgi kedergi – kepilzattyń joqtyǵy men kooperativ músheleriniń nesie tarihynyń taza emestigi. Al mundai jaǵdai tek bizde ǵana emestigi anyq. Olai bolsa, myń jerden kooperativke birikkenmen, álgindei sebeptermen qarjylyq qoldaý bolmasa, munyń paidasy kók tiyn.
Endeshe bul túitkildi tarqatýdyń eń tiimdi joly qandai? Dóńgelek ústelge qatysqan kópshiliktiń ortaq pikirinshe, munyń bir ǵana tiimdi joly bar.
Elbasynyń arnaiy Jarlyǵymen ár aýyldyq okrýgtiń aýmaǵynda memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde mindetti túrde bir aýyl quraýshy aýylsharýashylyq óndiristik kooperativi uiymdastyrylyp (buǵan aýyldaǵy barlyq jeke jáne fermer sharýashylyqtary kirý mindet emes), ony basqarý jaýapkershiligi aýyl ákimine júktelýi tiis. Memleket tarapynan bólinip jatqan mol qarjy sol kooperativtiń esep-shotyna aýdarylyp, onyń qaitarymyna jergilikti bilik ókili retinde taǵy da sol ákim jaýapty bolatyn tetik engizgen jón. Osylai aýyl turǵyndarynyń negizgi bóligi sol ózderi turatyn jerlerde jumyspen, sáikesinshe tiisti tabyspen qamtamasyz etilýi kerek. Buǵan belgili bir deńgeide «Jergilikti ózin-ózi basqarý týraly» zań da múmkindik beretini sózsiz. Sondai-aq aýyldyq okrýgtiń aýmaǵyndaǵy barlyq aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerlerden, meili ol jalǵa berildi me, paidalanylmai bos jatyr ma – mindetti túrde tiisti salyq óndirý máselesin zańmen bekitý kerek. Al jer salyǵy men onyń kadastrlyq qunyn qazirgidei tym tómen mólsherde qaldyrmai anaǵurlym kóterý qajet. Sonda jergilikti ákimder jerdiń bos jatpai, meilinshe tolyq paidalanylýyna tek bir ǵana kooperativ emes, óndirilgen ónimdi saqtaityn, óńdeitin, tiimdi baǵada ótkizetin basqa da kásipkerlik nysandardyń uiymdastyrylýyna múddeli bolady. Jergilikti jerdegi biliktiń eshteńege jaýap bermeitin jai ǵana ókili emes, tirshiliktiń negizi sanalatyn aýyldaǵy óndiristi uiymdastyrýǵa jaýapty menedjerge ainalady. Onyń ústine ákimniń jumysy jerdi qalai paidalanyp, aýylda qansha ónim óndirilgenine, qansha jumys oryndary qurylyp, turǵyndardyń jumyspen qamtylýyna qarai baǵalanatyn bolsa, nur ústine nur! Bizdiń oiymyzsha, bul áleýmettik turǵyda kóp uzamai-aq óziniń oń nátijesin beredi. Sóitip kooperativtik qozǵalys serpindi qarqyn alyp, senimsizdik tanytyp otyrǵan sharýalar endi sanaly túrde birigýge umtylatyn bolady. Turǵyndardyń áleýmettik turmys deńgeii kóteriledi. Saiasi turǵydan da demokratiialyq damý kórsetkishterimiz kúrt jaqsarady. Memlekettiń maqsaty da osy emes pe?!
Qutmaǵambet QONYSBAI
Almaty oblysy
"Egemen Qazaqstan"
.jpeg)