بٷگٸنگٸ كٷنٸ وتاندىق ەكونوميكانىڭ, سونىڭ ٸشٸندە اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنٸڭ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ – اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اۋىلداعى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ. «اتامەكەن» ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى بۇل باعىتتا جەكە جەنە ۇساق فەرمەر شارۋاشىلىقتارىن ٸرٸلەندٸرٸپ, اۋىلشارۋاشىلىق ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆتەرٸن قۇرۋدى قولعا العانى قۋانتادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلٸ دە سول باياعى «ورتاق ٶگٸزدەن وڭاشا بۇزاۋىم ارتىق» دەگەن ەسكٸ تٷسٸنٸكتەن ارىلا الماعان اعايىن, مۇرنىنا بۇيدا سالىپ سٷيرەسەڭ دە كووپەراتيۆتەرگە بٸرٸگۋگە اسىقپاي وتىر. مۇنى بٸز ٶز تەجٸريبەمٸزدە انىق سەزٸندٸك. سوندا مەسەلە قالاي شەشٸلمەك?
جۋىردا الماتى قالاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جەنە ەلەكترلەندٸرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, اگروٶندٸرٸستٸك كەشەن ەكونوميكاسى جەنە اۋىلدىق جەرلەردٸ دامىتۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, «قازاقستان اگرووداعى» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرٸنٸڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى, «قازاقستان فەرمەرٸ» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسيياسىن دامىتۋدىڭ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەرٸ» دەگەن تاقىرىپتا دٶڭگەلەك ٷستەل بولىپ ٶتتٸ. ٶزەكتٸ تاقىرىپقا ارنالعان اۋقىمدى شاراعا اگرارلىق سالا عالىمدارى, حالىقارالىق جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ, فەرمەرلٸك قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر مەن ۇيىمداردىڭ جەتەكشٸلەرٸ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنداعى «سٷيٸندٸك» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى بولات رايىمجانوۆ قازٸرگٸ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ۇساق جەنە جەكە شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەر قوجالىقتارىن بٸرٸكتٸرٸپ, ٸرٸلەندٸرۋگە باعىتتالعان شارالاردىڭ دۇرىس ەكەنٸن, بٸراق ول تيٸمدٸ جٷرگٸزٸلمەي جاتقاندىعىن جەتكٸزدٸ. «شىن مەنٸندە كووپەراتسييانىڭ ەڭ وزىق ٷلگٸسٸ – باياعى كولحوزدار ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا سول كولحوزدار مەن سوۆحوزداردى تاراتىپ الىپ, ەندٸ ولاردىڭ ورنىنا تيٸمدٸ اۋىلشارۋاشىلىق ۇجىمدارىن قۇرا الماي وتىرمىز. بيلٸكتٸڭ تۇتقاسىن ۇستاعاندار مەن سولارعا جاقىن جٷرگەن ادامدار قۇنارلى جەر مەن تەحنيكانىڭ باسىم بٶلٸگٸن, تٸپتٸ كەلە-كەلە پايعا بەرٸلگەن جەرلەردٸ دە يەمدەنٸپ الىپ, اۋىلدا اياداي جەرسٸز قالعان ازاماتتار دا جەتەرلٸك. سوندىقتان كووپەراتسييا مەسەلەسٸ اۋىلدىق جەرلەر ٷشٸن بٷگٸنگٸ كٷنٸ ٶتە ٶزەكتٸ», – دەدٸ.
ال قاپشاعاي قالاسىندا جۋىردا عانا قۇرىلعان «اق ٶزەك» اۋىلشارۋاشىلىق ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆٸنٸڭ باسقارما تٶراعاسى دۋمان مايلىحانوۆ بۇل كووپەراتيۆتٸ شەڭگەلدٸ ماسسيۆٸندە نەگٸزٸنەن پيياز ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن شارۋالار بٸرٸگٸپ, كووپەراتيۆتەرگە ٷكٸمەت تاراپىنان ٷلكەن قولداۋ كٶرسەتٸلەدٸ, جەڭٸلدٸكتٸ نەسيە, دەمەۋقارجىعا قول جەتكٸزەمٸز, القاپتاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە كٶمەگٸ بولادى دەگەن ٷلكەن سەنٸممەن قۇرعاندىقتارىن ايتتى. «ٸس جٷزٸندە ەلٸگە دەيٸن ەشقانداي كٶمەك جوق, مۇنىڭ بەرٸ تەك جوعارىعا «پەلەنباي كووپەراتيۆ قۇردىق» دەگەن ەسەپ بەرۋ ٷشٸن عانا ۇيىمداستىرىلعان ناۋقانشىلدىق سيياقتى. ٶيتكەنٸ بٸر بٸز ەمەس, الماتى ايماعىنداعى جاڭادان قۇرىلعان كووپەراتيۆتەردٸڭ بەرٸ دە وسى كٷيدٸ كەشۋدە», – دەپ بۇل باستامانىڭ ەلٸ كٶپ جاعدايدا تەك باستاما كٷيٸندە قالىپ وتىرعانىن اشىنا ەڭگٸمەلەدٸ.
سونداي-اق الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنداعى «ەرمان مير» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ەركٸن كٶشەرباەۆ, ٸلە اۋدانىنداعى «قاجى» اشٶك باسقارما تٶراعاسى قابىلباي ەلٸمباەۆ, وسى اۋدانداعى «اق سٷت» اشٶك باسقارما تٶرايىمى نەللي ساليحانوۆا, ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىنان شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ۆاسيپ يسمايلوۆ جەنە باسقالار باياعى كولحوز-سوۆحوزدار تاراتىلىپ, جەكەشەلەندٸرٸلگەن كەزدە وتباسىمىزبەن بٸرگە تٸرشٸلٸك ەتەمٸز دەپ ٷلەسكە العان مالداردى قۇرتىپ العان اۋىل ٶز-ٶزٸمەن قالىپ, جەكە جەنە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇمىسى ٶرگە باسپاي, جوعارىدان ماردىمدى قولداۋ بولماعان سوڭ ەلدٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ٸشٸپ-جەپ قويعانىن, جاستار جۇمىس ٸزدەپ اۋىلدى تاستاپ كەتكەنٸن كٷيٸنە جەتكٸزدٸ. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸ تۋرالى» زاڭدى دايىنداۋ كەزٸندە ٶزگە ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە ەسكەرٸلمەگەن. دامىعان ەلدەردٸ, جوسپارلى ەكونوميكا مەن نارىقتىق قاتىناستاردى ٷيلەسٸمدٸ ۇشتاستىرا بٸلگەن قحر-دى بىلاي قويعاندا, جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى دەرلٸك قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتسييالاۋدا بەلورۋسسييانىڭ تەجٸريبەسٸن قولدانۋ كەرەك دەگەن پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ.
ەڭ باستىسى, جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن جٷزەگە اسىراتىن وبلىس, اۋدان ەكٸمدەرٸ مەن اۋىلشارۋاشىلىق باسقارمالارىنىڭ باسشىلارى اۋىلدى كووپەراتسييالاۋ مەسەلەسٸنە بەيجاي قاراپ, جاۋاپسىزدىق تانىتىپ وتىر.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عاليجان مەديەۆ ەلٸمٸزدە شىن مەنٸندەگٸ نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسپاعانىن, ەلٸ كٷنگە باعانى تاۋار ٶندٸرۋشٸلەر ەمەس, ولاردان سۋ تەگٸنگە ساتىپ الىپ, بٸرنەشە ەسە باعاسىنا ٶتكٸزەتٸن دەلدالدار بەلگٸلەپ وتىرعانىن ايتتى.
«قازاقستان اگرووداعى» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرٸنٸڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ اليك ساعىندىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا كووپەراتسييانىڭ دامۋىن نەگٸزٸنەن مىناداي سەبەپتەر تەجەپ تۇر. ولار كووپەراتسييا مەسەلەسٸندە نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق بازانىڭ جەتٸلمەگەندٸگٸ; مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ جەنە ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ; اۋىلدىق جەرلەردەگٸ قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸڭ تٶمەندٸگٸ, كووپەراتسييانىڭ ارتىقشىلىعى جٶنٸندە فەرمەرلەردە جەتكٸلٸكتٸ اقپاراتتىڭ جوقتىعى; فەرمەرلەردە جاڭادان ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان قۇرىلىمدارعا, مٷلٸكتٸ, ٶندٸرٸس قۇرالدارىن ەدٸل پايدالانۋعا دەگەن جەنە ٶزارا سەنٸمسٸزدٸكتٸڭ, جەردەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپٸنٸڭ جوعارىلىعى; كووپەراتسييانىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە جەنە جۇمىستى نەتيجەلٸ ۇيىمداستىرۋعا بولاتىنىنا شارۋالاردىڭ كٶزٸن جەتكٸزەتٸن كەسٸبي مەنەدجەرلەردٸڭ جوقتىعى.
بٸز دە ەلباسىنىڭ باستاماسىن جٷزەگە اسىرۋعا ناقتى ٷلەس قوسىپ, ٶزگەلەرگە دە قوزعاۋ سالارمىز دەگەن ويمەن تٶرت شارۋا قوجالىعىنىڭ باسىن قوسىپ, الماتى وبلىستىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى تالعار اۋداندىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى لەززات كٷمٸسباەۆانىڭ تٸكەلەي قولداۋىمەن «العا نۇرا» اۋىلشارۋاشىلىق ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆٸن قۇرىپ ەدٸك. ەندٸ اۋىلداعى باسقا شارۋالار «بۇلارعا قانداي قولداۋ كٶرسەتٸلەر ەكەن» دەپ بٸزگە قاراپ وتىر. ەگەر ٷكٸمەت تاراپىنان كٶرسەتٸلٸپ جاتقان قولداۋدىڭ ناقتى نەتيجەسٸن كٶرسە, كٶپشٸلٸگٸنٸڭ بٸزگە قوسىلماق ويلارى بار. ٶكٸنٸشكە قاراي ەدٸلەت باسقارماسىندا تٸركەلٸپ, بانكتە ەسەپ-شوتىمىزدى اشىپ, بارلىق قۇجاتتارىمىزدى رەتتەسەك تە ٷكٸمەت پەن وبلىس ەكٸمدٸگٸ تاراپىنان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرٸن قولداۋ ماقساتىندا بٶلٸنگەن قارجىدان ەلٸ باقىر تيىن دا بەرٸلگەن جوق. نەگٸزگٸ كەدەرگٸ – كەپٸلزاتتىڭ جوقتىعى مەن كووپەراتيۆ مٷشەلەرٸنٸڭ نەسيە تاريحىنىڭ تازا ەمەستٸگٸ. ال مۇنداي جاعداي تەك بٸزدە عانا ەمەستٸگٸ انىق. ولاي بولسا, مىڭ جەردەن كووپەراتيۆكە بٸرٸككەنمەن, ەلگٸندەي سەبەپتەرمەن قارجىلىق قولداۋ بولماسا, مۇنىڭ پايداسى كٶك تيىن.
ەندەشە بۇل تٷيتكٸلدٸ تارقاتۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى قانداي? دٶڭگەلەك ٷستەلگە قاتىسقان كٶپشٸلٸكتٸڭ ورتاق پٸكٸرٸنشە, مۇنىڭ بٸر عانا تيٸمدٸ جولى بار.
ەلباسىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن ەر اۋىلدىق وكرۋگتٸڭ اۋماعىندا مەملەكەت-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸگٸ نەگٸزٸندە مٸندەتتٸ تٷردە بٸر اۋىل قۇراۋشى اۋىلشارۋاشىلىق ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆٸ ۇيىمداستىرىلىپ (بۇعان اۋىلداعى بارلىق جەكە جەنە فەرمەر شارۋاشىلىقتارى كٸرۋ مٸندەت ەمەس), ونى باسقارۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ اۋىل ەكٸمٸنە جٷكتەلۋٸ تيٸس. مەملەكەت تاراپىنان بٶلٸنٸپ جاتقان مول قارجى سول كووپەراتيۆتٸڭ ەسەپ-شوتىنا اۋدارىلىپ, ونىڭ قايتارىمىنا جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ٶكٸلٸ رەتٸندە تاعى دا سول ەكٸم جاۋاپتى بولاتىن تەتٸك ەنگٸزگەن جٶن. وسىلاي اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ سول ٶزدەرٸ تۇراتىن جەرلەردە جۇمىسپەن, سەيكەسٸنشە تيٸستٸ تابىسپەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸ كەرەك. بۇعان بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە «جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تۋرالى» زاڭ دا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. سونداي-اق اۋىلدىق وكرۋگتٸڭ اۋماعىنداعى بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەردەن, مەيلٸ ول جالعا بەرٸلدٸ مە, پايدالانىلماي بوس جاتىر ما – مٸندەتتٸ تٷردە تيٸستٸ سالىق ٶندٸرۋ مەسەلەسٸن زاڭمەن بەكٸتۋ كەرەك. ال جەر سالىعى مەن ونىڭ كاداسترلىق قۇنىن قازٸرگٸدەي تىم تٶمەن مٶلشەردە قالدىرماي اناعۇرلىم كٶتەرۋ قاجەت. سوندا جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدەر جەردٸڭ بوس جاتپاي, مەيلٸنشە تولىق پايدالانىلۋىنا تەك بٸر عانا كووپەراتيۆ ەمەس, ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمدٸ ساقتايتىن, ٶڭدەيتٸن, تيٸمدٸ باعادا ٶتكٸزەتٸن باسقا دا كەسٸپكەرلٸك نىسانداردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا مٷددەلٸ بولادى. جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ بيلٸكتٸڭ ەشتەڭەگە جاۋاپ بەرمەيتٸن جاي عانا ٶكٸلٸ ەمەس, تٸرشٸلٸكتٸڭ نەگٸزٸ سانالاتىن اۋىلداعى ٶندٸرٸستٸ ۇيىمداستىرۋعا جاۋاپتى مەنەدجەرگە اينالادى. ونىڭ ٷستٸنە ەكٸمنٸڭ جۇمىسى جەردٸ قالاي پايدالانىپ, اۋىلدا قانشا ٶنٸم ٶندٸرٸلگەنٸنە, قانشا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, تۇرعىنداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا قاراي باعالاناتىن بولسا, نۇر ٷستٸنە نۇر! بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بۇل ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدا كٶپ ۇزاماي-اق ٶزٸنٸڭ وڭ نەتيجەسٸن بەرەدٸ. سٶيتٸپ كووپەراتيۆتٸك قوزعالىس سەرپٸندٸ قارقىن الىپ, سەنٸمسٸزدٸك تانىتىپ وتىرعان شارۋالار ەندٸ سانالى تٷردە بٸرٸگۋگە ۇمتىلاتىن بولادى. تۇرعىنداردىڭ ەلەۋمەتتٸك تۇرمىس دەڭگەيٸ كٶتەرٸلەدٸ. ساياسي تۇرعىدان دا دەموكراتييالىق دامۋ كٶرسەتكٸشتەرٸمٸز كٷرت جاقسارادى. مەملەكەتتٸڭ ماقساتى دا وسى ەمەس پە?!
قۇتماعامبەت قونىسباي
الماتى وبلىسى
"ەگەمەن قازاقستان"
.jpeg)