Sýrette Gaýhar Omarhanova
Mańǵystaý qazaqtarynyń 1920-30 jyldary asharshylyq pen ujymdastyrý kezeńinde Iranǵa qonys aýdarýy – ult tarihyndaǵy kúrdeli oqiǵalardyń biri. Iranda jańa ortaǵa beiimdele otyryp, qazaqtar óz ulttyq bolmysyn saqtap qana qoimai, erekshe jetistikterge de jetti. Ult.kz jýrnalisi shyǵystanýshy Gaýhar Omarhanovamen suhbattasyp, qazaqtardyń Irandaǵy ómiri, salt-dástúri, tilin saqtaý jolyndaǵy kúresi men Qazaqstanmen bailanysy týraly aqparat aldy. Sondai-aq, ol qandastardyń tarihi Otanyna oralý máselelerindegi kedergiler men qazirgi jastardyń bolashaǵyn áńgimelep berdi.
«Qazaqtar «irandyq» bolyp ketti»
Mańǵystaý qazaqtarynyń birinshi legi 1920-22 jyldary asharshylyq saldarynan, jut bolyp mal qyrylǵannan keiin Iranǵa aýyp ketýge májbúr boldy. Ekinshi legi – ujymdastyrý máselesi týyndaǵan kezde, iaǵni 1930-1933 jyldary qonys aýdardy. Bizdiń Mańǵystaý oblysy negizi tórt túlik malǵa bai ólke bolǵan, biraq sonyń barlyǵyn tartyp ala bastaǵannan keiin kóshpendi halyq qinalyp qaldy. Ujymdastyrýǵa kónbegender kóshýge májbúr boldy. Olardyń deni Túrikmenstan-Qazaqstan-Irandy bailanystyryp otyrǵan territoriiada, Kaspiidiń ońtústik bóligi – buryn ol kisiler barǵanda Mazanderan oblysy bolatyn, keiin ol ekige bólinip ketti de, bir bóligi Mazanderan oblysy, ekinshisi Gúlistan oblysy boldy. Sol jerdegi Gorgan degen qalaǵa baryp, taban tiredi. Bul 1933 jyl. Biraq ózderiniń aitýy boiynsha, alǵashqy 15 jyl 1950 jylǵa deiin olar óte kóp qiyndyq kórgen. Óitkeni Mańǵystaýdyń qurǵaq aýa raiynan ylǵaldy klimatqa kóshkennen keiin sol jerdiń tamaǵy jaqpai, aýrý jiilep, balalar shetinep kete bergen. Ózderiniń aitýynsha, alǵashqy 10 jylda bala turaqtamaǵan, sandary azaiyp ketken. 50-jyldary ǵana jaǵdaiymyz túzeldi deidi.
Kóship barǵannan keiin halyq qujat alý máselesine tap boldy. Sol zamanda qazaqtar 60 myń adam barǵan shyǵar. Qazir azaidy, 5-6 myń adam qaldy dep otyr. Bul negizgi sanatqa alynbaityn san. Sondyqtan bizdi qazaq dep jazbaǵan, tirkeýden ótkizbegen. Kóbi qazaq ekenin dáleldei almai júr. Irannyń zańy boiynsha sol jerde turatyn, sol jerde ósken adamnyń barlyǵy «irandyq» dep jazylady. Olardyń keibiri ázirbaijan, túrikmen, kúrd jáne t.b. ult bolýy múmkin. Biraq olai dep jazǵyzbaidy. Úkimet birultty, birtildi memleket qurý saiasatyn júrgizgendikten, ulttyq identifikatsiiany saqtap qalý qiynǵa soqty. Mysaly, Qazaqstanda ár ult óziniń teatryn, mektebin ashyp alǵan ǵoi. Iranda mundaiǵa ruqsat etilmegen. Barlyǵy parsysha sóileidi, parsy mektebine barady, sol tilde qyzmet atqarady. Sondyqtan 85 million halyqtyń arasynda joiylmai, óz tilin saqtap otyrý degen óte úlken dáreje.
«Qazaq» degen kóshe bar
Aityp ótkenimdei, 1950 jyldan bastap qazaqtar aiaqqa turyp, bas kótere bastady, kásip igerip, balalaryn sabaqqa bere bastady, ónip-ósip jatty. Iran memleketiniń jaqsy bir saiasaty immigranttardy baspaidy. Bosqyn bolyp kelgen adamdy elge sińdirip jiberýge tyrysady. Iranda qazir 4 mln aýǵan bar. Olar elge sińip ketken. Qujat boiynsha másele bárinde bar. Ylǵi uzartý kerek, ruqsat suraý kerek jáne t.b. Biraq sonyń ózinde olar barlyq memlekettik qyzmet túrlerin alyp jatyr, balalaryn mektepke berip jatyr. Qazaqtar da solardyń qatarynda balalaryn mektepke berdi. Januia tuǵyrynyń myqtylyǵy sondai, úide qazaqsha sóilesedi. Parsysha tek syrtta sóile deidi. Qazaqtar irandyqtardy «oýliiat» deidi. Bul basym bólik degen sóz. Halyqtyń basym bóligi – oýliiat, iaǵni irandyqtar. Ózderin qazaqtar jáne oýliiat dep bólip, «Oýliiattarmen parsysha sóiles, al qazaqpen tek qazaqsha sóiles» deidi. Osynyń arqasynda irandyq qazaqtar áli kúnge deiin erekshe jaǵdaida ómir súrip jatyr. Barǵan saiyn kóziń qýanady. Balalardyń taza qazaqsha sóilep júrgenin estigende qýanasyń. Biraq endi keiingi urpaqtyń arasynda qazaq tilin saqtap qalý máselesi jii kóterilip júr. Óitkeni qazir jańa tehnologiia damyp jatyr, balalar mektepte aǵylshyn oqidy, áleýmettik jelilerde aǵylshynsha aqparat kóp. Sol negizgi tilderi parsy men aǵylshyn bolyp kete me degen qorqynyshtary da joq emes. Qazirdiń ózinde olar qazaq tili men parsy tilin aralastyryp sóileidi. Tildi saqtaýda Otau TV arqyly qosylatyn «Balapan», «Qazaqstan» siiaqty telearnalar kómektesip otyr.
Qazaqtar Iranda óz salt-dástúrin saqtaǵan. Sondyqtan olar shashyrap, bytyrap ketpei, «máhalla» dep atalatyn bir aýdan, bir aýyl, bir kósheniń boiynda qonys tepken. Tipti kósheleriniń aty «Qazaq» dep atalady. Ózderiniń dúkeni, ózderiniń meshiti – súnnit qazaqtar men túrkimender jinalatyn jeri bar. Óitkeni bilesiz, Iran – shiit mazhabyndaǵy el. Sol shiitterdiń ortasynda olar ózderiniń súnnit mazhabyn saqtap otyr. Ózderiniń imamdary bar. Túrkimen imam da, qazaq imam da bar. Ózara almasyp, sol jerde juma namazdaryn ótkizip turady.
Iran-Qazaqstan bailanysy
Iran qazaqtarynyń týysqandarynyń kóbi Aqtaýda turady. Gorgan men Aqtaý arasynda reis bar, aptasyna 1 ret ushady. Toly barady, toly qaitady. Qazaqtar bir-birine qonaqqa barǵandy jaqsy kóredi. Ózara saýda qazir óte jaqsy damyp jatyr. Mańǵystaý oblysy men Gúlistan oblysy arasynda taýar almasý óte qarqyndy júrip jatyr. Óitkeni Iran Qazaqstannan Aqtaý arqyly bidai, júgeri, arpa siiaqty dándi-daqyldar alady. Sondai-aq Qazaqstannan et óte kóp barady.
Iran qazaqtary tehnikaǵa myqty
Qazaqstan, Túrikmenstan men Iran arasynda temirjol salyndy. Sonyń boiynda qazir Inchebýrýn degen úlken stantsiia bar. Ol stantsiiada da kóbine qazaqtar jumys isteidi. Qazaqtar – tehnikaǵa myqty halyq. Júk kólikterin júrgizýdi eń birinshi jolǵa qoiyp, Gúlistan oblysynda osy salany basqarǵan da qazaqtar. Sodan keiin búkil bólshekterdi jasaý jáne jóndeý jumystaryna da sheber. Qazaqtardy ekige bólýge bolady. Sol Gúlistan oblysynda birge jumylyp ómir súrip jatqandar bar. Sodan keiin tehnikalyq bilimderin damytyp, Tegeranǵa kelgenderi bar. Men ózim Tegeranǵa kelgen qazaqtarmen kóbirek aralastym. Munai salasynda, aýyl sharýashylyǵy tyńaitqyshtary, bank sektorynda istep jatqan qazaqtarymyz bar. Tegerannan bir saǵattyq jerde Kárádj degen megapolis bar, 20 qazaq otbasy sol jerde turady. Qala mańynda bir úlken zaýyt bar. Sonda qazaqtar injener retinde jumys istep jatyr. Qazaqtar jai ǵana júrgen joq. Barlyǵy bir-bir mamandyqty igerip alǵan jáne sol salada eshkimnen de kem emes. Parsy, aǵylshyn, qazaq tilderin erkin meńgergen.
Iran qazaqtarynyń elge oralýy
Eń alǵash Qazaqstan táýelsizdigin qabyldaǵan elderdiń biri – Iran. 1992 jyly diplomatiialyq qatynas ornady. 1993 jyly Qazaqstan respýblikasynyń elshiligi Tegeranda ashyldy. Soǵan orai Nursultan Nazarbaev ta Iranǵa barǵan edi. Tuńǵysh prezidenttiń eń alǵashqy saparsy osy Irannan bastalǵan. Ol qazaqtardyń jaǵdaiyn biledi. Kóshi-qon baǵdarlamasy qabyldanǵan kezde jan-jaqtan qandastardy jinaý máselesi týyndaǵanda Iranǵa baryp, osy máseleni kótergen. Iran Prezidentinen «Qazaqtardyń elge oralýyna ruqsat berińiz» dep suraǵan. Sóitip Nazarbaev «Eger ózderi qaitýdy qalasa, Qazaqstan tarapy qabyldaýǵa daiyn» degen kelisimshartqa qol qoidyrtyp alady. Bul óte jaqsy jumys. Óitkeni Iran úkimeti óz azamattaryn shetelge ońailyqpen jibermeidi. Qazirdiń ózinde irandyqtar zańsyz shekara asyp, shetelge bosqyn bolyp ketip jatyr. Viza berip, resmi ruqsat berip shyǵaryp jatqan eshkim joq. Nazarbaev muny úkimet deńgeiinde sheship tastaǵan soń, sol ruqsat negizinde bizdiń qazaqtar elge áli kúnge deiin oralyp jatyr.
Viza alýdaǵy qiyndyqtar
Qazir qujat máselesi týyndap, Qazaqstan qabyldamai jatyr. Óitkeni muny teris paidalanǵan adamdar bar. Ulty aýǵan bolsa da, Qazaqstanǵa qazaqpyn dep kelgen jaǵdailar 90-jyldary kóptep kezdesipti. Aýǵandar ózi eki ulttan turady ǵoi, pýshtýn jáne hazariler. Hazariler bizge qatty uqsaidy. Olar qajet deseń tildi de, rýdy da úirenip alady. Osylaisha ózin qazaqpyn dep aityp, ózbek, tájik, hazariler Qazaqstanǵa kelmek boldy. Osyny baiqaǵan Qazaqstan Syrtqy ister ministrligi elge oralý protsedýrasyn qiyndatyp jiberdi. «Sen ózińniń qazaq ekenińdi dálelde» deidi. Sonda Gorganda meshittiń janynan Aqsaqaldar keńesi quryldy. Solar adamnyń qazaq ekenin rastap, anyqtama berýi kerek boldy. Biraz ýaqyt irandyq qazaqtarǵa úsh jylǵa viza berilip turdy. Osylaisha irandyq qazaqtar Aqtaý, Almatyǵa kelip-ketip júretin. Qazir Aqsaqaldar keńesin taratyp jiberdi, úsh jylǵa viza berilmeitin boldy. Sol durys bolmady. Óitkeni aqsaqaldar kelgen adamnyń ata-tegin surastyra kele biletin, tanityn. Sol keńes qol qoisa, adamdy qazaq dep tanyp, ministrlik viza beretin. Kim biledi endi, muny da saýdaǵa ainaldyryp jiberdi me, viza alatyndar kóbeiip, teris paidalanatyndar shyqqan soń bul júie jabyldy. Iran Taiaý Shyǵysta ornalasqan. Qazaqstan úkimeti bul aimaqty lańkester mekeni dep esepteidi. Sodan da saqtanýy múmkin dep oilaimyn. Irannyń ózinde DAISh bolmasa da, lańkestik áreketter oryn almasa da, kórshiles elder kúmán týǵyzady. Basqa eldegi qandastar vizany ońai alatyn bolsa, Irandaǵy qazaqtar kóp kedergige ushyrap otyr. Elge kelgender baqylaýda bolady. Osyndai kedergiler Otanyna kelgisi kelgen adamdardyń taýyn shaǵady. Bul bir másele, ekinshisi – til máselesi. Eń alǵash 1995 jyly kelgen lek jer aldy, kómek aqshasyn aldy, biraq tura almai qaityp ketkender de bar. Nege? Ol zamanda bári orys tilinde bolatyn. Ol orys tilin qaidan biledi? «Óz elim, óz jerimde qazaqsha sóileimin» dep keldi, alaida dúkenniń ózinde qazaqsha qyzmet ala almady. Ony bári oralman dep shettetti. Bir legi sóitip qaityp ketti. «Bizge jaqpaidy eken. Bizdi jaqyn tartpady» degen áńgimeni talai estidim. Bul bizdiń qateligimiz. Qai jerden kelse de, bólip otyramyz.
Nege keibir qazaqtar elge oralǵysy kelmeidi?
Keibir irandyq qazaqtar memlekettik qyzmette isteitindikten, elge oralmai otyr. Olar zeinetaqyǵa bailanǵan adamdar. Keiin zeinetke shyqsa, úkimettiń qaraýynda bolady. Iranda áielder 20 jyl, er adamdar 25 jyl jumys istese, birden zeinetke shyǵady da, ómir boiy zeinetaqy alady. Sondyqtan eńbek jolyn erte bastaǵandar, 45-50 jasta zeinetke shyǵyp jatyr, iaǵni kómekpen qamtamasyz etilgen. Eger ol bárin tastap, Qazaqstanǵa kelse, oǵan ondai aqshany kim beredi? Olar kásip jasaǵan soń, jaǵdailaryn jasap alǵan. Árqaisynyń úii bar, kúii bar. Ol bárin satyp, osynda kelse, biz ne isteimiz? Oralman dep shettettemiz. Iran qazaqtarynyń kóbi saýdada júr, biraq endi saýdada istegisi kelmeitinder de bar ǵoi. Al Iranda olar jaily ómir súrip jatyr, sony túbegeili ózgertýge qorqatyndar da bar. Muny da eskerýimiz kerek.
Keibiri balalaryn oqýǵa jibergisi keledi. Biraq endi munda orys tili basym bolǵanyn bilgen soń, aǵylshyn biletin balalar Eýropaǵa ketedi. Óitkeni olarǵa sol jaqqa ketý ońai bolyp tur.
«Otandastar qory» degen uiym bar. Sol uiym qandastardy kóshirý, jastardy oqytý máselesimen ainalysyp júr. Jazdyq lagerler uiymdastyrady. Irannan birshama bala úsh jyl qatarynan keldi. Qytaidan, Mońǵoliiadan, Túrkiiadan birneshe balanyń basyn qosyp, ata-jurtyn umytpasyn degen nietpen Zerendige lagerge ákeledi. Munda qazaq tili men tarihyn, qazaq ónerin dáripteidi. Rýhtanǵan balalar osy jaqta oqyǵysy keletinderin aitady. Úlkender endi kásibine bailanyp, oryndarynan qozǵala almai otyrǵan bolsa, osy jastardy elge tartýymyz kerek dep oilaimyn.
Irandaǵy hidjab máselesi
Bir jaqsysy, Iran qazaqtary salt-dástúrge berik, tárbiege myqty. Olarda burynǵy zamandaǵy dástúr saqtalyp qalǵan. Turmysqa shyqqan áiel aq jaýlyq taǵyp júredi. Qyzdar túrli tústi oramalyn jarastyra taǵyp alady. 1979 jyly Iranda revoliýtsiia bolyp, Iran islam respýblikasy ornaǵan bolatyn. Qazir ushaq áýejaiǵa qonbastan buryn «Biz Iran islam memleketine kirdik. Áiel adamdar hidjab kiiýlerińizdi suraimyz» dep habarlanady. Biz túse salǵanda oramalymyzdy taǵýǵa mindettimiz. Men 2004 jyldan beri sonda boldym dedim ǵoi, basynda óte qatań bolatyn. Birtindep, zamanǵa sai qyzdar da bul erejelerge qarsy shyǵa bastady. Qazir tipti 80% bilikke qarsy desem artyq aitqanym emes. Múddesi úkimetke bailanǵandar ǵana qoldamasa, qalǵany bári qarsy. Oramaldy sheship tastaý azattyqtyń simvolyna ainaldy. Alaida Iran qazaqtary buǵan qatysqan emes. Óitkeni olar basynan qazaqy dástúrdi saqtap keledi. Oramaldy sheshý, aiaqqa taptaý, jaǵyp jiberý olarǵa múldem jat. Qyzdardyń kóbi namaz oqidy. Bes paryzdy oryndaityn inabatty qyzdar desem bolady.
(Sýretter: Gaýhar Omarhanovanyń jeke muraǵatynan)
Suhbattasqan
Anara Baýyrjanqyzy
