«Galstýk» eýropasha kiimge jarasady. Biraq, biz bul arada ol týraly aitaiyq dep otyrǵan joqpyz. Biz «saiasi galstýk» týraly aitpaqpyz. «Saiasi galstýktiń» ne ekenin bilgińiz kelse, myna tómendegilerdi oqyńyz.
Kóne Reseide «Stolypinskii galstýk» degen beineli sóz bar bolatyn. Bul sóz patshalyq Reseidiń eń bedeldi ministrleriniń biri Stolypinniń kóptegen adamdardy darǵa asyp óltirýine bailanysty shyqqan. Ol kezde «Stolypin galstýgin kidi» degen sóz, ol adamnyń darǵa asylyp óltirilgenin bildiretin…
Zaman ózgerdi. Stolypin túzimi tarihqa ainaldy. Alaida, «Stolypin galstýgi» degen beineli uǵym qoldanýdan áli qala qoiǵan joq. Zaman talabyna jáne orys proletariat diktatýrasy týdyrǵan jaǵdailarǵa sáikes álgi «Stolypin galstýgi» endi búgin túsin ózgertip, «Internatsionaldyq Keńes galstýgi» bolyp shyǵa keldi. Muny paidalaný tásilderi de bul kúnde kóp ózgeriske ushyraǵan. «Internatsionaldyq Keńes galstýgi» qazir túrikshildikke, Túrkistandaǵy túrik tiliniń moinyna bailanatyn boldy. Jýrnalymyzdyń osy sanynda shaǵyn úzindisi jariialanǵan bir túrkistandyqtyń hatynan Túrkistannan Solovkaǵa jer aýdarylǵandar arasynan Bóriuly Kúmisháliniń esimin kezdestiremiz. Bul adamnyń Keńes úkimetine qarsy «qylmysynyń» aýyrlyǵy sonsha, Túrkimenstan partiia komitetiniń 6-quryltaiynda onyń atyna qarǵys jaýdyrmaǵan «jaýapty qyzmetterdegi partiia músheleri» qalǵan joq. Solardyń arasynda partiia komitetiniń bas hatshysy Popov pen ekinshi hatshysy Oilińuǵyly Shariler Kúmisháliniń keńestik ult saiasatyna qarsy júrgizip kelgen «ziiankesteri» týraly arnaiy toqtaldy.
Oilińuǵyly Sharidiń aitýynsha, «Bóriuǵyly Kúmisháli túrkimen tiline ornyǵyp, qalyptasyp qalǵan «palto», «galstýk» tárizdi internatsional sózderdi qoldanýdan bas tartyp, olardyń ornyna «syrt kiim», «moiyn baý» tárizdi túrkimenderde qoldanylmaǵan, túrik qulaǵyna jat sózderdi tildik ainalymǵa salǵan kórinedi…»
Oilińuǵyly odan ári bylai dep jazady: «Biz til jáne ǵylym salasynda jergilikti (túrik) ultshyldardyń halyqqa sińisti bolyp ketken internatsionaldyq ataýlardyń ornyna qulaqqa túrpidei tietin túrikshildik (pantúrkistik) ataýlar men sózderdi qoldanýyna qarsy kúresimizdi jalǵastyra beremiz…» («Týrkmenskaia Iskra», 1934 jyl, 21 qańtar). Kórip otyrsyzdar, ásilinde orystyń da sózine jatpaityn «palto», «galstýkter» túrikterge sińisti eken de, tórkini túrik «syrt kiim», «moiyn baýlar» Túrkistandaǵy túrikterdiń qulaǵyna túrpidei tiip, tilderin buzyp, bylǵaityn jat sózder eken.
«Moiyn baýdan» olardyń at-tonyn ala qashyp otyrýynyń sebebi, ony Anadoly túrikteriniń qoldanatynynda bolsa kerek.
Osy aitylǵandarǵa qarap otyryp, biz Stolypinniń «qara moiynbaýy» bul kúnde qyzyl túske boialyp, «túrkiliktiń jáne túrik tiliniń moinyna bailańdy» degen qorytyndy shyǵara alamyz. Jáne mundai qorytyndy shyǵarýǵa haqylymyz da.
***
Túrik tiliniń moinyna bailanǵan «keńestik internatsionaldyq galstýk» orys proletariat diktatýrasynyń Túrkistandaǵy rýhani saladaǵy tabystary bolsa, bul diktatýranyń ekonomikalyq saladaǵy tabystary da «jaman» emes. Ony biz Túrkistandaǵy partiia komitetteriniń sońǵy quryltailarynyń materialdarynan («Iash Túrkistannyń» 52-sanynda) anyq kórgendei boldyq. Osy tabystarǵa bailanysty Ózbekstan partiia komitetiniń bas hatshysy Akramuly Kamal aýyl sharýashylyq salasy boiynsha Tashkentte shaqyrylǵan quryltaida asa jalyndy sóz sóiledi. Kezekti onyń ózine bereiik: «Jalalqudyq aýdanynda Sofy Qypshaq dep atalatyn bir ózbek kolhozynan men otyzdai shoshqa kórdim. Osyndaǵy bir kolhozshy kempirden:
– Sizder shoshqa etine úirendińizder me? – dep suradym.
– Qudai saqtasyn, biz shoshqa etin jemeimiz…
– Endeshe osynshama shoshqany nege baǵyp otyrsyzdar?
– Úkimetke ótkizemiz. Et salyǵyna tapsyramyz… («Qyzyl Ózbekstan», 34.11.23; «Pravda Vostoka», 34.11.24.)» Tyńdap otyrǵandar dý kúldi. Olarǵa qosylyp Kamal da rahattana kúledi. Al, biraq, shoshqa baǵýǵa májbúr bolǵan álgi ózbek kempir men qyshlaqtarynda shoshqalary qorsyldap júrgen Túrkistan túrikteri de shattanyp kúle alar ma eken?
Salyǵynan qutylý úshin sharasyzdyqtan shoshqa baqqan Túrkistan túrikteri osyndai úkimettiń ekonomikalyq saiasatyna razy bolyp otyr deýge kimniń aýzy bara alady?
Bir kezde Stalin ult isteri jónindegi halyq komissary bolyp turǵan kezinde, Túrkistandaǵy qazaq túrikterinen salyqty shoshqamen qaitarýdy talap etken bolshevik sheneýnikterine «qazaqtar – musylmandar. Olar shoshqa baqpaidy. Olardan shoshqa talap etý aqymaqtyq», – degen bolatyn. Alaida úkimet basyna Stalinniń ózi kelgen soń, álgindei «aqymaqtyq» memlekettik deńgeige kóterilip, «Túrkistan ulttyq ekonomikasynyń tabystary» retinde saltanatty qol soǵýlar men shat kúlkiler ishinde qarsy alyndy…
***
Jýrnalist doktor Tahir bek «Iash Túrkistannyń» osy sanyndaǵy bir maqalasynda Túrkistandy nelikten keńestik Reseidiń «Qyzyl otary» dep ataitynymyzdyń sebepterin túsindirdi. Túrkistandyq ulttyq múddelerdi jalpy keńestik Reseidiń múddelerine bola qurbandyqqa shalyp otyrǵan saiasatty budan basqasha ataý múmkin emes. Lenin men Stalinniń ózderi de osyny rastaidy. «Bir ulttyń rýhani, ekonomikalyq múddeleri ekinshi bir kúshti ulttyń múddelerine qurban etilýi otarshyldyq bolyp tabylady» dep olar da talai ret jazǵan bolatyn. Endeshe, Lenin men Stalinniń dúniejúzine keńinen maǵlum osy teoriiasy boiynsha Túrkistan keńestik Reseidiń otary ekeninde daý joq. Sol sebepti de túriktikke, túrik tili men túriktik rýhqa «keńes moiyn baýy» salynyp, orys proletariatynyń qajetin óteý úshin Túrkistan túrikteri shoshqa baǵýǵa májbúr etilýde.
Mustafa ShOQAI,
1934 j., №53
«Jas Túrkistan»
.jpg)
