«گالستۋك» ەۋروپاشا كيٸمگە جاراسادى. بٸراق, بٸز بۇل ارادا ول تۋرالى ايتايىق دەپ وتىرعان جوقپىز. بٸز «ساياسي گالستۋك» تۋرالى ايتپاقپىز. «ساياسي گالستۋكتٸڭ» نە ەكەنٸن بٸلگٸڭٸز كەلسە, مىنا تٶمەندەگٸلەردٸ وقىڭىز.
كٶنە رەسەيدە «ستولىپينسكيي گالستۋك» دەگەن بەينەلٸ سٶز بار بولاتىن. بۇل سٶز پاتشالىق رەسەيدٸڭ ەڭ بەدەلدٸ مينيسترلەرٸنٸڭ بٸرٸ ستولىپيننٸڭ كٶپتەگەن ادامداردى دارعا اسىپ ٶلتٸرۋٸنە بايلانىستى شىققان. ول كەزدە «ستولىپين گالستۋگٸن كيدٸ» دەگەن سٶز, ول ادامنىڭ دارعا اسىلىپ ٶلتٸرٸلگەنٸن بٸلدٸرەتٸن…
زامان ٶزگەردٸ. ستولىپين تٷزٸمٸ تاريحقا اينالدى. الايدا, «ستولىپين گالستۋگٸ» دەگەن بەينەلٸ ۇعىم قولدانۋدان ەلٸ قالا قويعان جوق. زامان تالابىنا جەنە ورىس پرولەتاريات ديكتاتۋراسى تۋدىرعان جاعدايلارعا سەيكەس ەلگٸ «ستولىپين گالستۋگٸ» ەندٸ بٷگٸن تٷسٸن ٶزگەرتٸپ, «ينتەرناتسيونالدىق كەڭەس گالستۋگٸ» بولىپ شىعا كەلدٸ. مۇنى پايدالانۋ تەسٸلدەرٸ دە بۇل كٷندە كٶپ ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان. «ينتەرناتسيونالدىق كەڭەس گالستۋگٸ» قازٸر تٷرٸكشٸلدٸككە, تٷركٸستانداعى تٷرٸك تٸلٸنٸڭ موينىنا بايلاناتىن بولدى. جۋرنالىمىزدىڭ وسى سانىندا شاعىن ٷزٸندٸسٸ جارييالانعان بٸر تٷركٸستاندىقتىڭ حاتىنان تٷركٸستاننان سولوۆكاعا جەر اۋدارىلعاندار اراسىنان بٶرٸۇلى كٷمٸشەلٸنٸڭ ەسٸمٸن كەزدەستٸرەمٸز. بۇل ادامنىڭ كەڭەس ٷكٸمەتٸنە قارسى «قىلمىسىنىڭ» اۋىرلىعى سونشا, تٷركٸمەنستان پارتييا كوميتەتٸنٸڭ 6-قۇرىلتايىندا ونىڭ اتىنا قارعىس جاۋدىرماعان «جاۋاپتى قىزمەتتەردەگٸ پارتييا مٷشەلەرٸ» قالعان جوق. سولاردىڭ اراسىندا پارتييا كوميتەتٸنٸڭ باس حاتشىسى پوپوۆ پەن ەكٸنشٸ حاتشىسى ويلٸڭۇعىلى شاريلەر كٷمٸشەلٸنٸڭ كەڭەستٸك ۇلت ساياساتىنا قارسى جٷرگٸزٸپ كەلگەن «زييانكەستەرٸ» تۋرالى ارنايى توقتالدى.
ويلٸڭۇعىلى شاريدٸڭ ايتۋىنشا, «بٶرٸۇعىلى كٷمٸشەلٸ تٷركٸمەن تٸلٸنە ورنىعىپ, قالىپتاسىپ قالعان «پالتو», «گالستۋك» تەرٸزدٸ ينتەرناتسيونال سٶزدەردٸ قولدانۋدان باس تارتىپ, ولاردىڭ ورنىنا «سىرت كيٸم», «مويىن باۋ» تەرٸزدٸ تٷركٸمەندەردە قولدانىلماعان, تٷرٸك قۇلاعىنا جات سٶزدەردٸ تٸلدٸك اينالىمعا سالعان كٶرٸنەدٸ…»
ويلٸڭۇعىلى ودان ەرٸ بىلاي دەپ جازادى: «بٸز تٸل جەنە عىلىم سالاسىندا جەرگٸلٸكتٸ (تٷرٸك) ۇلتشىلداردىڭ حالىققا سٸڭٸستٸ بولىپ كەتكەن ينتەرناتسيونالدىق اتاۋلاردىڭ ورنىنا قۇلاققا تٷرپٸدەي تيەتٸن تٷرٸكشٸلدٸك (پانتٷركيستٸك) اتاۋلار مەن سٶزدەردٸ قولدانۋىنا قارسى كٷرەسٸمٸزدٸ جالعاستىرا بەرەمٸز…» («تۋركمەنسكايا يسكرا», 1934 جىل, 21 قاڭتار). كٶرٸپ وتىرسىزدار, ەسٸلٸندە ورىستىڭ دا سٶزٸنە جاتپايتىن «پالتو», «گالستۋكتەر» تٷرٸكتەرگە سٸڭٸستٸ ەكەن دە, تٶركٸنٸ تٷرٸك «سىرت كيٸم», «مويىن باۋلار» تٷركٸستانداعى تٷرٸكتەردٸڭ قۇلاعىنا تٷرپٸدەي تيٸپ, تٸلدەرٸن بۇزىپ, بىلعايتىن جات سٶزدەر ەكەن.
«مويىن باۋدان» ولاردىڭ ات-تونىن الا قاشىپ وتىرۋىنىڭ سەبەبٸ, ونى انادولى تٷرٸكتەرٸنٸڭ قولداناتىنىندا بولسا كەرەك.
وسى ايتىلعاندارعا قاراپ وتىرىپ, بٸز ستولىپيننٸڭ «قارا مويىنباۋى» بۇل كٷندە قىزىل تٷسكە بويالىپ, «تٷركٸلٸكتٸڭ جەنە تٷرٸك تٸلٸنٸڭ موينىنا بايلاڭدى» دەگەن قورىتىندى شىعارا الامىز. جەنە مۇنداي قورىتىندى شىعارۋعا حاقىلىمىز دا.
***
تٷرٸك تٸلٸنٸڭ موينىنا بايلانعان «كەڭەستٸك ينتەرناتسيونالدىق گالستۋك» ورىس پرولەتاريات ديكتاتۋراسىنىڭ تٷركٸستانداعى رۋحاني سالاداعى تابىستارى بولسا, بۇل ديكتاتۋرانىڭ ەكونوميكالىق سالاداعى تابىستارى دا «جامان» ەمەس. ونى بٸز تٷركٸستانداعى پارتييا كوميتەتتەرٸنٸڭ سوڭعى قۇرىلتايلارىنىڭ ماتەريالدارىنان («ياش تٷركٸستاننىڭ» 52-سانىندا) انىق كٶرگەندەي بولدىق. وسى تابىستارعا بايلانىستى ٶزبەكستان پارتييا كوميتەتٸنٸڭ باس حاتشىسى اكرامۇلى كامال اۋىل شارۋاشىلىق سالاسى بويىنشا تاشكەنتتە شاقىرىلعان قۇرىلتايدا اسا جالىندى سٶز سٶيلەدٸ. كەزەكتٸ ونىڭ ٶزٸنە بەرەيٸك: «جالالقۇدىق اۋدانىندا سوفى قىپشاق دەپ اتالاتىن بٸر ٶزبەك كولحوزىنان مەن وتىزداي شوشقا كٶردٸم. وسىنداعى بٸر كولحوزشى كەمپٸردەن:
– سٸزدەر شوشقا ەتٸنە ٷيرەندٸڭٸزدەر مە? – دەپ سۇرادىم.
– قۇداي ساقتاسىن, بٸز شوشقا ەتٸن جەمەيمٸز…
– ەندەشە وسىنشاما شوشقانى نەگە باعىپ وتىرسىزدار?
– ٷكٸمەتكە ٶتكٸزەمٸز. ەت سالىعىنا تاپسىرامىز… («قىزىل ٶزبەكستان», 34.11.23; «پراۆدا ۆوستوكا», 34.11.24.)» تىڭداپ وتىرعاندار دۋ كٷلدٸ. ولارعا قوسىلىپ كامال دا راحاتتانا كٷلەدٸ. ال, بٸراق, شوشقا باعۋعا مەجبٷر بولعان ەلگٸ ٶزبەك كەمپٸر مەن قىشلاقتارىندا شوشقالارى قورسىلداپ جٷرگەن تٷركٸستان تٷرٸكتەرٸ دە شاتتانىپ كٷلە الار ما ەكەن?
سالىعىنان قۇتىلۋ ٷشٸن شاراسىزدىقتان شوشقا باققان تٷركٸستان تٷرٸكتەرٸ وسىنداي ٷكٸمەتتٸڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنا رازى بولىپ وتىر دەۋگە كٸمنٸڭ اۋزى بارا الادى?
بٸر كەزدە ستالين ۇلت ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ حالىق كوميسسارى بولىپ تۇرعان كەزٸندە, تٷركٸستانداعى قازاق تٷرٸكتەرٸنەن سالىقتى شوشقامەن قايتارۋدى تالاپ ەتكەن بولشەۆيك شەنەۋنٸكتەرٸنە «قازاقتار – مۇسىلماندار. ولار شوشقا باقپايدى. ولاردان شوشقا تالاپ ەتۋ اقىماقتىق», – دەگەن بولاتىن. الايدا ٷكٸمەت باسىنا ستاليننٸڭ ٶزٸ كەلگەن سوڭ, ەلگٸندەي «اقىماقتىق» مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ, «تٷركٸستان ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ تابىستارى» رەتٸندە سالتاناتتى قول سوعۋلار مەن شات كٷلكٸلەر ٸشٸندە قارسى الىندى…
***
جۋرناليست دوكتور تاھير بەك «ياش تٷركٸستاننىڭ» وسى سانىنداعى بٸر ماقالاسىندا تٷركٸستاندى نەلٸكتەن كەڭەستٸك رەسەيدٸڭ «قىزىل وتارى» دەپ اتايتىنىمىزدىڭ سەبەپتەرٸن تٷسٸندٸردٸ. تٷركٸستاندىق ۇلتتىق مٷددەلەردٸ جالپى كەڭەستٸك رەسەيدٸڭ مٷددەلەرٸنە بولا قۇرباندىققا شالىپ وتىرعان ساياساتتى بۇدان باسقاشا اتاۋ مٷمكٸن ەمەس. لەنين مەن ستاليننٸڭ ٶزدەرٸ دە وسىنى راستايدى. «بٸر ۇلتتىڭ رۋحاني, ەكونوميكالىق مٷددەلەرٸ ەكٸنشٸ بٸر كٷشتٸ ۇلتتىڭ مٷددەلەرٸنە قۇربان ەتٸلۋٸ وتارشىلدىق بولىپ تابىلادى» دەپ ولار دا تالاي رەت جازعان بولاتىن. ەندەشە, لەنين مەن ستاليننٸڭ دٷنيەجٷزٸنە كەڭٸنەن ماعلۇم وسى تەوريياسى بويىنشا تٷركٸستان كەڭەستٸك رەسەيدٸڭ وتارى ەكەنٸندە داۋ جوق. سول سەبەپتٸ دە تٷرٸكتٸككە, تٷرٸك تٸلٸ مەن تٷرٸكتٸك رۋحقا «كەڭەس مويىن باۋى» سالىنىپ, ورىس پرولەتارياتىنىڭ قاجەتٸن ٶتەۋ ٷشٸن تٷركٸستان تٷرٸكتەرٸ شوشقا باعۋعا مەجبٷر ەتٸلۋدە.
مۇستافا شوقاي,
1934 ج., №53
«جاس تٷركٸستان»
.jpg)
