Apta basynda qor birjasyndaǵy saýda-sattyqta bir dollardyń quny 331 teńge tóńireginde turaqtady. Kesheli-búgingi baǵa – 330 teńge. Buǵan deiin teńge-dollar baǵamy 336-ǵa deiin kóterilgenin kóz kórip júrdi. Aidarynan jel esip turǵan dollar sál-pál arzandap edi, otandyq BAQ-ta “teńge turaqtala bastady” degen habar-oshar kóbeiip ketti. Sonda teńge shynymen de turaqtalyp jatyr ma, joq álde bul Ulttyq banktiń qoldan jasap otyrǵan áreketi me?
“Árine, bul ýaqytsha jaǵdai. Óitkeni qarjy-nesie saiasatynda qordalanǵan másele kóp. Sońǵy eki-úsh jylda infliatsiialyq túitkilderdi túbegeili sheshpei, keiinge ysyra saldyq. Sonyń nátijesinde ekonomika tuiyqtaldy. Resmi statistika infliatsiiany 8 paiyz dep kórsetedi. Meniń boljamymsha, kórsetkish odan áldeqaida joǵary. Sebebi, baǵa kún sanap ósýde. Búgin baiqadyńyz ba, AI-92-niń quny keibir janar-jaǵarmai beketterinde 132 teńgeden satylyp jatyr. Jaz ailarynan beri negizgi materialdar quny (janarmai, dizeldi otyn) 30-35 paiyzǵa ósse, infliatsiiany qalai tejeýge bolady? Demek, budan shyǵatyn qorytyndy: teńgemiz quldyraǵan ústine quldyrai beredi. Óitkeni úkimet pen bas bank tarapynan naqty amaldar jasalyp jatqan joq”, – deidi qarjyger Músilim Bekturǵanov.
“Feisbýk” áleýmettik jelisindegi óz paraqshasyna BRB invest JShS basshysy Ǵalym Husaiynov: “Naryqty qalai ainaldyrsaq ta, marjalyq kórsetkishke 20 paiyzǵa deiin memlekettik retteý jasasaq ta, qolymyzdan kelgenshe basqa amal qarastyrsaq ta, bizdi eshteńe qutqara almaidy. Maýsymda men tamyz-qyrkúiek ailarynda dizeldi otyn qymbattaityny týraly jazǵan edim. Aitqanym aidai kelip, AI-92 men dizeldi otyn quny kóterildi. Naýqan aldynda baǵany qymbattatýdan basqa amal bolmady. Sebebi, aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri otyn tapshylyǵynan qinalatyn edi. Ózindik qun qurylymynda janar-jaǵarmai materialdarynyń orny erekshe, mańyzdy bóligin quraidy. Ásirese, astyq óndirisinde airyqsha mańyzdy. Demek, astyqtyń ózindik baǵasy men kókónis quny ósedi degen sóz. Resmi infliatsiia áserinen AI-92-ni birdeńe qylyp alastatýǵa bolatyn edi, al quny 30 paiyzǵa qymbattaǵan dizeldi otyndy qalai shyǵarasyń?” – dep jazady. – Qazir agrarshylar dizeldi otyndy 130-135 teńgeden satyp alyp jatyr. Infliatsiianyń kókesin keler jyly kóremiz, ásirese qysqa qarai ol bizdi qatty qysady, – deidi sarapshy.
Ainalyp kelgende qazirgi ekonomikadaǵy, onyń ishinde qarjy salasyndaǵy negizgi túitkil – biliktiń daǵdarysty moiyndamaýynda. Eger úkimet óz ishimizde dendegen daǵdarys týraly aityp, ony tejeýdiń naqty amaldaryn usynsa, jaǵdai dál búgingidei tyǵyryqqa tirelmes edi. Jyl basynda keibir sarapshylar teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy quny 380-400 teńgege deiin kóteriletinin boljaǵan edi. Qazirdiń ózinde mamandar teńge-dollar naqty baǵamynyń 350-360 teńgege jetip qalǵanyn jazýda. Demek, Ulttyq bank “teńgeni turaqtandyrý” úshin ádettegidei milliardtap qarjy jumsaýda. Bul da jaqsylyqtyń nyshany emes.
“Búkil álemde ekonomikany daǵdarys dendegende bilik ony retteýdiń kontrtsikldy amaldaryn qoldanady. Bizdikiler kontrdy qalaidy, degenmen bári kerisinshe shyǵady. Sebebi, eshkim daǵdarysty elegisi kelmeidi. Al eldiń investitsiialyq tartymdylyǵyn turaqtandyrý úshin jáne kópshiliktiń tólem qabiletin qoldap-qýattaý úshin bizge myǵym, berik teńge kerek. Al bizde arzan teńgege qumarlyq basym. Daǵdarys kezinde bizde infliatsiiamen kúreskisi keledi. Al esi durys elde daǵdarys infliatsiiamen kúresedi. Qazirgi jaǵdaida salyqty turaqtandyrýdy qamtamasyz etken abzal. Óitkeni teńgeniń qunsyzdanýyna orai bizde defliatsiia basym. Anyǵynda qosymsha qun salyǵyn reformalaý qajet. Bizde qazir salyqty kóbeitýmen ainalysýda jáne qosymsha qun salyǵynyń ornyna satylym salyǵyn engizýdi oilastyryp jatyr. Bul infliatsiiany ósiredi jáne básekege qabilettilikti tómendetedi”, – dep jazady Ǵalym Husaiynov.
Teńge quldyrap, infliatsiia óristegen jaǵdaida tyǵyryqtan shyǵatyn jol qaisy?
Mamandar bul suraqqa bylai jaýap beredi. Birinshiden, suranysty yntalandyryp, biýdjetten qarjylandyrylatyndardyń jalaqysyn mindetti túrde kóterý kerek. Al bizde ázirshe qurylys pen avtoóndiristi qoldaý baiqalady. Odan keiin memlekettik kompaniialardyń syrtqy qaryzdy óteýine jaǵdai jasalyp jatyr. Ekinshiden, tiimsiz jobalardy jekemenshikke satý tiimdi kórinedi. Al bizde memlekettik nysandardy jekeshelendirý jospary endi ǵana qolǵa alynýda. Onyń ózi aldaǵy bes jylǵa arnalypty. Demek, B.Saǵyntaev úkimetine ekonomikalyq tereń túitkilderdi sheshý úshin shuǵyl áreketterdi qabyldaý qajet. Keler jyly zeinetaqyny 9 paiyzǵa, járdemaqy túrlerin 7 paiyzǵa kóterýmen másele sheshilmesi belgili. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qymbat salyqpen tunshyqtyrýdyń arty úlken áleýmettik daǵdarysqa aparýy kádik. Osylardyń aldyn alý úshin B. Saǵyntaev úkimetine “kúndiz kúlkiden, túnde uiqydan” aiyrylyp jumys isteýden basqa amal qalmai tur.
Gúlzat NURMOLDAQYZY
