اپتا باسىندا قور بيرجاسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتا بiر دوللاردىڭ قۇنى 331 تەڭگە تٶڭiرەگiندە تۇراقتادى. كەشەلi-بٷگiنگi باعا – 330 تەڭگە. بۇعان دەيiن تەڭگە-دوللار باعامى 336-عا دەيiن كٶتەرiلگەنiن كٶز كٶرiپ جٷردi. ايدارىنان جەل ەسiپ تۇرعان دوللار سەل-پەل ارزانداپ ەدi, وتاندىق باق-تا “تەڭگە تۇراقتالا باستادى” دەگەن حابار-وشار كٶبەيiپ كەتتi. سوندا تەڭگە شىنىمەن دە تۇراقتالىپ جاتىر ما, جوق ەلدە بۇل ۇلتتىق بانكتiڭ قولدان جاساپ وتىرعان ەرەكەتi مە?
“ەرينە, بۇل ۋاقىتشا جاعداي. ٶيتكەنi قارجى-نەسيە ساياساتىندا قوردالانعان مەسەلە كٶپ. سوڭعى ەكi-ٷش جىلدا ينفلياتسييالىق تٷيتكiلدەردi تٷبەگەيلi شەشپەي, كەيiنگە ىسىرا سالدىق. سونىڭ نەتيجەسiندە ەكونوميكا تۇيىقتالدى. رەسمي ستاتيستيكا ينفلياتسييانى 8 پايىز دەپ كٶرسەتەدi. مەنiڭ بولجامىمشا, كٶرسەتكiش ودان ەلدەقايدا جوعارى. سەبەبi, باعا كٷن ساناپ ٶسۋدە. بٷگiن بايقادىڭىز با, اي-92-نiڭ قۇنى كەيبiر جانار-جاعارماي بەكەتتەرiندە 132 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. جاز ايلارىنان بەرi نەگiزگi ماتەريالدار قۇنى (جانارماي, ديزەلدi وتىن) 30-35 پايىزعا ٶسسە, ينفلياتسييانى قالاي تەجەۋگە بولادى? دەمەك, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: تەڭگەمiز قۇلدىراعان ٷستiنە قۇلدىراي بەرەدi. ٶيتكەنi ٷكiمەت پەن باس بانك تاراپىنان ناقتى امالدار جاسالىپ جاتقان جوق”, – دەيدi قارجىگەر مٷسiلiم بەكتۇرعانوۆ.
“فەيسبۋك” ەلەۋمەتتiك جەلiسiندەگi ٶز پاراقشاسىنا BRB invest جشس باسشىسى عالىم حۇسايىنوۆ: “نارىقتى قالاي اينالدىرساق تا, مارجالىق كٶرسەتكiشكە 20 پايىزعا دەيiن مەملەكەتتiك رەتتەۋ جاساساق تا, قولىمىزدان كەلگەنشە باسقا امال قاراستىرساق تا, بiزدi ەشتەڭە قۇتقارا المايدى. ماۋسىمدا مەن تامىز-قىركٷيەك ايلارىندا ديزەلدi وتىن قىمباتتايتىنى تۋرالى جازعان ەدiم. ايتقانىم ايداي كەلiپ, اي-92 مەن ديزەلدi وتىن قۇنى كٶتەرiلدi. ناۋقان الدىندا باعانى قىمباتتاتۋدان باسقا امال بولمادى. سەبەبi, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ٶندiرۋشiلەرi وتىن تاپشىلىعىنان قينالاتىن ەدi. ٶزiندiك قۇن قۇرىلىمىندا جانار-جاعارماي ماتەريالدارىنىڭ ورنى ەرەكشە, ماڭىزدى بٶلiگiن قۇرايدى. ەسiرەسە, استىق ٶندiرiسiندە ايرىقشا ماڭىزدى. دەمەك, استىقتىڭ ٶزiندiك باعاسى مەن كٶكٶنiس قۇنى ٶسەدi دەگەن سٶز. رەسمي ينفلياتسييا ەسەرiنەن اي-92-نi بiردەڭە قىلىپ الاستاتۋعا بولاتىن ەدi, ال قۇنى 30 پايىزعا قىمباتتاعان ديزەلدi وتىندى قالاي شىعاراسىڭ?” – دەپ جازادى. – قازiر اگرارشىلار ديزەلدi وتىندى 130-135 تەڭگەدەن ساتىپ الىپ جاتىر. ينفلياتسييانىڭ كٶكەسiن كەلەر جىلى كٶرەمiز, ەسiرەسە قىسقا قاراي ول بiزدi قاتتى قىسادى, – دەيدi ساراپشى.
اينالىپ كەلگەندە قازiرگi ەكونوميكاداعى, ونىڭ iشiندە قارجى سالاسىنداعى نەگiزگi تٷيتكiل – بيلiكتiڭ داعدارىستى مويىنداماۋىندا. ەگەر ٷكiمەت ٶز iشiمiزدە دەندەگەن داعدارىس تۋرالى ايتىپ, ونى تەجەۋدiڭ ناقتى امالدارىن ۇسىنسا, جاعداي دەل بٷگiنگiدەي تىعىرىققا تiرەلمەس ەدi. جىل باسىندا كەيبiر ساراپشىلار تەڭگەنiڭ دوللارعا شاققانداعى قۇنى 380-400 تەڭگەگە دەيiن كٶتەرiلەتiنiن بولجاعان ەدi. قازiردiڭ ٶزiندە ماماندار تەڭگە-دوللار ناقتى باعامىنىڭ 350-360 تەڭگەگە جەتiپ قالعانىن جازۋدا. دەمەك, ۇلتتىق بانك “تەڭگەنi تۇراقتاندىرۋ” ٷشiن ەدەتتەگiدەي ميللياردتاپ قارجى جۇمساۋدا. بۇل دا جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس.
“بٷكiل ەلەمدە ەكونوميكانى داعدارىس دەندەگەندە بيلiك ونى رەتتەۋدiڭ كونترتسيكلدى امالدارىن قولدانادى. بiزدiكiلەر كونتردى قالايدى, دەگەنمەن بەرi كەرiسiنشە شىعادى. سەبەبi, ەشكiم داعدارىستى ەلەگiسi كەلمەيدi. ال ەلدiڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن تۇراقتاندىرۋ ٷشiن جەنە كٶپشiلiكتiڭ تٶلەم قابiلەتiن قولداپ-قۋاتتاۋ ٷشiن بiزگە مىعىم, بەرiك تەڭگە كەرەك. ال بiزدە ارزان تەڭگەگە قۇمارلىق باسىم. داعدارىس كەزiندە بiزدە ينفلياتسييامەن كٷرەسكiسi كەلەدi. ال ەسi دۇرىس ەلدە داعدارىس ينفلياتسييامەن كٷرەسەدi. قازiرگi جاعدايدا سالىقتى تۇراقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتكەن ابزال. ٶيتكەنi تەڭگەنiڭ قۇنسىزدانۋىنا وراي بiزدە دەفلياتسييا باسىم. انىعىندا قوسىمشا قۇن سالىعىن رەفورمالاۋ قاجەت. بiزدە قازiر سالىقتى كٶبەيتۋمەن اينالىسۋدا جەنە قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ ورنىنا ساتىلىم سالىعىن ەنگiزۋدi ويلاستىرىپ جاتىر. بۇل ينفلياتسييانى ٶسiرەدi جەنە بەسەكەگە قابiلەتتiلiكتi تٶمەندەتەدi”, – دەپ جازادى عالىم حۇسايىنوۆ.
تەڭگە قۇلدىراپ, ينفلياتسييا ٶرiستەگەن جاعدايدا تىعىرىقتان شىعاتىن جول قايسى?
ماماندار بۇل سۇراققا بىلاي جاۋاپ بەرەدi. بiرiنشiدەن, سۇرانىستى ىنتالاندىرىپ, بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىنداردىڭ جالاقىسىن مiندەتتi تٷردە كٶتەرۋ كەرەك. ال بiزدە ەزiرشە قۇرىلىس پەن اۆتوٶندiرiستi قولداۋ بايقالادى. ودان كەيiن مەملەكەتتiك كومپانييالاردىڭ سىرتقى قارىزدى ٶتەۋiنە جاعداي جاسالىپ جاتىر. ەكiنشiدەن, تيiمسiز جوبالاردى جەكەمەنشiككە ساتۋ تيiمدi كٶرiنەدi. ال بiزدە مەملەكەتتiك نىسانداردى جەكەشەلەندiرۋ جوسپارى ەندi عانا قولعا الىنۋدا. ونىڭ ٶزi الداعى بەس جىلعا ارنالىپتى. دەمەك, ب.ساعىنتاەۆ ٷكiمەتiنە ەكونوميكالىق تەرەڭ تٷيتكiلدەردi شەشۋ ٷشiن شۇعىل ەرەكەتتەردi قابىلداۋ قاجەت. كەلەر جىلى زەينەتاقىنى 9 پايىزعا, جەردەماقى تٷرلەرiن 7 پايىزعا كٶتەرۋمەن مەسەلە شەشiلمەسi بەلگiلi. شاعىن جەنە ورتا كەسiپكەرلiكتi قىمبات سالىقپەن تۇنشىقتىرۋدىڭ ارتى ٷلكەن ەلەۋمەتتiك داعدارىسقا اپارۋى كەدiك. وسىلاردىڭ الدىن الۋ ٷشiن ب. ساعىنتاەۆ ٷكiمەتiنە “كٷندiز كٷلكiدەن, تٷندە ۇيقىدان” ايىرىلىپ جۇمىس iستەۋدەن باسقا امال قالماي تۇر.
گٷلزات نۇرمولداقىزى
