Indýstriialyq revoliýtsiia

Prezidenttiń baspasóz qyzmeti men «Egemen Qazaqstannyń» birlesken jobasy

25 jyldyń 25 sáti

El táýelsizdiginiń 25 jyly ishinde elimizde aýqymy men jedeldigi jaǵynan birneshe onjyldyqtardy qamtityn kóptegen jumystar júzege asyp, sonyń nátijesinde Qazaqstan álemge tanymal qýatty memleket retinde qalyptasyp úlgerdi. Buǵan birinshi kezekte bizdiń ekonomika salasyndaǵy jetistikterimiz úlken yqpal etti dep oilaimyn. Osy jetistikterdiń nátijesinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev elimizdiń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiyn damyǵan elderge sáikes jańa sapaǵa kóterýdiń basty qujaty – «Qazaqstan-2050» Strategiiasyn jariia etkeni málim. Bul strategiiany júzege asyrý úshin indýstriialyq-innovatsiialyq damý máselesine erekshe ekpin túsirilip otyr. Osy jóninde jasalynǵan memlekettik baǵdarlama elimizdiń ekonomika salasynda jańa biikterge kóterilýiniń múmkindigin qamtamasyz etip, túbegeili ózgerister engizetindiginen úmit mol. Bir sózben muny Indýstriialyq revoliýtsiia dep atasaq ta, artyq bolmas.

Memlekettik deńgeidegi osynaý mańyzdy is Elbasymyzdyń tikelei tapsyrmasy jáne qoldaýymen qolǵa alynǵan bolatyn. Onyń júzege asý barysy da Memleket basshysynyń tikelei baqylaýynda tur. Elbasynyń qatysýymen elimizde ár jyl saiyn Indýstriialandyrý kúniniń ótkizilip, telekópir arqyly búkil respýblika halqynyń aldynda jańa jobalardyń tusaýy kesilýi berik dástúrimizge enip otyr.

«Tarihi ýaqyt asa jedeldei túsýde. Álem qarqyndy túrde ózgerýde jáne bolyp jatqan ózgeristerdiń jyldamdyǵy adamdy tańǵaldyrady… Barlyq damyǵan elder balamaly jáne «jasyl» energetikalyq tehnologiialarǵa investitsiiany ulǵaitýda. 2050 jylǵa qarai alǵannyń ózinde olardy qoldaný barlyq tutynylatyn energiianyń 50 paiyzyn óndirýge múmkindik beredi. Kómirsýtegi ekonomikasynyń dáýiri birte-birte aiaqtalyp kele jatqany anyq. Adamzattyń ómir tirshiligi tek bir ǵana munai men gazǵa emes, energiianyń jań­ǵyr­tylatyn kózderine negizdeletin jańa dáýir kele jatyr», degen edi Elbasy «Qazaq­stan-2050» Strategiiasyn jariia etken Jol­daýynda.

Elimizde qolǵa alynǵan indýstriialyq-innovatsiialyq damý baǵdarlamasy álem­dik damý kóshinde bolatyn osyndai ózge­risterge jaýap berýi tiis. Óitkeni, ekonomikamyzdy ártaraptandyra otyryp, shikizat shylaýynan shyǵýymyzǵa indýs­triialandyrý besjyldyqtarynda júzege asyrylǵan jańa jobalar kómektesetin bolady. Mundai jobalardy júzege asyrý, osy úshin oǵan qajetti qarjy jáne tehnologiialyq investitsiialardy tartýdyń senimdi alǵysharttaryn qamtamasyz etý isi Investitsiialar jáne damý ministrligine senip tapsyrylyp otyr.

Ministrlik ózine júktelgen barlyq baǵyttar boiynsha, onyń ishinde negizgi eki baǵdarlama: Indýstriialandyrý jáne «Nurly jol» (kólik infraqurylymdaryn damytý) baǵdarlamalaryn júzege asyrý jóninde júieli jumystar júrgizýde. Men osy maqalamda osynyń birinshisi týraly ǵana áńgime qozǵamaqpyn.

Besjyldyqtar belesi

Elimizde 2010 jyldan bastap qolǵa alynǵan indýstriialandyrýdyń birinshi besjyldyǵy barysynda osy isti ornynan qozǵap, júiege salýdyń sáti tústi. Isti alǵa jyljytý úshin quqyqtyq jáne qarjy-ekonomikalyq negiz qalandy. Kóliktik, energetikalyq jáne taǵy basqa da ónerkásiptik infraqurylymdar úshin qajetti máseleler tolyǵymen sheshildi. Munan keiin qajetti jobalardy ázirlep, olardyń qurylysyn júrgizý neǵurlym keńinen sipat aldy.

Osyndai keshendi jumystardyń nátijesinde kúrdeli istiń kúrmeýi birtindep sheshilip sala berdi. «Birinshiden, biz óńirimizdiń qurylymyn ózgertý boiynsha sheshýshi qadam jasadyq. Negizi ártaraptandyrý sóz júzinde emes, is júzinde júzege asýda. Óńdeýshi ónerkásip kólemderiniń ósý qarqyny alǵash ret dástúrli óndirýshi salalarǵa qaraǵanda ál­de­qaida joǵary boldy», – dedi Memle­ket basshysy indýstriialandyrý baǵdar­lamasyn júzege asyrýdyń birinshi bes­jyldyǵynda qol jetkizilgen nátijeler týraly telekópir barysyndaǵy sózinde.

2005 jyldan bergi Qazaqstannyń óń­deýshi sektoryna kelgen barlyq sheteldik investitsiianyń 70 paiyzy naq osy birinshi besjyldyq tusynda salyndy. Barlyǵy 770 jańa kásiporyn ashylyp, onda 75 myńnan astam adamǵa jańa jumys berildi.

Iá, biz birinshi besjyldyq barysynda edáýir jaǵymdy kórsetkishterge qol jet­kize aldyq. Osy atalǵan merzimde óńdeýshi ónerkásiptegi eńbek ónimdiligi 60 paiyzǵa artyp, árbir jumysshy jyl saiyn orta eseppen 20 myńnan astam dollardyń ónimin óndirý múmkindigine ie boldy.

Elbasymyzdyń atap kórsetkenindei, indýstriialandyrýdyń alǵashqy besjyl­dyǵynda mashina jasaý salasynda temir jol vagondaryn shyǵarý 10 esege, dizel lokomotivterin shyǵarý 2,5 esege art­ty. Osy bes jyl ishinde otandyq avtoón­diriste jeńil avtokólik shyǵarý 12 esege, traktorlar 6 esege kóbeidi. Al munai qondyrǵylaryn shyǵarý buǵan deiingi kórsetkishten 3 esege ósti. Biz himiialyq ónerkásipte shyǵarylatyn ónimder atalymyn keńeittik. Indýstriialandyrý besjyldyǵynda otandyq qurylys materialdary 2 esege artty. Qazir  qurylys materialdarynyń 63,1 paiyzy elimizdiń ózinde shyǵarylatyn boldy. Al osy jumys qolǵa alynǵan kezde ol kórsetkish bar-joǵy 15 paiyz ǵana edi. Tsement óndirisi eki esege artty. Mine, osyndai ońdy ister qurylys salasynyń damýyna edáýir yqpal etti.

Jalpylai aitqanda, indýstriialandyrý úderisiniń barysynda elimizde óńdeý ónerkásibiniń jańa 26 salasy paida boldy. Atap aitqanda, avtoónerkásip, temir jol mashinalaryn jasaý, titan ónerkásibi, meditsinalyq tehnika jáne qural-jabdyqtar óndirisi, kún, jel energetikasy jáne taǵy da basqa salalar.

Qazaqstanda buǵan deiin qolǵa alynbaǵan júk jáne jolaýshylar vagony, elektrovoz, júk, jeńil avtokólikter jáne avtobýstar, transformatorlar, rentgen apparatýralary, titan qui­malary, dári-dármekter jáne taǵy da basqa 500-den astam jańa ónim túri shyǵaryla bastady. Eń bastysy, osy jańa óndiristerdiń arqasynda sapaly jańa jumys oryndary quryldy. 2015 jyly jáne biylǵy birinshi jartyjyldyqta Indýstriialandyrý kartasy aiasynda shamamen 14 myńnan astam jumys orny quryldy.

Indýstriialandyrý saiasatyn birizdi júzege asyrýdyń nátijesinde óńdeý ónerkásibi salasy turaqtylyǵyn dáleldedi jáne neǵurlym tiimdi salaǵa ainalyp otyr. Máselen, 2015 jyldyń qorytyndysy boiynsha, óńdeý ónerkásibiniń damýy 100,2 paiyzdy qurasa,  atalǵan úrdis biyl da saqtalýda. Ústimizdegi jyldyń 8 aiyndaǵy kórsetkish 100,7 paiyzdy qurady. Bul ósimge negizinen qara jáne tústi metallýrgiia, himiia ónerkásibi sekildi indýstriialandyrý baǵdarlamasynyń basym salalarynyń arqasynda qol jetkizildi.

Indýstriialandyrý baǵdarlamasy aiasynda iske qosylǵan jobalar búginge deiin shamamen 6,1 trln teńgeniń ónimin, onyń ishinde 2016 jyldyń  9 aiynda 1,3 trln teńgeniń ónimin shyǵardy. Ortasha eseppen alǵanda, Indýstriialandyrý kartasy boiynsha jumys istep jatqan jobalar ai saiyn 160 mlrd teńgeden astam somanyń ónimin shyǵarady. 2016 jyldyń 8 aiynda indýstriialandyrý kartasy aiasynda iske qosylǵan kásiporyndar shyǵarǵan ónimderdiń úles salmaǵynyń ózi jalpy óńdeý ónerkásibi ónimderiniń 17,5 paiyzyna deiin jetýi kóp nárseni ańǵartsa kerek.

Indýstriialyq baǵyttaǵy jobalar elimizdiń eksporttyq áleýetiniń artýyna da laiyqty úles qosýda. Máselen, 2010-2015 jyldary iske qosylǵan Indýstriialandyrý kartasynyń jobalary boiynsha eksporttyq ónim kólemi 1,5 trln teńgeni qurady.

Eksportqa ónimder shyǵarýshy elder reitinginde Qazaqstan 2010 jyldan beri eksport kólemi boiynsha 5 saty alǵa basyp, 43-shi orynǵa ie boldy. 2010-2015 jyldar arasynda eksporttaǵy óńdelgen taýarlar úlesi 23 paiyzdan 30 paiyzǵa deiin ulǵaidy. Bul kezeńde eksportqa shyǵaratyn taýarlarymyzdyń nomenklatýrasy 777-den 824-ke deiin arttyryldy. Qazaqstannyń eksportqa shyǵarylatyn ónimder tizbesinde 47 jańa taýar paida boldy. Olardyń qatarynda lokomotivter, jeńil avtomobilder, aýyl sharýashylyǵy buiymdary men zattary, kiim-keshek jáne basqalar bar. Qazaqstan 2015 jyldyń qorytyndysy boiynsha álemniń 117 memleketine taýarlar eksporttady.

Kókjiekter kómbesi

Elimiz jahandyq ekonomikadaǵy kúrdeli jaǵdaiǵa qaramastan indýstriialyq saiasatty júzege asyrý jumystaryn júieli túrde jalǵastyryp keledi. Osy rette Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha jahandyq naryqtyq jáne tehnologiialyq trendterdi eskere otyryp, indýstriialyq-innovatsiialyq damý jónindegi memlekettik baǵdarlamanyń qaita bir súzgiden ótkizilip, ózektendirilgendigin, iaǵni onyń keibir baǵyttaryn alǵa jyljytý máselesine belsendi sipat berilgendigin aita ketýimiz kerek. Máselen, baǵdarlama boiynsha endi iske qosylatyn jobalardyń eńbek ónimdiligi men eksportqa baǵyttalýshylyq turǵydaǵy mańyzy negizgi kórsetkishter retinde aiqyndalyp otyr.

Sonymen, baǵdarlama boiynsha negizgi basymdyqtar qatary 5 sala boiynsha meilinshe eksportqa baǵyttalǵan 8 sektorǵa deiin qysqardy. Bul 8 sektor bizdiń indýstriialandyrý máselesinde negizgi nazar aýdarylatyn salalarymyz retinde tańdap alyndy. Olar – qara jáne tústi metallýrgiia, munai óńdeý, munai-himiia jáne agrohimiia, azyq-túlik taǵamdary óndirisi, avtokólik jasaý jáne elektr tehnikalyq mashina jasaý.

Endi bul 8 sektordaǵy indýstriialyq jobalardy júzege asyrýǵa birqatar artyqshylyqtar jasalynatyn boldy. Máselen, naqty jobalar boiynsha infraqurylymdyq qoldaýlar kórsetilip, uzaq merzimdi lizingter berý jáne Qazaqstan damý banki arqyly nesielendirý, jobalyq kompaniialardyń jarǵylyq kapitalyna kirý jáne t.b. qosymsha kómek amaldary usynylady.

Jalpy, osyndai memlekettik qoldaý sharalarynyń ózi indýstriialandyrý isiniń jyldan-jylǵa nyǵaiyp, barǵan saiyn kúsheie túsýine tiimdi áser etkendigin aita ketýimiz kerek. Máselen, birinshi besjyldyqta indýstriialyq baǵdarlamanyń jobalary barlyq ónerkásip óndirisiniń 10 paiyzyn berse, ótken jyly 14 paiyzyn berdi. Al biylǵy 2016 jyldyń 1 toqsanyndaǵy nátije boiynsha indýstriialandyrý jobalarynyń ónerkásip ónimderindegi úlesi 20 paiyzǵa jetti. 6 jylda shamamen 200 myń jańa jumys orny quryldy. 2015 jyly ekonomikada ashylǵan jalpy jumys oryndarynyń árbir úshinshisi indýstriialandyrýdyń úlesinde.

Sonymen, indýstriialandyrýdyń 2010-2014 jyldardy qamtyǵan birinshi besjyldyǵynda oǵan qajetti bazalyq jaǵdailar qalyptastyrylyp, zańdar, tiisti sharalar, infraqurylymdar ázirlense, byltyrǵy jyldan bastap qolǵa alynǵan ekinshi besjyldyqtyń mindetteri daiyn ónimder shyǵarýǵa kóshetin bazalyq indýstriia qurý jumystaryn bir izge, qalypty júiege salý, iaǵni qorytyndylaý bolyp otyr. Bul – tek fosfor satý emes, tyńaitqysh satý, tek metall emes, odan buiymdar jasap satý degen sóz.

Sóitip, 2025 jylǵa qarai Qazaqstan aimaqtyq naryqta berik ornyǵyp, tek taýar ǵana emes, ony paidalaný boiynsha daiyn ónimderdi de eksporttaityn bolady. Bul máselege salalar boiynsha kelsek, qara metallýrgiiada sapasy men beriktigi joǵary, korroziiaǵa shydas beretin ozyq bolat túrin shyǵaratyn az tonnaly kásiporyndardy  damytýǵa kúsh salamyz. Sonymen birge, daiyn buiymdar óndirisin arttyramyz.

2018 jyly bolat óndirisi jylyna 6 mln tonnaǵa deiin artady.

Tústi metallýrgiiada 2017 jyly Aqtoǵai TBK qurylysy boiynsha joba qolǵa alynady.

Agrohimiiada óndiriletin ónim túrlerin keńeitýge kúsh salamyz. Tyńaitqyshtardyń azotty, fosforly, kaliili jáne keshendi barlyq túrlerin óndirýge kirisemiz.

Qarataý fosforit basseini kenishinde mineraldy tyńaitqyshtar shyǵaratyn zaýyt qurylysynyń birinshi kezeńi aiaqtalyp, ekinshi kezeńiniń qurylysy júzege asyrylýda.

2018 jyly mineraldy tyńaitqyshtar shyǵaratyn zaýytty qaita jańǵyrtý bas­talady.

Sonymen birge, biyl  úshtekti fosfor jáne glifosat óndirisi boiynsha jańa joba iske qosylady.

Avtomobil jasaý boiynsha 2025 jylǵa qarai iri seriialy avtokólik óndirisin qolǵa alyp, aldaǵy úsh jylda jinaqtaýdy 50 paiyzǵa jetkizý, Ortalyq Aziia men Reseige kólik eksporttaý jos­parlanyp otyr. Buǵan bizde múmkindik mol. Óitkeni, elimiz táýelsizdik alǵannan beri mashina jasaý ónerkásibiniń kólemi 17 esege ósip otyr.

Erteńgi kúnniń ekonomikasy

Osy jyldar ishinde bizdiń túpkilikti betke ustaǵan baǵytymyz – innovatsiialyq damýdyń negizgi kórsetkishteri boiynsha jańa jetistikterge  qol jetkizildi. Innovatsiialyq belsendi kásiporyndar úlesi 2 ese ósti. Kásiporyndardyń tehno­lo­giialyq innovatsiialarǵa ketken shyǵyn­dary 5,5 ese ósip, jylyna 635 mlrd teńgeni qurady.

Dúniejúzilik ekonomikalyq forým­nyń básekelestiktiń jahandyq indek­sinde Qazaqstan sońǵy 6 jylda eldiń innovatsiialyq sipatyn kórsetetin eki sýbfaktor boiynsha  óz ornyn aitarlyqtai jaqsartty. Al tehnologiialyq daiyndyq boiynsha 26 saty alǵa basyp, 56-orynǵa taban tiredi. Innovatsiialyq áleýeti boiynsha 42 saty kóterilip, 59-orynǵa ornyqty.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes, indýstriialandyrýdyń ekinshi besjyldyǵynda innovatsiiany damytýǵa basym kóńil bólinetin bolady. Sonyń ishinde innovatsiialyq-tehnologiialyq saiasat sheteldik tehnologiialyq transfertke baǵyttalatyn bolady. Bazalyq salalardyń (aýyl sharýashylyǵy, taý-ken metallýrgiia, munai-gaz himiiasy, kólik-logistika kesheni jáne t.b.) tehnologiialyq turǵydan artta qalyp ketpeýine airyqsha kóńil bólinedi.

Sondai-aq, otandyq ekonomikada jańa salalardy qalyptastyrý úshin ǵylym, biznes jáne memlekettik institýttar ókilderin biriktiretin tehnologiialyq platformalardy qurýǵa qoldaý kórsetiledi. «Tehnologiialyq damý ulttyq agenttigi» men «Innovatsiialyq tehnologiialar parki» qyzmeti granttyq qarjylandyrý arqyly innovatsiiany yntalandyrýǵa, venchýrlyq qorlardyń jáne transulttyq korporatsiialardyń investitsiialaryn tartýǵa baǵyttalady.

Qazaqstanǵa joǵary tehnologiialy transulttyq kompaniialardy tartý sheńberinde «Alataý innovatsiialyq tehnologiialar parki» tehnologiialardy damytýdyń bes ortalyǵyn qurý boiynsha jumystar júrgizip jatyr. Jyl sońyna deiin onyń bireýi iske qosylady. Ol – jer qoinaýyn paidalanýshy kompaniialardy avtomattandyrý boiynsha 2 qanatqaqty jobany júzege asyratyn TMK tehnologiiasyn damytý ortalyǵy.

Ótken jyly Derbes klasterlik qor teh­no­logiialyq damý ortalyqtaryn qurýdyń strategiialyq baǵyttaryn aiqyndady. Mynadai 5 baǵytqa basymdyq beriletin boldy:1.Indýstriia; 2.Jańa materialdar jáne  additivti tehnologiialar; 3. Jańa energetika jáne jasyl tehnologiialar; 4.Qarjylyq tehnologiialar; 5. Smart-tehnologiialar.

Investitsiialar igiligi

Árine, joǵaryda atalǵan jumystardyń barlyǵy aitarlyqtai aýqymdy qarjy shyǵyndaryn qajet etkeni túsinikti. Búgingi álemde investitsiiasyz bir isti bastaimyn deýdiń ózi múmkin emes. Sondyqtan elimizde daiyn ónimder shyǵaryp, qosylǵan qun kólemin arttyra túsetin óńdeý salasyna investitsiia tartý máselesine erekshe mán berilip otyr. Óitkeni, salynýy men jańartylýy tiis kásiporyndardyń barlyǵyn memleket esebinen salyp shyǵý múmkin emes, ári bul durys saiasat ta bolyp tabylmaidy.

Indýstriialandyrýdyń birinshi bes­jyl­dyǵyndaǵy jobalardy iske asyrý kezinde óńdeýshi sektorǵa 17,6 mlrd AQSh dollaryn quraityn tikelei sheteldik in­vestitsiialar tartyldy. Bul – osynyń al­dyndaǵy 5 jyl kórsetkishinen 2,9 ese kóp.

Osy rette aita ketetin bir másele, indýstriialyq baǵyttaǵy jobalardyń 93 paiyzy jeke biznes qarjysy esebinen júzege asyrylsa,  tek 7 paiyzy ǵana memleket qarjysy arqyly iske qosyldy. Sonyń ishinde jalpy somasy 277 mlrd teńge bolatyn 26 joba ǵana (infraqurylymdyq jobalar, AÓK jobalary, ǵaryshtyq qyzmet jáne t.b) memlekettik biýdjet esebinen qarjylandyryldy. Munyń ózi elimizde indýstriialandyrý saiasatyn júzege asyrýdyń neǵurlym tiimdi ekonomikalyq tetiginiń tabylǵandyǵyn kórsetse kerek.

Negizgi kapitalǵa salynǵan inves­ti­tsiianyń oń dinamikasy álemdik inves­titsiialyq ahýal nasharlai bastaǵan qazirgi kúnge deiin saqtalyp keledi. Máselen, 2016 jyldyń 8 aiynda negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiia kólemi 4,8 paiyz ósip, 4,3 trln teńgeni (12,6 mlrd dollar) qurady. Sonyń ishinde negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiianyń úshten biri, iaǵni 3,8 mlrd dollary nemese 1,3 trln teńgesi syrttan tartylǵan  investitsiialar boldy.

Biyl birinshi jartyjyldyqta tikelei shetel investitsiiasynyń kelýi artyp, 5,7 mlrd dollardy qurady. Indýs­triia­landyrý baǵdarlamasynyń arnaiy ba­ǵyttalǵan salalaryna: himiia ónerkásibi, farmatsevtika, mashina jasaýǵa keletin investitsiia kólemi artty. Sheteldik inves­ti­tsiialardy tartý boiynsha oń dinami­kanyń qalyptasýy elimizdegi investi­tsiialyq ahýaldyń jaqsarýymen baila­nysty. 2017 jyly Ekonomikalyq yntymaq­tastyq jáne damý uiymynyń (EYDU) In­ves­titsiialar komitetine kirý jóninde jos­parly jumystar júrgizilýde. Bul Qazaq­stannyń investitsiialyq ahýaly álemdik standarttarǵa sáikes ekenin kórsetedi.

2016 jyldan bastap investorlar úshin «bir tereze» qaǵidaty (300-den astam memlekettik qyzmet) engizildi. 3500-den astam investorǵa keńes berilse, 3300-den astamyna memlekettik qyzmet kórsetildi. Kelesi jyldan bastap «bir tereze» elektrondy formatqa kóshirilmek.

Investitsiialyq ombýdsmen institýty sheńberinde  investorlardyń quqyǵyn qorǵaý jumysy júrgizilýde. 2015 jyldan bastap 90-nan astam investor ombýdsmenge júgingen. Bul atalǵan institýtqa degen senimniń artqanyn kórsetedi. Sonymen birge, investorlardyń kóptegen máseleleri sheshimin tapqanyn aita keteiik.

Transulttyq kompaniialardy tartý jumystary aiasynda 2016 jyly   italiialyq Tenaris kompaniiasynyń qatysýymen (jalpy investitsiia kólemi 14 mlrd teńge jáne 90 jańa jumys orny qurylady) qubyr óndirisi boiynsha joba iske qosyldy.

«EýroHim» transulttyq kompaniia­synyń qatysýymen mineraldy tyńait­qyshtar shyǵaratyn himiialyq keshenniń qurylysy bastaldy. Oǵan salynatyn investitsiia kólemi 300 mlrd teńgeni quraidy. 1200 jumys orny ashylatyn bolady. Biyl jyl aiaǵyna deiin transulttyq kompaniialardyń qatysýymen 2 joba qolǵa alynady: Almaty qalasynda investitsiia kólemi 17 mlrd teńge bolatyn úlken diametrli bolat qubyrlar zaýytyn salý (CNPC, QHR) jáne investitsiia kólemi 50 mlrd teńgeden asatyn tehnikalyq gaz óndirisi (AirLiquid, Frantsiia) jobalaryn júzege asyrý qolǵa alyndy.

Sonymen birge, keibir investorlarmen jáne transulttyq kompaniialarmen belsendi jumys júrgizilýde. Máselen, Carmeuse Group kompaniiasymen (Belgiia) joǵary sapaly áktas óndiretin zaýyt salý; Hikma kompaniiasymen (Iordaniia)  Almaty qalasynda farmatsevtikalyq ónimder óndiretin zaýyt salý; Cremonini kompaniiasymen (Italiia) et óńdeý zaýytynyń qurylysyn júrgizý; Renault-Nissan-AvtoVaz kompaniiasymen (Frantsiia, Japoniia, Resei) — «AZIIa AVTO Qazaqstan» AQ negizinde LADA Granta, LADA Kalina Wagon, LADA Vesta, LADA X-Ray avtomobilderin tolyq tsiklda shyǵarý; Iluka kompaniiasymen (Avstraliia) sirek kezdesetin metaldardy óńdeý boiynsha zaýyt salý; Solvay kompaniiasymen (Belgiia) peroksid sýteginiń óndirisin oqshaýlaý jónindegi jumystar neǵurlym belsendi sipatqa ie bolýda.

Osy rette keibir problemaly máse­lelerge qaramastan, arnaiy eko­nomi­kalyq aimaqtar investitsiia tartýdyń tiimdi quraly bolyp otyrǵandyǵyn aita ketýimiz kerek. Mysaly, Alstom, Djeneral Elektriks, Tenaris siiaqty kompaniialar óz óndiristerin arnaiy ekonomikalyq aimaqtarǵa ornalastyrdy.

Búgingi tańda Qazaqstanda 10 AEA qurylǵan.

Qazirgi ýaqytta arnaiy ekonomikalyq aimaqtarda jalpy somasy 390 mlrd teńge bolatyn 148 joba júzege asty. Olardyń 22-si sheteldikterdiń qatysýymen oryndaldy. Endi júzege asatyn 2,6 trln teńgeniń 99 jobasy bar. Jalpy, bizde 30 mlrd dollardyń 220 jobasy ázir­lenýde. Onyń 20-dan astamy transulttyq kom­pa­niialardyń qatysýymen júzege aspaq.

Túiin

Men osy maqalamda ekonomikamyzdyń munan keiingi kezeńde damýyna jańa serpin bere bastaǵan infraqurylymdyq jobalarǵa toqtalǵan joqpyn. Óitkeni, olar jóninde «Egemen Qazaqstan» gazetinde jeke maqala jaryq kórgen eken. Áitpese ǵasyr jobasy atalyp, qurylysy biylǵy jyly aiaqtalyp, paidalanýǵa berilgeli otyrǵan «Batys Qytai – Batys Eýropa» kólik dáliziniń bir ózi nege turady?! Biylǵy jyldyń sońynda tolyǵymen iske qosylatyn bul jobanyń el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna úlken tartý bolary anyq. Óitkeni, biz osy arqyly osydan birneshe ǵasyrlar buryn Qytaidan bastalyp, bizdiń óńirimizdi kóktei ótip, bir salasy Parsy shyǵanaǵy arqyly Eýropa elderine jetetin kóne Jibek jolyn qaita jańǵyrtqaly otyrmyz.

Bul halyqaralyq kólik dálizi Qazaqstannyń Batys pen Shyǵys arasyn jalǵaityn altyn kópir elge ainalýyna ólsheýsiz qyzmet etetin bolady dep esepteimin. Munyń syrtynda el óńirlerin bir-birimen jalǵastyratyn qanshama avtokólik jáne temir joldar iske qosyldy. Shamasy, sońǵy shirek ǵasyrda postkeńestik elder arasynda avtokólik jáne temir joldardy Qazaqstannan kóp salǵan el joq shyǵar. Óitkeni, bul kórsetkish alyp Reseidiń ózinde bizden artyq emes ekendigi baiqalýda.

Onyń syrtynda, álemniń kóptegen elimen ushaq qarym-qatynasyn ornyqtyryp, qyzmeti halyqaralyq deńgeide standarttalǵan áýe kompaniiasyn qurdyq. Elimizde ǵarysh salasynyń qyzmetin qalyptastyra, onyń tiisti infraqurylymdaryn qura jáne damyta otyryp, osy boiynsha álemdegi sanaýly elderdiń qataryna qosyla bastadyq. Árine, osylardyń árqaisysy jeke taqyryp bolýǵa laiyq asa aýqymdy jumystar, el Táýelsizdiginiń jetistikteri.

Jalpy, indýstriialandyrý men infraqurylymdyq damý biz úshin qazirgi kezeńde birinen birin bólip alyp qaraýǵa bolmaityn egiz uǵymǵa ainaldy desek, artyq aitqandyq emes. Biz qazirgi kezeńde eksporttyq basymdyq berilgen indýstriialyq jobalar arqyly óndirilip otyrǵan jańa ónimderimizdi osy infraqurylymdyq jobalar; jańa avtokólik joldary, temir joldar arqyly syrtqa shyǵarýdy, el óńirlerine jetkizýdi qolǵa aldyq. Iaǵni, jańa indýstriialandyrý isin san qyrynan qarastyra otyryp, keshendi túrde jalǵastyryp kelemiz. Al munyń nátijesi kóp ótpei-aq óz jemisin beretini kúmánsiz.

Jeńis QASYMBEK,

Investitsiialar jáne damý ministri