يندۋسترييالىق رەۆوليۋتسييا

پرەزيدەنتتٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بٸرلەسكەن جوباسى

25 جىلدىڭ 25 سەتٸ

ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلى ٸشٸندە ەلٸمٸزدە اۋقىمى مەن جەدەلدٸگٸ جاعىنان بٸرنەشە ونجىلدىقتاردى قامتيتىن كٶپتەگەن جۇمىستار جٷزەگە اسىپ, سونىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان ەلەمگە تانىمال قۋاتتى مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسىپ ٷلگەردٸ. بۇعان بٸرٸنشٸ كەزەكتە بٸزدٸڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى جەتٸستٸكتەرٸمٸز ٷلكەن ىقپال ەتتٸ دەپ ويلايمىن. وسى جەتٸستٸكتەردٸڭ نەتيجەسٸندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىن دامىعان ەلدەرگە سەيكەس جاڭا ساپاعا كٶتەرۋدٸڭ باستى قۇجاتى – «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىن جارييا ەتكەنٸ مەلٸم. بۇل ستراتەگييانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە ەكپٸن تٷسٸرٸلٸپ وتىر. وسى جٶنٸندە جاسالىنعان مەملەكەتتٸك باعدارلاما ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكا سالاسىندا جاڭا بيٸكتەرگە كٶتەرٸلۋٸنٸڭ مٷمكٸندٸگٸن قامتاماسىز ەتٸپ, تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزەتٸندٸگٸنەن ٷمٸت مول. بٸر سٶزبەن مۇنى يندۋسترييالىق رەۆوليۋتسييا دەپ اتاساق تا, ارتىق بولماس.

مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ وسىناۋ ماڭىزدى ٸس ەلباسىمىزدىڭ تٸكەلەي تاپسىرماسى جەنە قولداۋىمەن قولعا الىنعان بولاتىن. ونىڭ جٷزەگە اسۋ بارىسى دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تٸكەلەي باقىلاۋىندا تۇر. ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن ەلٸمٸزدە ەر جىل سايىن يندۋسترييالاندىرۋ كٷنٸنٸڭ ٶتكٸزٸلٸپ, تەلەكٶپٸر ارقىلى بٷكٸل رەسپۋبليكا حالقىنىڭ الدىندا جاڭا جوبالاردىڭ تۇساۋى كەسٸلۋٸ بەرٸك دەستٷرٸمٸزگە ەنٸپ وتىر.

«تاريحي ۋاقىت اسا جەدەلدەي تٷسۋدە. ەلەم قارقىندى تٷردە ٶزگەرۋدە جەنە بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەردٸڭ جىلدامدىعى ادامدى تاڭعالدىرادى… بارلىق دامىعان ەلدەر بالامالى جەنە «جاسىل» ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالارعا ينۆەستيتسييانى ۇلعايتۋدا. 2050 جىلعا قاراي العاننىڭ ٶزٸندە ولاردى قولدانۋ بارلىق تۇتىنىلاتىن ەنەرگييانىڭ 50 پايىزىن ٶندٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. كٶمٸرسۋتەگٸ ەكونوميكاسىنىڭ دەۋٸرٸ بٸرتە-بٸرتە اياقتالىپ كەلە جاتقانى انىق. ادامزاتتىڭ ٶمٸر تٸرشٸلٸگٸ تەك بٸر عانا مۇناي مەن گازعا ەمەس, ەنەرگييانىڭ جاڭ­عىر­تىلاتىن كٶزدەرٸنە نەگٸزدەلەتٸن جاڭا دەۋٸر كەلە جاتىر», دەگەن ەدٸ ەلباسى «قازاق­ستان-2050» ستراتەگيياسىن جارييا ەتكەن جول­داۋىندا.

ەلٸمٸزدە قولعا الىنعان يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسى ەلەم­دٸك دامۋ كٶشٸندە بولاتىن وسىنداي ٶزگە­رٸستەرگە جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس. ٶيتكەنٸ, ەكونوميكامىزدى ەرتاراپتاندىرا وتىرىپ, شيكٸزات شىلاۋىنان شىعۋىمىزعا يندۋس­ترييالاندىرۋ بەسجىلدىقتارىندا جٷزەگە اسىرىلعان جاڭا جوبالار كٶمەكتەسەتٸن بولادى. مۇنداي جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ, وسى ٷشٸن وعان قاجەتتٸ قارجى جەنە تەحنولوگييالىق ينۆەستيتسييالاردى تارتۋدىڭ سەنٸمدٸ العىشارتتارىن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸ ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترلٸگٸنە سەنٸپ تاپسىرىلىپ وتىر.

مينيسترلٸك ٶزٸنە جٷكتەلگەن بارلىق باعىتتار بويىنشا, ونىڭ ٸشٸندە نەگٸزگٸ ەكٸ باعدارلاما: يندۋسترييالاندىرۋ جەنە «نۇرلى جول» (كٶلٸك ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ) باعدارلامالارىن جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندە جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزۋدە. مەن وسى ماقالامدا وسىنىڭ بٸرٸنشٸسٸ تۋرالى عانا ەڭگٸمە قوزعاماقپىن.

بەسجىلدىقتار بەلەسٸ

ەلٸمٸزدە 2010 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان يندۋسترييالاندىرۋدىڭ بٸرٸنشٸ بەسجىلدىعى بارىسىندا وسى ٸستٸ ورنىنان قوزعاپ, جٷيەگە سالۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. ٸستٸ العا جىلجىتۋ ٷشٸن قۇقىقتىق جەنە قارجى-ەكونوميكالىق نەگٸز قالاندى. كٶلٸكتٸك, ەنەرگەتيكالىق جەنە تاعى باسقا دا ٶنەركەسٸپتٸك ينفراقۇرىلىمدار ٷشٸن قاجەتتٸ مەسەلەلەر تولىعىمەن شەشٸلدٸ. مۇنان كەيٸن قاجەتتٸ جوبالاردى ەزٸرلەپ, ولاردىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋ نەعۇرلىم كەڭٸنەن سيپات الدى.

وسىنداي كەشەندٸ جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸندە كٷردەلٸ ٸستٸڭ كٷرمەۋٸ بٸرتٸندەپ شەشٸلٸپ سالا بەردٸ. «بٸرٸنشٸدەن, بٸز ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ قۇرىلىمىن ٶزگەرتۋ بويىنشا شەشۋشٸ قادام جاسادىق. نەگٸزٸ ەرتاراپتاندىرۋ سٶز جٷزٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسۋدا. ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپ كٶلەمدەرٸنٸڭ ٶسۋ قارقىنى العاش رەت دەستٷرلٸ ٶندٸرۋشٸ سالالارعا قاراعاندا ەل­دە­قايدا جوعارى بولدى», – دەدٸ مەملە­كەت باسشىسى يندۋسترييالاندىرۋ باعدار­لاماسىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ بٸرٸنشٸ بەس­جىلدىعىندا قول جەتكٸزٸلگەن نەتيجەلەر تۋرالى تەلەكٶپٸر بارىسىنداعى سٶزٸندە.

2005 جىلدان بەرگٸ قازاقستاننىڭ ٶڭ­دەۋشٸ سەكتورىنا كەلگەن بارلىق شەتەلدٸك ينۆەستيتسييانىڭ 70 پايىزى ناق وسى بٸرٸنشٸ بەسجىلدىق تۇسىندا سالىندى. بارلىعى 770 جاڭا كەسٸپورىن اشىلىپ, وندا 75 مىڭنان استام ادامعا جاڭا جۇمىس بەرٸلدٸ.

يە, بٸز بٸرٸنشٸ بەسجىلدىق بارىسىندا ەدەۋٸر جاعىمدى كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەت­كٸزە الدىق. وسى اتالعان مەرزٸمدە ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپتەگٸ ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ 60 پايىزعا ارتىپ, ەربٸر جۇمىسشى جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 20 مىڭنان استام دوللاردىڭ ٶنٸمٸن ٶندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى.

ەلباسىمىزدىڭ اتاپ كٶرسەتكەنٸندەي, يندۋسترييالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىل­دىعىندا ماشينا جاساۋ سالاسىندا تەمٸر جول ۆاگوندارىن شىعارۋ 10 ەسەگە, ديزەل لوكوموتيۆتەرٸن شىعارۋ 2,5 ەسەگە ارت­تى. وسى بەس جىل ٸشٸندە وتاندىق اۆتوٶن­دٸرٸستە جەڭٸل اۆتوكٶلٸك شىعارۋ 12 ەسەگە, تراكتورلار 6 ەسەگە كٶبەيدٸ. ال مۇناي قوندىرعىلارىن شىعارۋ بۇعان دەيٸنگٸ كٶرسەتكٸشتەن 3 ەسەگە ٶستٸ. بٸز حيمييالىق ٶنەركەسٸپتە شىعارىلاتىن ٶنٸمدەر اتالىمىن كەڭەيتتٸك. يندۋسترييالاندىرۋ بەسجىلدىعىندا وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى 2 ەسەگە ارتتى. قازٸر  قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 63,1 پايىزى ەلٸمٸزدٸڭ ٶزٸندە شىعارىلاتىن بولدى. ال وسى جۇمىس قولعا الىنعان كەزدە ول كٶرسەتكٸش بار-جوعى 15 پايىز عانا ەدٸ. تسەمەنت ٶندٸرٸسٸ ەكٸ ەسەگە ارتتى. مٸنە, وسىنداي وڭدى ٸستەر قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋىنا ەدەۋٸر ىقپال ەتتٸ.

جالپىلاي ايتقاندا, يندۋسترييالاندىرۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ بارىسىندا ەلٸمٸزدە ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ جاڭا 26 سالاسى پايدا بولدى. اتاپ ايتقاندا, اۆتوٶنەركەسٸپ, تەمٸر جول ماشينالارىن جاساۋ, تيتان ٶنەركەسٸبٸ, مەديتسينالىق تەحنيكا جەنە قۇرال-جابدىقتار ٶندٸرٸسٸ, كٷن, جەل ەنەرگەتيكاسى جەنە تاعى دا باسقا سالالار.

قازاقستاندا بۇعان دەيٸن قولعا الىنباعان جٷك جەنە جولاۋشىلار ۆاگونى, ەلەكتروۆوز, جٷك, جەڭٸل اۆتوكٶلٸكتەر جەنە اۆتوبۋستار, ترانسفورماتورلار, رەنتگەن اپپاراتۋرالارى, تيتان قۇي­مالارى, دەرٸ-دەرمەكتەر جەنە تاعى دا باسقا 500-دەن استام جاڭا ٶنٸم تٷرٸ شىعارىلا باستادى. ەڭ باستىسى, وسى جاڭا ٶندٸرٸستەردٸڭ ارقاسىندا ساپالى جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. 2015 جىلى جەنە بيىلعى بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا شامامەن 14 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى.

يندۋسترييالاندىرۋ ساياساتىن بٸرٸزدٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ نەتيجەسٸندە ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ سالاسى تۇراقتىلىعىن دەلەلدەدٸ جەنە نەعۇرلىم تيٸمدٸ سالاعا اينالىپ وتىر. مەسەلەن, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ دامۋى 100,2 پايىزدى قۇراسا,  اتالعان ٷردٸس بيىل دا ساقتالۋدا. ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 8 ايىنداعى كٶرسەتكٸش 100,7 پايىزدى قۇرادى. بۇل ٶسٸمگە نەگٸزٸنەن قارا جەنە تٷستٸ مەتاللۋرگييا, حيمييا ٶنەركەسٸبٸ سەكٸلدٸ يندۋسترييالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ باسىم سالالارىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزٸلدٸ.

يندۋسترييالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ٸسكە قوسىلعان جوبالار بٷگٸنگە دەيٸن شامامەن 6,1 ترلن تەڭگەنٸڭ ٶنٸمٸن, ونىڭ ٸشٸندە 2016 جىلدىڭ  9 ايىندا 1,3 ترلن تەڭگەنٸڭ ٶنٸمٸن شىعاردى. ورتاشا ەسەپپەن العاندا, يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا جۇمىس ٸستەپ جاتقان جوبالار اي سايىن 160 ملرد تەڭگەدەن استام سومانىڭ ٶنٸمٸن شىعارادى. 2016 جىلدىڭ 8 ايىندا يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا ٸسكە قوسىلعان كەسٸپورىندار شىعارعان ٶنٸمدەردٸڭ ٷلەس سالماعىنىڭ ٶزٸ جالپى ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ ٶنٸمدەرٸنٸڭ 17,5 پايىزىنا دەيٸن جەتۋٸ كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتسا كەرەك.

يندۋسترييالىق باعىتتاعى جوبالار ەلٸمٸزدٸڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸنٸڭ ارتۋىنا دا لايىقتى ٷلەس قوسۋدا. مەسەلەن, 2010-2015 جىلدارى ٸسكە قوسىلعان يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسىنىڭ جوبالارى بويىنشا ەكسپورتتىق ٶنٸم كٶلەمٸ 1,5 ترلن تەڭگەنٸ قۇرادى.

ەكسپورتقا ٶنٸمدەر شىعارۋشى ەلدەر رەيتينگٸندە قازاقستان 2010 جىلدان بەرٸ ەكسپورت كٶلەمٸ بويىنشا 5 ساتى العا باسىپ, 43-شٸ ورىنعا يە بولدى. 2010-2015 جىلدار اراسىندا ەكسپورتتاعى ٶڭدەلگەن تاۋارلار ٷلەسٸ 23 پايىزدان 30 پايىزعا دەيٸن ۇلعايدى. بۇل كەزەڭدە ەكسپورتقا شىعاراتىن تاۋارلارىمىزدىڭ نومەنكلاتۋراسى 777-دەن 824-كە دەيٸن ارتتىرىلدى. قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ٶنٸمدەر تٸزبەسٸندە 47 جاڭا تاۋار پايدا بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا لوكوموتيۆتەر, جەڭٸل اۆتوموبيلدەر, اۋىل شارۋاشىلىعى بۇيىمدارى مەن زاتتارى, كيٸم-كەشەك جەنە باسقالار بار. قازاقستان 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلەمنٸڭ 117 مەملەكەتٸنە تاۋارلار ەكسپورتتادى.

كٶكجيەكتەر كٶمبەسٸ

ەلٸمٸز جاھاندىق ەكونوميكاداعى كٷردەلٸ جاعدايعا قاراماستان يندۋسترييالىق ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋ جۇمىستارىن جٷيەلٸ تٷردە جالعاستىرىپ كەلەدٸ. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جاھاندىق نارىقتىق جەنە تەحنولوگييالىق ترەندتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامانىڭ قايتا بٸر سٷزگٸدەن ٶتكٸزٸلٸپ, ٶزەكتەندٸرٸلگەندٸگٸن, ياعني ونىڭ كەيبٸر باعىتتارىن العا جىلجىتۋ مەسەلەسٸنە بەلسەندٸ سيپات بەرٸلگەندٸگٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. مەسەلەن, باعدارلاما بويىنشا ەندٸ ٸسكە قوسىلاتىن جوبالاردىڭ ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ مەن ەكسپورتقا باعىتتالۋشىلىق تۇرعىداعى ماڭىزى نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەر رەتٸندە ايقىندالىپ وتىر.

سونىمەن, باعدارلاما بويىنشا نەگٸزگٸ باسىمدىقتار قاتارى 5 سالا بويىنشا مەيلٸنشە ەكسپورتقا باعىتتالعان 8 سەكتورعا دەيٸن قىسقاردى. بۇل 8 سەكتور بٸزدٸڭ يندۋسترييالاندىرۋ مەسەلەسٸندە نەگٸزگٸ نازار اۋدارىلاتىن سالالارىمىز رەتٸندە تاڭداپ الىندى. ولار – قارا جەنە تٷستٸ مەتاللۋرگييا, مۇناي ٶڭدەۋ, مۇناي-حيمييا جەنە اگروحيمييا, ازىق-تٷلٸك تاعامدارى ٶندٸرٸسٸ, اۆتوكٶلٸك جاساۋ جەنە ەلەكتر تەحنيكالىق ماشينا جاساۋ.

ەندٸ بۇل 8 سەكتورداعى يندۋسترييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا بٸرقاتار ارتىقشىلىقتار جاسالىناتىن بولدى. مەسەلەن, ناقتى جوبالار بويىنشا ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋلار كٶرسەتٸلٸپ, ۇزاق مەرزٸمدٸ ليزينگتەر بەرۋ جەنە قازاقستان دامۋ بانكٸ ارقىلى نەسيەلەندٸرۋ, جوبالىق كومپانييالاردىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا كٸرۋ جەنە ت.ب. قوسىمشا كٶمەك امالدارى ۇسىنىلادى.

جالپى, وسىنداي مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىنىڭ ٶزٸ يندۋسترييالاندىرۋ ٸسٸنٸڭ جىلدان-جىلعا نىعايىپ, بارعان سايىن كٷشەيە تٷسۋٸنە تيٸمدٸ ەسەر ەتكەندٸگٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. مەسەلەن, بٸرٸنشٸ بەسجىلدىقتا يندۋسترييالىق باعدارلامانىڭ جوبالارى بارلىق ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸنٸڭ 10 پايىزىن بەرسە, ٶتكەن جىلى 14 پايىزىن بەردٸ. ال بيىلعى 2016 جىلدىڭ 1 توقسانىنداعى نەتيجە بويىنشا يندۋسترييالاندىرۋ جوبالارىنىڭ ٶنەركەسٸپ ٶنٸمدەرٸندەگٸ ٷلەسٸ 20 پايىزعا جەتتٸ. 6 جىلدا شامامەن 200 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 2015 جىلى ەكونوميكادا اشىلعان جالپى جۇمىس ورىندارىنىڭ ەربٸر ٷشٸنشٸسٸ يندۋسترييالاندىرۋدىڭ ٷلەسٸندە.

سونىمەن, يندۋسترييالاندىرۋدىڭ 2010-2014 جىلداردى قامتىعان بٸرٸنشٸ بەسجىلدىعىندا وعان قاجەتتٸ بازالىق جاعدايلار قالىپتاستىرىلىپ, زاڭدار, تيٸستٸ شارالار, ينفراقۇرىلىمدار ەزٸرلەنسە, بىلتىرعى جىلدان باستاپ قولعا الىنعان ەكٸنشٸ بەسجىلدىقتىڭ مٸندەتتەرٸ دايىن ٶنٸمدەر شىعارۋعا كٶشەتٸن بازالىق يندۋسترييا قۇرۋ جۇمىستارىن بٸر ٸزگە, قالىپتى جٷيەگە سالۋ, ياعني قورىتىندىلاۋ بولىپ وتىر. بۇل – تەك فوسفور ساتۋ ەمەس, تىڭايتقىش ساتۋ, تەك مەتالل ەمەس, ودان بۇيىمدار جاساپ ساتۋ دەگەن سٶز.

سٶيتٸپ, 2025 جىلعا قاراي قازاقستان ايماقتىق نارىقتا بەرٸك ورنىعىپ, تەك تاۋار عانا ەمەس, ونى پايدالانۋ بويىنشا دايىن ٶنٸمدەردٸ دە ەكسپورتتايتىن بولادى. بۇل مەسەلەگە سالالار بويىنشا كەلسەك, قارا مەتاللۋرگييادا ساپاسى مەن بەرٸكتٸگٸ جوعارى, كورروزيياعا شىداس بەرەتٸن وزىق بولات تٷرٸن شىعاراتىن از توننالى كەسٸپورىنداردى  دامىتۋعا كٷش سالامىز. سونىمەن بٸرگە, دايىن بۇيىمدار ٶندٸرٸسٸن ارتتىرامىز.

2018 جىلى بولات ٶندٸرٸسٸ جىلىنا 6 ملن تونناعا دەيٸن ارتادى.

تٷستٸ مەتاللۋرگييادا 2017 جىلى اقتوعاي تبك قۇرىلىسى بويىنشا جوبا قولعا الىنادى.

اگروحيمييادا ٶندٸرٸلەتٸن ٶنٸم تٷرلەرٸن كەڭەيتۋگە كٷش سالامىز. تىڭايتقىشتاردىڭ ازوتتى, فوسفورلى, كالييلٸ جەنە كەشەندٸ بارلىق تٷرلەرٸن ٶندٸرۋگە كٸرٸسەمٸز.

قاراتاۋ فوسفوريت باسسەينٸ كەنٸشٸندە مينەرالدى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸ اياقتالىپ, ەكٸنشٸ كەزەڭٸنٸڭ قۇرىلىسى جٷزەگە اسىرىلۋدا.

2018 جىلى مينەرالدى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن زاۋىتتى قايتا جاڭعىرتۋ باس­تالادى.

سونىمەن بٸرگە, بيىل  ٷشتەكتٸ فوسفور جەنە گليفوسات ٶندٸرٸسٸ بويىنشا جاڭا جوبا ٸسكە قوسىلادى.

اۆتوموبيل جاساۋ بويىنشا 2025 جىلعا قاراي ٸرٸ سەرييالى اۆتوكٶلٸك ٶندٸرٸسٸن قولعا الىپ, الداعى ٷش جىلدا جيناقتاۋدى 50 پايىزعا جەتكٸزۋ, ورتالىق ازييا مەن رەسەيگە كٶلٸك ەكسپورتتاۋ جوس­پارلانىپ وتىر. بۇعان بٸزدە مٷمكٸندٸك مول. ٶيتكەنٸ, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ ماشينا جاساۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ كٶلەمٸ 17 ەسەگە ٶسٸپ وتىر.

ەرتەڭگٸ كٷننٸڭ ەكونوميكاسى

وسى جىلدار ٸشٸندە بٸزدٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ بەتكە ۇستاعان باعىتىمىز – يننوۆاتسييالىق دامۋدىڭ نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸ بويىنشا جاڭا جەتٸستٸكتەرگە  قول جەتكٸزٸلدٸ. يننوۆاتسييالىق بەلسەندٸ كەسٸپورىندار ٷلەسٸ 2 ەسە ٶستٸ. كەسٸپورىنداردىڭ تەحنو­لو­گييالىق يننوۆاتسييالارعا كەتكەن شىعىن­دارى 5,5 ەسە ٶسٸپ, جىلىنا 635 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى.

دٷنيەجٷزٸلٸك ەكونوميكالىق فورۋم­نىڭ بەسەكەلەستٸكتٸڭ جاھاندىق يندەك­سٸندە قازاقستان سوڭعى 6 جىلدا ەلدٸڭ يننوۆاتسييالىق سيپاتىن كٶرسەتەتٸن ەكٸ سۋبفاكتور بويىنشا  ٶز ورنىن ايتارلىقتاي جاقسارتتى. ال تەحنولوگييالىق دايىندىق بويىنشا 26 ساتى العا باسىپ, 56-ورىنعا تابان تٸرەدٸ. يننوۆاتسييالىق ەلەۋەتٸ بويىنشا 42 ساتى كٶتەرٸلٸپ, 59-ورىنعا ورنىقتى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس, يندۋسترييالاندىرۋدىڭ ەكٸنشٸ بەسجىلدىعىندا يننوۆاتسييانى دامىتۋعا باسىم كٶڭٸل بٶلٸنەتٸن بولادى. سونىڭ ٸشٸندە يننوۆاتسييالىق-تەحنولوگييالىق ساياسات شەتەلدٸك تەحنولوگييالىق ترانسفەرتكە باعىتتالاتىن بولادى. بازالىق سالالاردىڭ (اۋىل شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن مەتاللۋرگييا, مۇناي-گاز حيميياسى, كٶلٸك-لوگيستيكا كەشەنٸ جەنە ت.ب.) تەحنولوگييالىق تۇرعىدان ارتتا قالىپ كەتپەۋٸنە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ.

سونداي-اق, وتاندىق ەكونوميكادا جاڭا سالالاردى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن عىلىم, بيزنەس جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار ٶكٸلدەرٸن بٸرٸكتٸرەتٸن تەحنولوگييالىق پلاتفورمالاردى قۇرۋعا قولداۋ كٶرسەتٸلەدٸ. «تەحنولوگييالىق دامۋ ۇلتتىق اگەنتتٸگٸ» مەن «يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار پاركٸ» قىزمەتٸ گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ارقىلى يننوۆاتسييانى ىنتالاندىرۋعا, ۆەنچۋرلىق قورلاردىڭ جەنە ترانسۇلتتىق كورپوراتسييالاردىڭ ينۆەستيتسييالارىن تارتۋعا باعىتتالادى.

قازاقستانعا جوعارى تەحنولوگييالى ترانسۇلتتىق كومپانييالاردى تارتۋ شەڭبەرٸندە «الاتاۋ يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار پاركٸ» تەحنولوگييالاردى دامىتۋدىڭ بەس ورتالىعىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جٷرگٸزٸپ جاتىر. جىل سوڭىنا دەيٸن ونىڭ بٸرەۋٸ ٸسكە قوسىلادى. ول – جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانييالاردى اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا 2 قاناتقاقتى جوبانى جٷزەگە اسىراتىن تمك تەحنولوگيياسىن دامىتۋ ورتالىعى.

ٶتكەن جىلى دەربەس كلاستەرلٸك قور تەح­نو­لوگييالىق دامۋ ورتالىقتارىن قۇرۋدىڭ ستراتەگييالىق باعىتتارىن ايقىندادى. مىناداي 5 باعىتقا باسىمدىق بەرٸلەتٸن بولدى:1.يندۋسترييا; 2.جاڭا ماتەريالدار جەنە  ادديتيۆتٸ تەحنولوگييالار; 3. جاڭا ەنەرگەتيكا جەنە جاسىل تەحنولوگييالار; 4.قارجىلىق تەحنولوگييالار; 5. سمارت-تەحنولوگييالار.

ينۆەستيتسييالار يگٸلٸگٸ

ەرينە, جوعارىدا اتالعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى ايتارلىقتاي اۋقىمدى قارجى شىعىندارىن قاجەت ەتكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. بٷگٸنگٸ ەلەمدە ينۆەستيتسيياسىز بٸر ٸستٸ باستايمىن دەۋدٸڭ ٶزٸ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان ەلٸمٸزدە دايىن ٶنٸمدەر شىعارىپ, قوسىلعان قۇن كٶلەمٸن ارتتىرا تٷسەتٸن ٶڭدەۋ سالاسىنا ينۆەستيتسييا تارتۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە مەن بەرٸلٸپ وتىر. ٶيتكەنٸ, سالىنۋى مەن جاڭارتىلۋى تيٸس كەسٸپورىنداردىڭ بارلىعىن مەملەكەت ەسەبٸنەن سالىپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس, ەرٸ بۇل دۇرىس ساياسات تا بولىپ تابىلمايدى.

يندۋسترييالاندىرۋدىڭ بٸرٸنشٸ بەس­جىل­دىعىنداعى جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ كەزٸندە ٶڭدەۋشٸ سەكتورعا 17,6 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن تٸكەلەي شەتەلدٸك ين­ۆەستيتسييالار تارتىلدى. بۇل – وسىنىڭ ال­دىنداعى 5 جىل كٶرسەتكٸشٸنەن 2,9 ەسە كٶپ.

وسى رەتتە ايتا كەتەتٸن بٸر مەسەلە, يندۋسترييالىق باعىتتاعى جوبالاردىڭ 93 پايىزى جەكە بيزنەس قارجىسى ەسەبٸنەن جٷزەگە اسىرىلسا,  تەك 7 پايىزى عانا مەملەكەت قارجىسى ارقىلى ٸسكە قوسىلدى. سونىڭ ٸشٸندە جالپى سوماسى 277 ملرد تەڭگە بولاتىن 26 جوبا عانا (ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار, اٶك جوبالارى, عارىشتىق قىزمەت جەنە ت.ب) مەملەكەتتٸك بيۋدجەت ەسەبٸنەن قارجىلاندىرىلدى. مۇنىڭ ٶزٸ ەلٸمٸزدە يندۋسترييالاندىرۋ ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ نەعۇرلىم تيٸمدٸ ەكونوميكالىق تەتٸگٸنٸڭ تابىلعاندىعىن كٶرسەتسە كەرەك.

نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەس­تي­تسييانىڭ وڭ ديناميكاسى ەلەمدٸك ينۆەس­تيتسييالىق احۋال ناشارلاي باستاعان قازٸرگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, 2016 جىلدىڭ 8 ايىندا نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 4,8 پايىز ٶسٸپ, 4,3 ترلن تەڭگەنٸ (12,6 ملرد دوللار) قۇرادى. سونىڭ ٸشٸندە نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييانىڭ ٷشتەن بٸرٸ, ياعني 3,8 ملرد دوللارى نەمەسە 1,3 ترلن تەڭگەسٸ سىرتتان تارتىلعان  ينۆەستيتسييالار بولدى.

بيىل بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا تٸكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيياسىنىڭ كەلۋٸ ارتىپ, 5,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. يندۋس­ترييا­لاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ارنايى با­عىتتالعان سالالارىنا: حيمييا ٶنەركەسٸبٸ, فارماتسەۆتيكا, ماشينا جاساۋعا كەلەتٸن ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ ارتتى. شەتەلدٸك ينۆەس­تي­تسييالاردى تارتۋ بويىنشا وڭ دينامي­كانىڭ قالىپتاسۋى ەلٸمٸزدەگٸ ينۆەستي­تسييالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىمەن بايلا­نىستى. 2017 جىلى ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) ين­ۆەس­تيتسييالار كوميتەتٸنە كٸرۋ جٶنٸندە جوس­پارلى جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە. بۇل قازاق­ستاننىڭ ينۆەستيتسييالىق احۋالى ەلەمدٸك ستاندارتتارعا سەيكەس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.

2016 جىلدان باستاپ ينۆەستورلار ٷشٸن «بٸر تەرەزە» قاعيداتى (300-دەن استام مەملەكەتتٸك قىزمەت) ەنگٸزٸلدٸ. 3500-دەن استام ينۆەستورعا كەڭەس بەرٸلسە, 3300-دەن استامىنا مەملەكەتتٸك قىزمەت كٶرسەتٸلدٸ. كەلەسٸ جىلدان باستاپ «بٸر تەرەزە» ەلەكتروندى فورماتقا كٶشٸرٸلمەك.

ينۆەستيتسييالىق ومبۋدسمەن ينستيتۋتى شەڭبەرٸندە  ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلۋدە. 2015 جىلدان باستاپ 90-نان استام ينۆەستور ومبۋدسمەنگە جٷگٸنگەن. بۇل اتالعان ينستيتۋتقا دەگەن سەنٸمنٸڭ ارتقانىن كٶرسەتەدٸ. سونىمەن بٸرگە, ينۆەستورلاردىڭ كٶپتەگەن مەسەلەلەرٸ شەشٸمٸن تاپقانىن ايتا كەتەيٸك.

ترانسۇلتتىق كومپانييالاردى تارتۋ جۇمىستارى اياسىندا 2016 جىلى   يتالييالىق Tenaris كومپانيياسىنىڭ قاتىسۋىمەن (جالپى ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 14 ملرد تەڭگە جەنە 90 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى) قۇبىر ٶندٸرٸسٸ بويىنشا جوبا ٸسكە قوسىلدى.

«ەۋروحيم» ترانسۇلتتىق كومپانييا­سىنىڭ قاتىسۋىمەن مينەرالدى تىڭايت­قىشتار شىعاراتىن حيمييالىق كەشەننٸڭ قۇرىلىسى باستالدى. وعان سالىناتىن ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 300 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى. 1200 جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. بيىل جىل اياعىنا دەيٸن ترانسۇلتتىق كومپانييالاردىڭ قاتىسۋىمەن 2 جوبا قولعا الىنادى: الماتى قالاسىندا ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 17 ملرد تەڭگە بولاتىن ٷلكەن ديامەترلٸ بولات قۇبىرلار زاۋىتىن سالۋ (CNPC, قحر) جەنە ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 50 ملرد تەڭگەدەن اساتىن تەحنيكالىق گاز ٶندٸرٸسٸ (AirLiquid, فرانتسييا) جوبالارىن جٷزەگە اسىرۋ قولعا الىندى.

سونىمەن بٸرگە, كەيبٸر ينۆەستورلارمەن جەنە ترانسۇلتتىق كومپانييالارمەن بەلسەندٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. مەسەلەن, Carmeuse Group كومپانيياسىمەن (بەلگييا) جوعارى ساپالى ەكتاس ٶندٸرەتٸن زاۋىت سالۋ; Hikma كومپانيياسىمەن (يوردانييا)  الماتى قالاسىندا فارماتسەۆتيكالىق ٶنٸمدەر ٶندٸرەتٸن زاۋىت سالۋ; Cremonini كومپانيياسىمەن (يتالييا) ەت ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋ; Renault-Nissan-اۆتوۆاز كومپانيياسىمەن (فرانتسييا, جاپونييا, رەسەي) — «ازييا اۆتو قازاقستان» اق نەگٸزٸندە LADA Granta, LADA Kalina Wagon, LADA Vesta, LADA X-Ray اۆتوموبيلدەرٸن تولىق تسيكلدا شىعارۋ; Iluka كومپانيياسىمەن (اۆسترالييا) سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالداردى ٶڭدەۋ بويىنشا زاۋىت سالۋ; Solvay كومپانيياسىمەن (بەلگييا) پەروكسيد سۋتەگٸنٸڭ ٶندٸرٸسٸن وقشاۋلاۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستار نەعۇرلىم بەلسەندٸ سيپاتقا يە بولۋدا.

وسى رەتتە كەيبٸر پروبلەمالى مەسە­لەلەرگە قاراماستان, ارنايى ەكو­نومي­كالىق ايماقتار ينۆەستيتسييا تارتۋدىڭ تيٸمدٸ قۇرالى بولىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. مىسالى, الستوم, دجەنەرال ەلەكتريكس, تەناريس سيياقتى كومپانييالار ٶز ٶندٸرٸستەرٸن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا ورنالاستىردى.

بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا 10 اەا قۇرىلعان.

قازٸرگٸ ۋاقىتتا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردا جالپى سوماسى 390 ملرد تەڭگە بولاتىن 148 جوبا جٷزەگە استى. ولاردىڭ 22-سٸ شەتەلدٸكتەردٸڭ قاتىسۋىمەن ورىندالدى. ەندٸ جٷزەگە اساتىن 2,6 ترلن تەڭگەنٸڭ 99 جوباسى بار. جالپى, بٸزدە 30 ملرد دوللاردىڭ 220 جوباسى ەزٸر­لەنۋدە. ونىڭ 20-دان استامى ترانسۇلتتىق كوم­پا­نييالاردىڭ قاتىسۋىمەن جٷزەگە اسپاق.

تٷيٸن

مەن وسى ماقالامدا ەكونوميكامىزدىڭ مۇنان كەيٸنگٸ كەزەڭدە دامۋىنا جاڭا سەرپٸن بەرە باستاعان ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا توقتالعان جوقپىن. ٶيتكەنٸ, ولار جٶنٸندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جەكە ماقالا جارىق كٶرگەن ەكەن. ەيتپەسە عاسىر جوباسى اتالىپ, قۇرىلىسى بيىلعى جىلى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرٸلگەلٸ وتىرعان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ بٸر ٶزٸ نەگە تۇرادى?! بيىلعى جىلدىڭ سوڭىندا تولىعىمەن ٸسكە قوسىلاتىن بۇل جوبانىڭ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعىنا ٷلكەن تارتۋ بولارى انىق. ٶيتكەنٸ, بٸز وسى ارقىلى وسىدان بٸرنەشە عاسىرلار بۇرىن قىتايدان باستالىپ, بٸزدٸڭ ٶڭٸرٸمٸزدٸ كٶكتەي ٶتٸپ, بٸر سالاسى پارسى شىعاناعى ارقىلى ەۋروپا ەلدەرٸنە جەتەتٸن كٶنە جٸبەك جولىن قايتا جاڭعىرتقالى وتىرمىز.

بۇل حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ قازاقستاننىڭ باتىس پەن شىعىس اراسىن جالعايتىن التىن كٶپٸر ەلگە اينالۋىنا ٶلشەۋسٸز قىزمەت ەتەتٸن بولادى دەپ ەسەپتەيمٸن. مۇنىڭ سىرتىندا ەل ٶڭٸرلەرٸن بٸر-بٸرٸمەن جالعاستىراتىن قانشاما اۆتوكٶلٸك جەنە تەمٸر جولدار ٸسكە قوسىلدى. شاماسى, سوڭعى شيرەك عاسىردا پوستكەڭەستٸك ەلدەر اراسىندا اۆتوكٶلٸك جەنە تەمٸر جولداردى قازاقستاننان كٶپ سالعان ەل جوق شىعار. ٶيتكەنٸ, بۇل كٶرسەتكٸش الىپ رەسەيدٸڭ ٶزٸندە بٸزدەن ارتىق ەمەس ەكەندٸگٸ بايقالۋدا.

ونىڭ سىرتىندا, ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸمەن ۇشاق قارىم-قاتىناسىن ورنىقتىرىپ, قىزمەتٸ حالىقارالىق دەڭگەيدە ستاندارتتالعان ەۋە كومپانيياسىن قۇردىق. ەلٸمٸزدە عارىش سالاسىنىڭ قىزمەتٸن قالىپتاستىرا, ونىڭ تيٸستٸ ينفراقۇرىلىمدارىن قۇرا جەنە دامىتا وتىرىپ, وسى بويىنشا ەلەمدەگٸ ساناۋلى ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىلا باستادىق. ەرينە, وسىلاردىڭ ەرقايسىسى جەكە تاقىرىپ بولۋعا لايىق اسا اۋقىمدى جۇمىستار, ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ.

جالپى, يندۋسترييالاندىرۋ مەن ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ بٸز ٷشٸن قازٸرگٸ كەزەڭدە بٸرٸنەن بٸرٸن بٶلٸپ الىپ قاراۋعا بولمايتىن ەگٸز ۇعىمعا اينالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بٸز قازٸرگٸ كەزەڭدە ەكسپورتتىق باسىمدىق بەرٸلگەن يندۋسترييالىق جوبالار ارقىلى ٶندٸرٸلٸپ وتىرعان جاڭا ٶنٸمدەرٸمٸزدٸ وسى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار; جاڭا اۆتوكٶلٸك جولدارى, تەمٸر جولدار ارقىلى سىرتقا شىعارۋدى, ەل ٶڭٸرلەرٸنە جەتكٸزۋدٸ قولعا الدىق. ياعني, جاڭا يندۋسترييالاندىرۋ ٸسٸن سان قىرىنان قاراستىرا وتىرىپ, كەشەندٸ تٷردە جالعاستىرىپ كەلەمٸز. ال مۇنىڭ نەتيجەسٸ كٶپ ٶتپەي-اق ٶز جەمٸسٸن بەرەتٸنٸ كٷمەنسٸز.

جەڭٸس قاسىمبەك,

ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترٸ