Biz Juban aǵamyzdyń «Men qazaqpyn, myń ólip, myń tirilgen» degen rýhy biik óleń joldaryn qaitalap aitqandy táýir kóremiz. Biraq talai qily-qily zamandardy bastan ótkergen sol qazaq «kim edi, qaidan shyqty...» degenge jaýabymyz sarańdaý bop jatady. Tarihqa jaqyn júrgen adamdarymyz bolmasa, jalpy el halqymyzdyń ótken-ketkeninen kóp qulaǵdar emes. Jetpis jyl boiy mektep qabyrǵasynda ózimizdiń emes, ózgeniń tarihyn oqyp, aýdarma oqýlyqtarmen tárbielengen bodandyq ahýalymyzdyń jegi qurttai jegen bir zardaby osy.
Táýelsizdik alǵaly bul másele tóńireginde qulshynysymyz kúshti bolǵanymen, ótpeli kezeń qiynshylyqtar kiligip keń aýqymdy tirlik jasaýǵa murshamyz kelmei jatqany da ras. Áitse de tyrbanys bar. Aqyryndap alǵashqy tól oqýlyqtarymyz dúniege kelip jatyr. Kesheleri ǵana tusaýkeseri ótken Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne mádeniet ministrliginiń tapsyrmasymen «Atamura» korporatsiiasy baspasynan 1-synypqa arnalǵan múldem jańa oqýlyqtardyń shyǵarylýy – jalpy ulttyq mańyzǵa ie mádeni oqiǵa.
Halyqtyń rýhyn biiktetýde onyń tarihi sanasyn qalyptastyrý, iaki tarihpen tárbieleýdiń úlesi ólsheýsiz. Osy turǵydan alǵanda da qazaq úshin kóne túrk jazba eskertkishteriniń jóni bólekshe. Tili men ómir salty búgingi qazaqtarǵa tym jaqyn Túrk qaǵanattary dáýirinde dúniege kelgen asyl jaýharlarymyzdy búgingi urpaqqa tanystyrý, sol este joq eski zamandarda-aq órkendi jazý-syzý mádenietimiz bolǵandyǵy týraly aqiqatty mektep oqýlyqtaryna engizý ár qazaqstandyqtyń boiyna maqtanysh, erekshe otansúigishtik sezim uialatatyny anyq. Mine, sol sebepti de qazir Mońǵoliia jerinde turǵan uly jazba eskertkishterdiń kóshirmelerin Qazaqstanǵa alyp kelip ornatsa she? Halqymyzdyń tereń tarihyn aiǵaqtaityn, ultymyzdyń abyroiyn asqaqtatatyn teńdesi joq tárbie quralyna ainalmai ma ol.
Osy rette bul pikirdi Respýblika Prezidenti Nursultan Ábishuly men Premer-Ministrimiz Ákejan Maǵjanulynyń birden qoldap, «memleketimiz úshin tarihi mańyzy bar másele» dep qabyldaǵanyn aita ketkim keledi. Sonyń arqasynda shilde aiynyń basynda Mońǵoliiaǵa arnaiy delegatsiia baryp, memleketaralyq kelisim jasap qaittyq. Ol boiynsha Mońǵol jaǵy bizge óz jerlerindegi kóne túrk jazba eskertkishteriniń kóshirmesin alýǵa ruqsat berdi.
Árine, kelisim jasaý barysynda birqatar tosqaýyldar da bolmai qalǵan joq. Mońǵoliiada bes jyldan beri Túrkiia memleketi Orhon jazýlaryn zertteý, qalpyna keltirý, qurylys jumystaryn júrgizip jatyr eken. Olarmen jasaǵan kelisim boiynsha úshinshi jaq aralaspasyn degen mámile bar kórinedi. Alaida Qazaqstanda Joshy han mavzoleiine jóndeý jumystarynyń júrgizilip jatqanyn, eki eldiń bir-birine bóten emestigin alǵa tarta otyryp.. aqyry ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik.
Almatyǵa kelgennen keiingi alǵashqy atqarǵan sharýalarymyzdyń biri – ál-Farabi atyndaǵy Ulttyq memlekettik ýniversitet janynan kóne túrk jazba eskertkishterin oqý-zertteý ortalyǵyn ashqanymyz boldy. Oǵan belgili túrktanýshy ǵalym Altai Amanjolov jetekshilik jasaidy. Qazir osy ortalyqty jabdyqtaý máselesimen ainalysý ústindemiz. Bolashaqta bul taqyrypty zertteýge Ǵylym akademiiasy da, Aqmoladaǵy Eýraziia ýniversiteti de óz tarapynan aralasady dep oilaimyz.
Kelesi jyldyń jazynan bastap Mońǵoliia jerindegi qalyń kóne túrk jazba eskertkishteriniń túrli-tústi sýretke, beine taspaǵa túsirip alý úshin arnaiy ekspeditsiia uiymdastyrsaq pa deimiz. Ony Baianólgei aimaǵynda turatyn, Mońǵoliiadaǵy bitiktastar men músintastardyń teńdesi joq bilgiri, túrktanýshy-ǵalym Qarjaýbai Sartqojaulyna basqartamyz. Bul kisiniń qolynda jazba eskertkishterdiń bar mátini túgel daiyn bolǵandyqtan, albom-atlasty kóp uzatpai shyǵartyp jiberýge de múmkindigimiz bar. Jalpy Qarjekeńdei iri ǵalymdardy Almatyǵa kóshirip alyp, zertteý jumystaryna qolaily jaǵdai jasaý oiymyzda.
Bilge qaǵan, Kúltegin, Tui-uqyq, Moiyn –Shor, Kúúli-Shor, Tariat, Tes siiaqty basty-basty jazba eskertkishteriniń kóshirmesin jasaǵannan keiin olardy jańa astana Aqmolaǵa ornatsaq pa degen uiǵarymǵa kelgendeimiz. Elbasymen kelise otyryp, Aqmolada jańadan abattanyp jatqan saiabaq mańynan «Kóne jazbalar alqaby» atty ashyq aspan astyndaǵy murajai ashý kózdeldi. Qazaqstannyń móltek territoriiasy sekildenip jasalynatyn bul alqapta ár aimaǵymyzda bar kóne eskertkishterdiń ózi nemese kóshirmesi sol turǵan aimaǵyna sai ornatylmaq. Máselen, Mańǵystaý túbegi belgilengen mańda sol óńir muralary turady... degendei. Al, Mońǵoliiadan kóshirmesi alynatyn bitiktastar sol móltek territoriiamyz beinelenetin alqaptyń basty eskertkishi bolmaq.
Jaqynda Qazaqstannyń Italiiadaǵy elshisi Oljas Súleimenov aǵamyzdan hat aldym. Kóne túrk jazba eskertkishteriniń baiyrǵy janashyrlarynyń biri bizdiń áreketterimizdi estip, qýanyshyn bildiripti. «Sizderdiń Orhonǵa qatysty tirlikterińizdi estip qýanyp qaldym. Ony sońǵy jyldardaǵy eń jaǵymdy jańalyq der edim, - depti Oljekeń. «Jazý murajaiy» týraly arman oryndala bastaǵan siiaqty. Ondai murajai dúniede joq. Jalǵyz Beirýtta edi – ústinen bomba túsip tas-talqan boldy. Eger Almaty Orhon-Enesai jazýlaryn jinaqtaityn bolsa, men túrik bádizshileriniń qalamy tigen Etrýstardyń qysh kesteleri men eskertkishterin taýyp berýge ýáde etemin. Biraq mońǵol bitiktastarynan bastaý kerek. Bul degenińiz uly is. Mundai murajai bizdiń tarihi sanamyzǵa erekshe tereńdik telidi jáne urpaq boiynda oqýlyqtar men akademiialyq eńbekterden góri maqtanysh pen otanshyldyqty molyraq tárbieleidi. Eń bastysy osy yrǵaqty joǵaltpaý, jaqsy kelisimdi biýrokratiia bylyǵyna batyrmaý, mońǵol aǵaiyndardy qaita-qaita mazalai berýdi umytpaý...», - depti Oljekeń.
Táýelsiz elimiz úshin tól tarihyn zerdeleitin bilimdi di bilikti, otanshyl urpaq tárbieleý – negizgi máselelerdiń biri. Óitkeni aldaǵy ǵasyrda otanshyl urpaq tárbieleý – negizgi máselelerdiń biri. Óitkeni aldaǵy ǵasyrda Qazaqstannyń ataq-abyroiyn asyratyn da jasyratyn da solar. Álem moiyndaǵan kóne jazba eskertkishterimiz jańa Qazaqstannyń jasampaz tolqynynyń rýhyn biiktetýge úles qosyp jatsa, odan artyq ǵanibet bar ma?!...
Imanǵali TASMAǴAMBETOV
Qazaqstan Respýblikasy Premer-ministriniń
Orynbasary, Bilim jáne Mádeniet ministri
1997 jyl
«Ana tili» ult aptalyǵy gazeti. №35 (386)
