بٸز جۇبان اعامىزدىڭ «مەن قازاقپىن, مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن» دەگەن رۋحى بيٸك ٶلەڭ جولدارىن قايتالاپ ايتقاندى تەۋٸر كٶرەمٸز. بٸراق تالاي قيلى-قيلى زامانداردى باستان ٶتكەرگەن سول قازاق «كٸم ەدٸ, قايدان شىقتى...» دەگەنگە جاۋابىمىز ساراڭداۋ بوپ جاتادى. تاريحقا جاقىن جٷرگەن ادامدارىمىز بولماسا, جالپى ەل حالقىمىزدىڭ ٶتكەن-كەتكەنٸنەن كٶپ قۇلاعدار ەمەس. جەتپٸس جىل بويى مەكتەپ قابىرعاسىندا ٶزٸمٸزدٸڭ ەمەس, ٶزگەنٸڭ تاريحىن وقىپ, اۋدارما وقۋلىقتارمەن تەربيەلەنگەن بوداندىق احۋالىمىزدىڭ جەگٸ قۇرتتاي جەگەن بٸر زاردابى وسى.
تەۋەلسٸزدٸك العالى بۇل مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە قۇلشىنىسىمىز كٷشتٸ بولعانىمەن, ٶتپەلٸ كەزەڭ قيىنشىلىقتار كيلٸگٸپ كەڭ اۋقىمدى تٸرلٸك جاساۋعا مۇرشامىز كەلمەي جاتقانى دا راس. ەيتسە دە تىربانىس بار. اقىرىنداپ العاشقى تٶل وقۋلىقتارىمىز دٷنيەگە كەلٸپ جاتىر. كەشەلەرٸ عانا تۇساۋكەسەرٸ ٶتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرماسىمەن «اتامۇرا» كورپوراتسيياسى باسپاسىنان 1-سىنىپقا ارنالعان مٷلدەم جاڭا وقۋلىقتاردىڭ شىعارىلۋى – جالپى ۇلتتىق ماڭىزعا يە مەدەني وقيعا.
حالىقتىڭ رۋحىن بيٸكتەتۋدە ونىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ, ياكي تاريحپەن تەربيەلەۋدٸڭ ٷلەسٸ ٶلشەۋسٸز. وسى تۇرعىدان العاندا دا قازاق ٷشٸن كٶنە تٷرك جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ جٶنٸ بٶلەكشە. تٸلٸ مەن ٶمٸر سالتى بٷگٸنگٸ قازاقتارعا تىم جاقىن تٷرك قاعاناتتارى دەۋٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن اسىل جاۋھارلارىمىزدى بٷگٸنگٸ ۇرپاققا تانىستىرۋ, سول ەستە جوق ەسكٸ زامانداردا-اق ٶركەندٸ جازۋ-سىزۋ مەدەنيەتٸمٸز بولعاندىعى تۋرالى اقيقاتتى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگٸزۋ ەر قازاقستاندىقتىڭ بويىنا ماقتانىش, ەرەكشە وتانسٷيگٸشتٸك سەزٸم ۇيالاتاتىنى انىق. مٸنە, سول سەبەپتٸ دە قازٸر موڭعولييا جەرٸندە تۇرعان ۇلى جازبا ەسكەرتكٸشتەردٸڭ كٶشٸرمەلەرٸن قازاقستانعا الىپ كەلٸپ ورناتسا شە? حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تاريحىن ايعاقتايتىن, ۇلتىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتاتىن تەڭدەسٸ جوق تەربيە قۇرالىنا اينالماي ما ول.
وسى رەتتە بۇل پٸكٸردٸ رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى مەن پرەمەر-مينيسترٸمٸز ەكەجان ماعجانۇلىنىڭ بٸردەن قولداپ, «مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن تاريحي ماڭىزى بار مەسەلە» دەپ قابىلداعانىن ايتا كەتكٸم كەلەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا شٸلدە ايىنىڭ باسىندا موڭعوليياعا ارنايى دەلەگاتسييا بارىپ, مەملەكەتارالىق كەلٸسٸم جاساپ قايتتىق. ول بويىنشا موڭعول جاعى بٸزگە ٶز جەرلەرٸندەگٸ كٶنە تٷرك جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸن الۋعا رۇقسات بەردٸ.
ەرينە, كەلٸسٸم جاساۋ بارىسىندا بٸرقاتار توسقاۋىلدار دا بولماي قالعان جوق. موڭعولييادا بەس جىلدان بەرٸ تٷركييا مەملەكەتٸ ورحون جازۋلارىن زەرتتەۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ, قۇرىلىس جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ جاتىر ەكەن. ولارمەن جاساعان كەلٸسٸم بويىنشا ٷشٸنشٸ جاق ارالاسپاسىن دەگەن مەمٸلە بار كٶرٸنەدٸ. الايدا قازاقستاندا جوشى حان ماۆزولەيٸنە جٶندەۋ جۇمىستارىنىڭ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن, ەكٸ ەلدٸڭ بٸر-بٸرٸنە بٶتەن ەمەستٸگٸن العا تارتا وتىرىپ.. اقىرى ۋاعدالاستىققا قول جەتكٸزدٸك.
الماتىعا كەلگەننەن كەيٸنگٸ العاشقى اتقارعان شارۋالارىمىزدىڭ بٸرٸ – ەل-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەت جانىنان كٶنە تٷرك جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸن وقۋ-زەرتتەۋ ورتالىعىن اشقانىمىز بولدى. وعان بەلگٸلٸ تٷركتانۋشى عالىم التاي امانجولوۆ جەتەكشٸلٸك جاسايدى. قازٸر وسى ورتالىقتى جابدىقتاۋ مەسەلەسٸمەن اينالىسۋ ٷستٸندەمٸز. بولاشاقتا بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋگە عىلىم اكادەميياسى دا, اقمولاداعى ەۋرازييا ۋنيۆەرسيتەتٸ دە ٶز تاراپىنان ارالاسادى دەپ ويلايمىز.
كەلەسٸ جىلدىڭ جازىنان باستاپ موڭعولييا جەرٸندەگٸ قالىڭ كٶنە تٷرك جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ تٷرلٸ-تٷستٸ سۋرەتكە, بەينە تاسپاعا تٷسٸرٸپ الۋ ٷشٸن ارنايى ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرساق پا دەيمٸز. ونى بايانٶلگەي ايماعىندا تۇراتىن, موڭعوليياداعى بٸتٸكتاستار مەن مٷسٸنتاستاردىڭ تەڭدەسٸ جوق بٸلگٸرٸ, تٷركتانۋشى-عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنا باسقارتامىز. بۇل كٸسٸنٸڭ قولىندا جازبا ەسكەرتكٸشتەردٸڭ بار مەتٸنٸ تٷگەل دايىن بولعاندىقتان, البوم-اتلاستى كٶپ ۇزاتپاي شىعارتىپ جٸبەرۋگە دە مٷمكٸندٸگٸمٸز بار. جالپى قارجەكەڭدەي ٸرٸ عالىمداردى الماتىعا كٶشٸرٸپ الىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قولايلى جاعداي جاساۋ ويىمىزدا.
بٸلگە قاعان, كٷلتەگٸن, تۇي-ۇقىق, مويىن –شور, كٷٷلٸ-شور, تاريات, تەس سيياقتى باستى-باستى جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸن جاساعاننان كەيٸن ولاردى جاڭا استانا اقمولاعا ورناتساق پا دەگەن ۇيعارىمعا كەلگەندەيمٸز. ەلباسىمەن كەلٸسە وتىرىپ, اقمولادا جاڭادان اباتتانىپ جاتقان ساياباق ماڭىنان «كٶنە جازبالار القابى» اتتى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي اشۋ كٶزدەلدٸ. قازاقستاننىڭ مٶلتەك تەرريتوريياسى سەكٸلدەنٸپ جاسالىناتىن بۇل القاپتا ەر ايماعىمىزدا بار كٶنە ەسكەرتكٸشتەردٸڭ ٶزٸ نەمەسە كٶشٸرمەسٸ سول تۇرعان ايماعىنا ساي ورناتىلماق. مەسەلەن, ماڭعىستاۋ تٷبەگٸ بەلگٸلەنگەن ماڭدا سول ٶڭٸر مۇرالارى تۇرادى... دەگەندەي. ال, موڭعولييادان كٶشٸرمەسٸ الىناتىن بٸتٸكتاستار سول مٶلتەك تەرريتورييامىز بەينەلەنەتٸن القاپتىڭ باستى ەسكەرتكٸشٸ بولماق.
جاقىندا قازاقستاننىڭ يتاليياداعى ەلشٸسٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆ اعامىزدان حات الدىم. كٶنە تٷرك جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ بايىرعى جاناشىرلارىنىڭ بٸرٸ بٸزدٸڭ ەرەكەتتەرٸمٸزدٸ ەستٸپ, قۋانىشىن بٸلدٸرٸپتٸ. «سٸزدەردٸڭ ورحونعا قاتىستى تٸرلٸكتەرٸڭٸزدٸ ەستٸپ قۋانىپ قالدىم. ونى سوڭعى جىلدارداعى ەڭ جاعىمدى جاڭالىق دەر ەدٸم, - دەپتٸ ولجەكەڭ. «جازۋ مۇراجايى» تۋرالى ارمان ورىندالا باستاعان سيياقتى. ونداي مۇراجاي دٷنيەدە جوق. جالعىز بەيرۋتتا ەدٸ – ٷستٸنەن بومبا تٷسٸپ تاس-تالقان بولدى. ەگەر الماتى ورحون-ەنەساي جازۋلارىن جيناقتايتىن بولسا, مەن تٷرٸك بەدٸزشٸلەرٸنٸڭ قالامى تيگەن ەترۋستاردىڭ قىش كەستەلەرٸ مەن ەسكەرتكٸشتەرٸن تاۋىپ بەرۋگە ۋەدە ەتەمٸن. بٸراق موڭعول بٸتٸكتاستارىنان باستاۋ كەرەك. بۇل دەگەنٸڭٸز ۇلى ٸس. مۇنداي مۇراجاي بٸزدٸڭ تاريحي سانامىزعا ەرەكشە تەرەڭدٸك تەليدٸ جەنە ۇرپاق بويىندا وقۋلىقتار مەن اكادەمييالىق ەڭبەكتەردەن گٶرٸ ماقتانىش پەن وتانشىلدىقتى مولىراق تەربيەلەيدٸ. ەڭ باستىسى وسى ىرعاقتى جوعالتپاۋ, جاقسى كەلٸسٸمدٸ بيۋروكراتييا بىلىعىنا باتىرماۋ, موڭعول اعايىنداردى قايتا-قايتا مازالاي بەرۋدٸ ۇمىتپاۋ...», - دەپتٸ ولجەكەڭ.
تەۋەلسٸز ەلٸمٸز ٷشٸن تٶل تاريحىن زەردەلەيتٸن بٸلٸمدٸ دٸ بٸلٸكتٸ, وتانشىل ۇرپاق تەربيەلەۋ – نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. ٶيتكەنٸ الداعى عاسىردا وتانشىل ۇرپاق تەربيەلەۋ – نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. ٶيتكەنٸ الداعى عاسىردا قازاقستاننىڭ اتاق-ابىرويىن اسىراتىن دا جاسىراتىن دا سولار. ەلەم مويىنداعان كٶنە جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸمٸز جاڭا قازاقستاننىڭ جاسامپاز تولقىنىنىڭ رۋحىن بيٸكتەتۋگە ٷلەس قوسىپ جاتسا, ودان ارتىق عانيبەت بار ما?!...
يمانعالي تاسماعامبەتوۆ
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ
ورىنباسارى, بٸلٸم جەنە مەدەنيەت مينيسترٸ
1997 جىل
«انا تٸلٸ» ۇلت اپتالىعى گازەتٸ. №35 (386)
