
Qytai Shyńjań aimaǵynda tehnologiia kómegimen túrkitildi musylmandardy jappai ańdyp, "qaýipti" dep tanyǵandaryn saiasi lagerlerge jiberip otyrǵan. Shyńjańnyń Aqsý oblysynda sondai ádispen jinaqtalǵan 2 myń adamnyń aty-jóni jazylǵan málimetti zerttegen halyqaralyq Human Rights Watch uiymy osylai dep tujyrym jasady. Bul tizim Qytaidyń musylmandardy qýdalaý úshin tehnologiiany keńinen qoldanǵanyn dáleldei túsedi deidi uiym ókilderi.
9 jeltoqsanda jariialaǵan maqalasynda adam quqyǵyn qorǵaý uiymy Integrated Joint Operations Platform (birikken operatsiialar platformasy) atty baǵdarlama Qytai biligine musylmandardy ustap qana qoimai, olardy "lagerge qansha qamaý qajettigin de anyqtaýǵa" kómektesip otyrǵanyn jazǵan.
"Aqsý tizimi Qytaidyń Shyńjańdaǵy túrkitildi musylmandardy tehnologiia kómegimen qýdalaý ádisin barynsha asha túsedi. Qytai úkimeti tizimdegi adamdardyń otbasyna jaqyndaryn ne úshin ustaǵanyn jáne qazir qaida otyrǵanyn túsindirýi tiis" dedi uiymnyń Qytai boiynsha zertteýshisi Maia Vang.
Maqaladaǵy aqparatqa súiensek, Human Rights Watch Shyńjań turǵyndaryn jappai ańdýǵa múmkindik beretin iri baǵdarlama jaily alǵash ret 2018 jyly aqpan aiynda habarlaǵan. Baǵdarlama biometrikalyq derektiń kómegimen "júris-turysy kúmándi" adamdardy belgilep otyrady. Resmi tulǵalar málimetti "saraptai otyryp", adamdardy saiasi tárbieleý lagerlerine nemese ózge oryndarǵa jiberip otyrǵan. 2019 jyly qurylǵynyń jumys isteý mehanizmin zerttegen Human Rights Watch eshqandai zań buzbaǵan adamdardyń da oǵan ilinýi ońai ekenin anyqtaǵan.
HRW maqalada 2018 jyly qurastyrylǵan Aqsý tiziminde "Ms.T" dep belgilengen adamdy mysalǵa keltiredi. Ol "kúmándi eldermen bailanysta bolǵany úshin" ustalǵan. Qujattaǵy málimet boiynsha, 2017 jyly oǵan sheteldik nómirden tórt ret qońyraý shalynǵan. Onda telefon qońyraýlarynyń neshe minýtqa sozylǵany týraly da aqparat bar. Human Rights Watch uiymy ondaǵy kórsetilgen sheteldik nómir Ms.T-tiń ápkesi ekenin anyqtaǵan.
"Aqsý tizimin" zerttegen Human Rights Watch tizimdegi adamdardyń basym bóligi kúndelikti zańǵa sai áreketi úshin ustalǵanyn atap ótken.
"Shyńjańda túrkitildi musylmandardy jappai ańdý jáne kúshpen ustaý Qytai konstitýtsiiasy men halyqaralyq adam quqyǵy jónindegi qujattarǵa qaishy. Qytai konstitýtsiiasynyń 37-babyna sáikes, kez kelgen adamdy ustaý úshin sot pen prokýratýra ruqsaty kerek" delingen maqalada.
HRW maqalada "Aqsý tizimine" keńirek toqtalyp, Qytaidyń ańdý tehnologiiasyna sholý jasaǵan.
Shyńjań aimaǵyndaǵy lagerler jaily alǵash ret 2017 jyldyń kókteminde aityla bastaǵan. BUU Shyńjańdaǵy "saiasi tárbieleý ortalyqtarynda" millionǵa jýyq adam "erkinen tys" qamaýda otyrǵanyn málimdegen. Qytai úkimeti basynda bul ortalyqtardyń baryn joqqa shyǵaryp keldi. Keiin Pekin Shyńjańdaǵy saiasatyn "ekstremizmge qarsy shara" dep atap, adamdar erkinen tys otyrǵan lagerlerdi "til úirenip, kásipke baýlityn " ortalyqtar dep túsindirdi.
Quqyq qorǵaýshylar men ondai lagerde bolǵan azamattar bul ortalyqtardyń bilim berý mekemesinen góri túrmege uqsaitynyn, onda otyrǵan adamdarǵa qysym jasalatynyn aitqan.