قىتاي شىڭجاڭ ايماعىندا تەحنولوگييا كٶمەگٸمەن تٷركٸتٸلدٸ مۇسىلمانداردى جاپپاي اڭدىپ, "قاۋٸپتٸ" دەپ تانىعاندارىن ساياسي لاگەرلەرگە جٸبەرٸپ وتىرعان. شىڭجاڭنىڭ اقسۋ وبلىسىندا سونداي ەدٸسپەن جيناقتالعان 2 مىڭ ادامنىڭ اتى-جٶنٸ جازىلعان مەلٸمەتتٸ زەرتتەگەن حالىقارالىق Human Rights Watch ۇيىمى وسىلاي دەپ تۇجىرىم جاسادى. بۇل تٸزٸم قىتايدىڭ مۇسىلمانداردى قۋدالاۋ ٷشٸن تەحنولوگييانى كەڭٸنەن قولدانعانىن دەلەلدەي تٷسەدٸ دەيدٸ ۇيىم ٶكٸلدەرٸ.
9 جەلتوقساندا جارييالاعان ماقالاسىندا ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمى Integrated Joint Operations Platform (بٸرٸككەن وپەراتسييالار پلاتفورماسى) اتتى باعدارلاما قىتاي بيلٸگٸنە مۇسىلمانداردى ۇستاپ قانا قويماي, ولاردى "لاگەرگە قانشا قاماۋ قاجەتتٸگٸن دە انىقتاۋعا" كٶمەكتەسٸپ وتىرعانىن جازعان.
"اقسۋ تٸزٸمٸ قىتايدىڭ شىڭجاڭداعى تٷركٸتٸلدٸ مۇسىلمانداردى تەحنولوگييا كٶمەگٸمەن قۋدالاۋ ەدٸسٸن بارىنشا اشا تٷسەدٸ. قىتاي ٷكٸمەتٸ تٸزٸمدەگٸ ادامداردىڭ وتباسىنا جاقىندارىن نە ٷشٸن ۇستاعانىن جەنە قازٸر قايدا وتىرعانىن تٷسٸندٸرۋٸ تيٸس" دەدٸ ۇيىمنىڭ قىتاي بويىنشا زەرتتەۋشٸسٸ مايا ۆانگ.
ماقالاداعى اقپاراتقا سٷيەنسەك, Human Rights Watch شىڭجاڭ تۇرعىندارىن جاپپاي اڭدۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٸرٸ باعدارلاما جايلى العاش رەت 2018 جىلى اقپان ايىندا حابارلاعان. باعدارلاما بيومەتريكالىق دەرەكتٸڭ كٶمەگٸمەن "جٷرٸس-تۇرىسى كٷمەندٸ" ادامداردى بەلگٸلەپ وتىرادى. رەسمي تۇلعالار مەلٸمەتتٸ "ساراپتاي وتىرىپ", ادامداردى ساياسي تەربيەلەۋ لاگەرلەرٸنە نەمەسە ٶزگە ورىندارعا جٸبەرٸپ وتىرعان. 2019 جىلى قۇرىلعىنىڭ جۇمىس ٸستەۋ مەحانيزمٸن زەرتتەگەن Human Rights Watch ەشقانداي زاڭ بۇزباعان ادامداردىڭ دا وعان ٸلٸنۋٸ وڭاي ەكەنٸن انىقتاعان.
HRW ماقالادا 2018 جىلى قۇراستىرىلعان اقسۋ تٸزٸمٸندە "Ms.T" دەپ بەلگٸلەنگەن ادامدى مىسالعا كەلتٸرەدٸ. ول "كٷمەندٸ ەلدەرمەن بايلانىستا بولعانى ٷشٸن" ۇستالعان. قۇجاتتاعى مەلٸمەت بويىنشا, 2017 جىلى وعان شەتەلدٸك نٶمٸردەن تٶرت رەت قوڭىراۋ شالىنعان. وندا تەلەفون قوڭىراۋلارىنىڭ نەشە مينۋتقا سوزىلعانى تۋرالى دا اقپارات بار. Human Rights Watch ۇيىمى ونداعى كٶرسەتٸلگەن شەتەلدٸك نٶمٸر Ms.T-تٸڭ ەپكەسٸ ەكەنٸن انىقتاعان.
"اقسۋ تٸزٸمٸن" زەرتتەگەن Human Rights Watch تٸزٸمدەگٸ ادامداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ كٷندەلٸكتٸ زاڭعا ساي ەرەكەتٸ ٷشٸن ۇستالعانىن اتاپ ٶتكەن.
"شىڭجاڭدا تٷركٸتٸلدٸ مۇسىلمانداردى جاپپاي اڭدۋ جەنە كٷشپەن ۇستاۋ قىتاي كونستيتۋتسيياسى مەن حالىقارالىق ادام قۇقىعى جٶنٸندەگٸ قۇجاتتارعا قايشى. قىتاي كونستيتۋتسيياسىنىڭ 37-بابىنا سەيكەس, كەز كەلگەن ادامدى ۇستاۋ ٷشٸن سوت پەن پروكۋراتۋرا رۇقساتى كەرەك" دەلٸنگەن ماقالادا.
HRW ماقالادا "اقسۋ تٸزٸمٸنە" كەڭٸرەك توقتالىپ, قىتايدىڭ اڭدۋ تەحنولوگيياسىنا شولۋ جاساعان.
شىڭجاڭ ايماعىنداعى لاگەرلەر جايلى العاش رەت 2017 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە ايتىلا باستاعان. بۇۇ شىڭجاڭداعى "ساياسي تەربيەلەۋ ورتالىقتارىندا" ميلليونعا جۋىق ادام "ەركٸنەن تىس" قاماۋدا وتىرعانىن مەلٸمدەگەن. قىتاي ٷكٸمەتٸ باسىندا بۇل ورتالىقتاردىڭ بارىن جوققا شىعارىپ كەلدٸ. كەيٸن پەكين شىڭجاڭداعى ساياساتىن "ەكسترەميزمگە قارسى شارا" دەپ اتاپ, ادامدار ەركٸنەن تىس وتىرعان لاگەرلەردٸ "تٸل ٷيرەنٸپ, كەسٸپكە باۋليتىن " ورتالىقتار دەپ تٷسٸندٸردٸ.
قۇقىق قورعاۋشىلار مەن ونداي لاگەردە بولعان ازاماتتار بۇل ورتالىقتاردىڭ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸنەن گٶرٸ تٷرمەگە ۇقسايتىنىن, وندا وتىرعان ادامدارعا قىسىم جاسالاتىنىن ايتقان.
