Ǵaziz analar – qalmaq qyzdary

Qai kezde de qalmaqty tuqyrtqysh bolyp aldyq. Kezdesýlerde «qalmaqty jýsatyp saldyq» dep keýde qaǵamyz. Kinomyzda da qyratynymyz solar. Qalmaq sonshalyqty qanypezer jaýymyz ba? Maǵaýinshe aitqanda, «dini bólek qalmaqtyń qansha qyzy – ǵaziz anamyz» emes pe edi? Táýke hannyń, Qabanbai batyrdyń anasy – qalmaq qyzy. Shyǵai hannyń anasy Abaiqan-begim de ásilinde qalmaq arýy bolatyn. Abylaidyń ataqty batyrlarynyń biri Malaisarynyń da sheshesi – qalmaq. Qazaqqa Kenesarydai batyrdy syilaǵan Qasym sultan qalmaq qyzy Topysh hanymnan týdy. Qaztýǵan jyraýdyń sheshesi Boztýǵan – qalmaq taishysynyń qyzy. Osylardyń árqaisysyna jeke toqtalsaq…

Qalmaq qyzdarynyń biri – Abaiqan-begim. Jánibek hannyń uly Jádik sultannyń súiikti jary. Ekeýinen Shyǵai han men Málik sultan dúniege keldi. Bul jaily Qadyrǵali Jalaiyr: «Qasym han ómir súrgen kezde Jádik han da ómir súrdi. Ony Jylandy tóbede bolǵan shaiqasta Shyǵym myrzanyń uldarynyń bireýi óltirdi. Onyń beiiti Úrgenishtegi Baqyrǵan atada. Jádik hannyń áielderi men uldary kóp boldy, uldarynyń ishindegi eń belgilileri – Toǵym han, Bókei sultan, Shyǵai han, Málik sultan. Sońǵylarynyń anasy Abaihan begim boldy» dep jazdy. Muhtar Maǵaýin de: «Shyǵai han – Áz-Jánibek hannyń toǵyzynshy uly Jádik sultannyń perzenti. Anasy­nyń esimi – Abaiqan-begim, qalmaq» dep rastaidy.

Eski jol qaldyrǵan Esim hannyń Qasym degen uly boldy. Qasym Esimniń Dilshah degen qalmaq áielinen týdy. Dilshah – Qalmaqtyń birinshi taishysy Ho-Úrliktiń (Qoiyrlyq) qyzy. Ho-Úrlik 1628-1632 jyldary birneshe qalmaq taipasyn bastap kelip, Noǵai ordasyn jermen jeksen qyldy. Sóitip, Edildiń tómengi jaǵynan Qalmaq handyǵyn qurdy. Ho-Úrliktiń qyzy Dilshah hanymdy qazaq hanyna uzatýy sol kezdegi qazaq-qalmaq arasynda odaqtas, andalyq bailanys ornaǵanyn baiqatsa kerek.

Ho-Úrlikti aitqanda, Qaztý­ǵandy aitpasqa taǵy bolmaidy. Sebebi, Qaztýǵan jyraý – osy Ho-Úrlik áýletiniń jieni. Resei Ǵy­lym Akademiiasyna qarasty Qalmaq ǵylymi ortalyǵynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri, tarih ǵylymy­nyń kandidaty Vladimir Tepkeev Qaztýǵan jyraýdyń anasy qalmaq ekenin dáleldep jazyp júr. Qaztýǵan jyraý óziniń tolǵaýynda:
Alań da alań, alań jurt,
Aqala ordam qonǵan jurt,
Atamyz bizdiń bu Súiinish
Kúieý bolyp barǵan jurt,
Anamyz bizdiń Boztýǵan
Kelinshek bolyp túsken jurt, – dep jyrlaidy. Jyraýdyń osy aitqandaryn arhiv derekteri de rastaidy. Sebebi, 1647 jyly noǵai myrzalary men qalmaq taishylary dinastiialyq odaq qurǵan. Sonyń nátijesinde, Qalmaqtyń hany Daichin (Ho-Úrliktiń uly) óziniń qyzyn jetisan myrzasy Saltamurat Tinbaiulyna bergen. Al Daichinniń baýyry Lýzan taishy qyzyn Súiinshi Abdollaulyna uzatqan. Osy málimetterdi keltire kele, V.Tepkeev Qaztýǵannyń anasy Boztý­ǵan qalmaq qyzy degen qorytyndyǵa keldi.

Lýzan taishy kim? Ho-Úrliktiń uly. Noǵai Ordasy kúiretken batyrlardyń biri. 1643 jyly noǵaidyń jetisan ulysy Qalmaq ordasynyń otary boldy. Osy kezden bastap Qaztýǵan jyraýdyń ákesi Súiinish Abdollauly qalmaq handaryna qyzmet etti. 1673 jyldyń aqpanynda Qalmaqtyń hany Aiýke taishylarmen (Ho-Úrliktiń shóberesi) astrahandyq bileýshilermen kezdesip, qalmaq-orys kelisimin jasady. Qalmaqtar noǵai myrzalarynyń orystarǵa kórsetken adaldyǵy men Súiinish Abdollaulynyń patshaǵa jasaǵan zor qyzmetin eskere kele Amanat saraiyndaǵy Súiinishtiń ulyn bosatýdy surady. V.Tepkeevtiń ja­zýynsha, amanattaǵy sol ul Qaztýǵan eken. Soǵan qaraǵanda, Qaztýǵannyń balalyq shaǵy Astrahanda amanat­ta ótken sekildi. Alaida jyraýdyń naqty qai ýaqytta Amanat sara­iynda bolǵany jaily málimet joq.
Lýzan taishy – Qyrym handy­ǵyna birinshi bolyp kirgen qalmaq. 1643 jyly 2000 qalmaq pen 500 noǵai qolyn bastap Qyrym handy­ǵyna shabýyl jasady. 1651 jyly osy Lýzan 15 myń qalmaq-noǵai qolymen kirdi. 1652 jyldyń aqpanynda Lýzan Astrahanǵa qal­maqtardyń Qyrymdy qiratqany týraly málimdedi.

Qaztýǵannyń zamandasy «Jeti jarǵynyń» avtory Táýke han da qalmaq qyzynan týǵan. Shákárim Qudaiberdiuly bul jaily: «Áz-Táýke Salqam Jáńgirdiń qalmaq áielinen týǵan balasy edi» dep jaz­dy. Naqtyraq aitqanda, Táýke han qazaqtyń Salqam Jáńgir hany men qalmaqtyń hoshoýyt rýynyń bileýshisi Kúndelen taishynyń qyzynan týǵan. Tarih ǵylymdary­nyń doktory, professor Ahmet Toq­ta­bai: «Batýr qońtáji Kúndelen tai­­shyǵa kelip odaqtasaiyq degen­de, ol óziniń Jáńgir sultanmen dos­tyqta ekenin jáne Jáńgirdi ózi­niń uly dep esepteitinin aitady» dep jaza­dy. Kúndelen taishynyń kúieý balasy Jáńgirdi qurmettegeni osydan-aq baiqalyp tur.

Qalmaqtarda áli kúnge deiin «Ahain tabýn bars» degen tirkes bar. Hoshoýyt noiany Hanai Hongordyń Ahan-hatýn degen áielinen bes uly taraǵan. Olar qalmaq tarihynda «Ahai hanymnyń bes barysy» degen atpen qaldy. Bul «bes barys» Baibaǵas batyr, Kúndelen Ubashi, Gýshi Nomyn han, Zasaktý ching batyr jáne Baian Othon bolatyn. Kúndelen – osy bes barystyń ekin­shisi. Kúndelen batyr keskilesken shaiqastar nátijesinde bar ieligi­nen aiyrylyp, Tibet aýyp ketken. Sol jaqta qartaiyp, 120 jasynda baqilyq boldy.

Salqam Jáńgirdiń besinshi urpaǵy Abylai hannyń on eki áieli bolǵany tarihtan belgili. Sonyń jeteýi – qalmaq qyzdary. Buqar jyraý Abylaiǵa arnaǵan tolǵa­ýynda bul jaily:
Qalmaqtan aldyń bir zaiyp,
Súiegińdi joǵaltpas.
Abylaiymsyń alqatqan,
Otynyń bolsyn jantaqtan,
Qatynyń bolsyn qalmaqtan,
Qosynyń bolsyn qazaqtan, – dep jyrlaidy.
Hannyń qalmaq áielderiniń ishindegi belgilisi – Topysh hanym. Jońǵar qontaishysy Qaldan Seren­niń qaryndasy. Hoshý mer­genniń qyzy. 1741 jyly jońǵarlar Abylaidy tutqynǵa alyp, eki jyl­dai ózderinde ustady. Sońyra Qaldan Seren Abylaidy tutqynnan bosatyp, oǵan Topyshty qosty. Osy­laisha,Topysh Abylaidyń besinshi áieli boldy. Topyshtan Qasym men Qambar sultan týdy.Qa­symnan ataqty Sarjan, Kene­sary sultan tarady. Abylai baqi­lyq bolǵan kezde, taq murageri retinde Ýáli men Qasym qatar tań­daldy. Nátijesinde, Ýáli sultan ákesiniń taǵyn iemdendi. Kim biledi, Qasymnyń han bola almaýyna qalmaq qyzynan týýy sebep boldy ma eken? Alaida Qasym sultan Qa­zaq­tyń azattyǵy úshin azap shekti. Topysh hanymnyń nemereleri de qazaqtyń azattyǵy úshin jan berdi.

Abylaidyń senimdi serikteriniń biri, ataqty Malaisary batyrdyń da sheshesi – qalmaq. Malaisarynyń ákesi Toqtaýyl «túieni kótergen» balýan hám«jolbarysty jalań qolmen jaryp óltiretin» batyr bolǵan. Qalmaqtyń Móldir (Mol­dyr) degen qyzyn alǵan. Bul jaily ólketanýshy Jeńis Mardanov: «Toqtaýyl batyrdyń Moldyr degen qalmaq áielinen Malaisary, Qai­da­ýyl, Baǵys týady, al Alma atty qazaq áielinen Qarnaq pen Kóbes týady» dep jazady.Malaisary men Gaýhar osy Móldirden týdy.

Malaisarynyń qaryndasy Gaýhar – Qabanbai batyrdyń jary. Qalmaqqa jien bolǵasyn ba, Malaisary qazaq-qalmaq soǵysyn toqtatyp, eki handyq arasynda beibit bitimge kelýge atsalysty. Tipti jońǵarlarǵa qazaqtyń elshisi bolyp bardy.Shoqan Ýálihanov Malaisary batyrǵa jońǵar qontai­shysy Qaldan Serenniń «Tarhan» ataǵyn bergenin jazdy. Soǵan qaraǵanda, Malaisary óz jurty men naǵashy jurty arasyna altyn kópir ornatýǵa tyrysqan sekildi.

Qabanbaidyń atyn aityp qaldyq. Enesi ǵana emes, Qabanbai batyrdyń anasy da qalmaq qyzy edi. Qalmaqta qazaqtyń talai erin qan qaqsatqan Bosmoiyn degen batyr ótti. Bosmoiyndy bir jekpe-jekte qazaqtyń Anar degen batyry óltirdi. Sol Bosmoiynnyń ortan­shy qyzy Kúnbikeni Qojaǵul batyr alǵan. Qojaǵul men Kúnbikeden ataqty Qabanbai batyr dúniege keldi.

Kishi júzdiń hany bolǵan Ábil­qaiyr hannyń nemeresi Qaratai sultannyń da anasy qalmaq-tuǵyn. Qaratai Nuraly sultannyń Ryss (Yrys) atty qalmaq áielinen týdy. Aitpaqshy, osy Ábilqaiyr hannyń da Baian degen qalmaq áieli boldy. Odan uly Shyńǵys sultan dúniege keldi. Bul jaily A.I.Tevkelev «Pokolennaia rospis dinastii kazahskih hanov i sýltanov i opisa­nie rodoplemennogo sostava treh jýzov» eńbeginde aityp ótedi.

I.Ero­feeva «Han Abýlhair» kita­bynda. «Chingiz-sýltan byl synom voljskoi kalmychki Baian (Baiany), zahvachennoi Abýlhairom v plen, veroiatno, vo vremia ego pohodov protiv kalmykov v 1723-1726 godah» dep naqty málimet beredi.

Joǵaryda Esim hannyń Dilshah degen qalmaq áieli bolǵanyn aittyq. Osy Esimge jiberilgen taǵy bir qalmaq qyzyna Jolymbet batyr ǵashyq bolyp, ózine jar qyl­ǵan. Bul jaily Halel Dosmuhamed­uly «Alaman» atty eńbeginde bylai baiandaidy.

«Qalmaqtyń hany Esim hanǵa syilyqqa bir qyz jiberedi. Jiem­bettiń Jolymbet degen inisi qyzdy jolshybai tartyp alyp, ózi áiel qylady. Jolymbet pen Jiembet kórmestei bolyp arazdasady. Jo­lymbet aǵasynyń úiine Jiem­bet joqta ǵana kelip, ketip júredi. Bir kúni Jolymbet attan túsip jatyp, Jiembettiń úide ekenin irgeden kóredi de, atyna qaita minip keri burylady. Jiembettiń báibishesi Esenqyz batyrdan: «Inińizdiń sizden qorqyp, qaityp bara jatqa­nyn kórdińiz be?» dep suraidy. «Ondai eser jamannyń maǵan keregi joq. Ketse júre bersin» dep Jiem­bet qyrsyǵa jaýap beredi. Sonda bái­bishe:
Eki jaqsy bas qossa,
Jamandar kirer araǵa.
Jamandy jaman demeńiz,
Basyńa qiyn is tússe,
Jaman da shyǵar qaraǵa, – degen burynǵydan qalǵan sóz bar emes pe? – deidi. Osy sóz oilandyrǵan Jiem­bet batyr syrtqa shyǵyp, atyna minip ketip bara jatqan Jolymbetke:
Ei, qyńyr er, qyńyr er,
Qyńyraima bizdiń er.
Qynaly bozǵa mingen er,
Qyz qalmaqty súigen er.
Han jalǵyz da biz úsheý,
Qyńyraima, shirkin, beri kel! – dep daýystaidy. Jolymbet kelip aǵasynyń qolyn alady. Ekeýi tatýlasady».

Alaida Jiembettiń inisi Jolymbetti qoldai ketkeni Esim hannyń qytyǵyna tiedi. Tipti jyraýdy jat kórip, jyly qabaq tanytýdan qalady. Sonda hannan qaimyqpaǵan Jiembet:
Atadan jalǵyz men emes,
Han ie, isiń jol emes,
Jolbarystai Jolymbet,
Qurbandyqqa qol emes.
Jol tosyp alyp ketipti,
Qalmaqtan alǵan syiyńdy.
Qaharyńdy basqaly,
Qalyń eliń jiyldy, – deidi.
Qazaqtyń jyr-ańyzynda Jo­lym­bet sekildi qalmaq qyzyna ǵashyq bolǵan qazaq batyrlary jeterlik. Máselen, «Jaskileń» dastanynda qazaq batyry Jaskileń qalmaq hanynyń qyzy Qońyrshaǵa ǵashyq bolady. Jyrda ekeýiniń mahabbat úshin aýyr da azapty kúnderdi keshkeni baiandalady.Sol sekildi «Jetigen batyr» dasta­nynda Er Jetigen qalmaq hanynyń qyzy Shyryn sulýǵa ǵashyq bolady. Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baian» poemasynda da Batyr Baian­nyń inisi Noian tutqynǵa túsken qal­maq qyzy Quralaidy qulai súie­di. Alaida jyrdyń sońy Baian batyr­dyń eki ǵashyq Quralai men Noiandy qan qushtyrýymen aiaqta­lady.

Ras, qazaq tarihynda qalmaq qyzy kóbine elge iritki salýshy túrinde beinelenedi. Baian batyrdyń qalmaq qyzynyń kesirinen baýyry Noiandy óltirýi. Jolymbet batyr­dyń qalmaq qyzyn alyp qashyp, Esim han men Jiembet jyraýdy eregestirýi, bári-bári qalmaq qy­zynyń qazaqtyń qutyn qashyrǵa­nyn dáleldei túsedi. Alaida qalmaq­tyń talai qyzy qazaqtyń taý tulǵalaryn álpeshtep ósirip, alamanǵa qosqanyn da qalai umytýǵa bolady? Joǵarydaǵy Buqar jyraýdyń «Qatynyń bolsyn qalmaqtan, Qosynyń bolsyn qazaqtan» dep madaqtaýy beker emes bolǵany ǵoi.

Serikbol Hasan,

"Aiqyn" gazeti