قاي كەزدە دە قالماقتى تۇقىرتقىش بولىپ الدىق. كەزدەسۋلەردە «قالماقتى جۋساتىپ سالدىق» دەپ كەۋدە قاعامىز. كينومىزدا دا قىراتىنىمىز سولار. قالماق سونشالىقتى قانىپەزەر جاۋىمىز با? ماعاۋينشە ايتقاندا, «دٸنٸ بٶلەك قالماقتىڭ قانشا قىزى – عازيز انامىز» ەمەس پە ەدٸ? تەۋكە حاننىڭ, قابانباي باتىردىڭ اناسى – قالماق قىزى. شىعاي حاننىڭ اناسى ابايقان-بەگٸم دە ەسٸلٸندە قالماق ارۋى بولاتىن. ابىلايدىڭ اتاقتى باتىرلارىنىڭ بٸرٸ مالايسارىنىڭ دا شەشەسٸ – قالماق. قازاققا كەنەسارىداي باتىردى سىيلاعان قاسىم سۇلتان قالماق قىزى توپىش حانىمنان تۋدى. قازتۋعان جىراۋدىڭ شەشەسٸ بوزتۋعان – قالماق تايشىسىنىڭ قىزى. وسىلاردىڭ ەرقايسىسىنا جەكە توقتالساق…
قالماق قىزدارىنىڭ بٸرٸ – ابايقان-بەگٸم. جەنٸبەك حاننىڭ ۇلى جەدٸك سۇلتاننىڭ سٷيٸكتٸ جارى. ەكەۋٸنەن شىعاي حان مەن مەلٸك سۇلتان دٷنيەگە كەلدٸ. بۇل جايلى قادىرعالي جالايىر: «قاسىم حان ٶمٸر سٷرگەن كەزدە جەدٸك حان دا ٶمٸر سٷردٸ. ونى جىلاندى تٶبەدە بولعان شايقاستا شىعىم مىرزانىڭ ۇلدارىنىڭ بٸرەۋٸ ٶلتٸردٸ. ونىڭ بەيٸتٸ ٷرگەنٸشتەگٸ باقىرعان اتادا. جەدٸك حاننىڭ ەيەلدەرٸ مەن ۇلدارى كٶپ بولدى, ۇلدارىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ بەلگٸلٸلەرٸ – توعىم حان, بٶكەي سۇلتان, شىعاي حان, مەلٸك سۇلتان. سوڭعىلارىنىڭ اناسى ابايحان بەگٸم بولدى» دەپ جازدى. مۇحتار ماعاۋين دە: «شىعاي حان – ەز-جەنٸبەك حاننىڭ توعىزىنشى ۇلى جەدٸك سۇلتاننىڭ پەرزەنتٸ. اناسىنىڭ ەسٸمٸ – ابايقان-بەگٸم, قالماق» دەپ راستايدى.
ەسكٸ جول قالدىرعان ەسٸم حاننىڭ قاسىم دەگەن ۇلى بولدى. قاسىم ەسٸمنٸڭ دٸلشاح دەگەن قالماق ەيەلٸنەن تۋدى. دٸلشاح – قالماقتىڭ بٸرٸنشٸ تايشىسى حو-ٷرلٸكتٸڭ (قويىرلىق) قىزى. حو-ٷرلٸك 1628-1632 جىلدارى بٸرنەشە قالماق تايپاسىن باستاپ كەلٸپ, نوعاي ورداسىن جەرمەن جەكسەن قىلدى. سٶيتٸپ, ەدٸلدٸڭ تٶمەنگٸ جاعىنان قالماق حاندىعىن قۇردى. حو-ٷرلٸكتٸڭ قىزى ديلشاح حانىمدى قازاق حانىنا ۇزاتۋى سول كەزدەگٸ قازاق-قالماق اراسىندا وداقتاس, اندالىق بايلانىس ورناعانىن بايقاتسا كەرەك.
حو-ٷرلٸكتٸ ايتقاندا, قازتۋعاندى ايتپاسقا تاعى بولمايدى. سەبەبٸ, قازتۋعان جىراۋ – وسى حو-ٷرلٸك ەۋلەتٸنٸڭ جيەنٸ. رەسەي عىلىم اكادەميياسىنا قاراستى قالماق عىلىمي ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ, تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى ۆلاديمير تەپكەەۆ قازتۋعان جىراۋدىڭ اناسى قالماق ەكەنٸن دەلەلدەپ جازىپ جٷر. قازتۋعان جىراۋ ٶزٸنٸڭ تولعاۋىندا:
الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرت,
اقالا وردام قونعان جۇرت,
اتامىز بٸزدٸڭ بۇ سٷيٸنٸش
كٷيەۋ بولىپ بارعان جۇرت,
انامىز بٸزدٸڭ بوزتۋعان
كەلٸنشەك بولىپ تٷسكەن جۇرت, – دەپ جىرلايدى. جىراۋدىڭ وسى ايتقاندارىن ارحيۆ دەرەكتەرٸ دە راستايدى. سەبەبٸ, 1647 جىلى نوعاي مىرزالارى مەن قالماق تايشىلارى ديناستييالىق وداق قۇرعان. سونىڭ نەتيجەسٸندە, قالماقتىڭ حانى دايچين (حو-ٷرلٸكتٸڭ ۇلى) ٶزٸنٸڭ قىزىن جەتٸسان مىرزاسى سالتامۇرات تٸنبايۇلىنا بەرگەن. ال دايچيننٸڭ باۋىرى لۋزان تايشى قىزىن سٷيٸنشٸ ابدوللاۇلىنا ۇزاتقان. وسى مەلٸمەتتەردٸ كەلتٸرە كەلە, ۆ.تەپكەەۆ قازتۋعاننىڭ اناسى بوزتۋعان قالماق قىزى دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ.
لۋزان تايشى كٸم? حو-ٷرلٸكتٸڭ ۇلى. نوعاي ورداسى كٷيرەتكەن باتىرلاردىڭ بٸرٸ. 1643 جىلى نوعايدىڭ جەتٸسان ۇلىسى قالماق ورداسىنىڭ وتارى بولدى. وسى كەزدەن باستاپ قازتۋعان جىراۋدىڭ ەكەسٸ سٷيٸنٸش ابدوللاۇلى قالماق حاندارىنا قىزمەت ەتتٸ. 1673 جىلدىڭ اقپانىندا قالماقتىڭ حانى ايۋكە تايشىلارمەن (حو-ٷرلٸكتٸڭ شٶبەرەسٸ) استراحاندىق بيلەۋشٸلەرمەن كەزدەسٸپ, قالماق-ورىس كەلٸسٸمٸن جاسادى. قالماقتار نوعاي مىرزالارىنىڭ ورىستارعا كٶرسەتكەن ادالدىعى مەن سٷيٸنٸش ابدوللاۇلىنىڭ پاتشاعا جاساعان زور قىزمەتٸن ەسكەرە كەلە امانات سارايىنداعى سٷيٸنٸشتٸڭ ۇلىن بوساتۋدى سۇرادى. ۆ.تەپكەەۆتٸڭ جازۋىنشا, اماناتتاعى سول ۇل قازتۋعان ەكەن. سوعان قاراعاندا, قازتۋعاننىڭ بالالىق شاعى استراحاندا اماناتتا ٶتكەن سەكٸلدٸ. الايدا جىراۋدىڭ ناقتى قاي ۋاقىتتا امانات سارايىندا بولعانى جايلى مەلٸمەت جوق.
لۋزان تايشى – قىرىم حاندىعىنا بٸرٸنشٸ بولىپ كٸرگەن قالماق. 1643 جىلى 2000 قالماق پەن 500 نوعاي قولىن باستاپ قىرىم حاندىعىنا شابۋىل جاسادى. 1651 جىلى وسى لۋزان 15 مىڭ قالماق-نوعاي قولىمەن كٸردٸ. 1652 جىلدىڭ اقپانىندا لۋزان استراحانعا قالماقتاردىڭ قىرىمدى قيراتقانى تۋرالى مەلٸمدەدٸ.
قازتۋعاننىڭ زامانداسى «جەتٸ جارعىنىڭ» اۆتورى تەۋكە حان دا قالماق قىزىنان تۋعان. شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى بۇل جايلى: «ەز-تەۋكە سالقام جەڭگٸردٸڭ قالماق ەيەلٸنەن تۋعان بالاسى ەدٸ» دەپ جازدى. ناقتىراق ايتقاندا, تەۋكە حان قازاقتىڭ سالقام جەڭگٸر حانى مەن قالماقتىڭ حوشوۋىت رۋىنىڭ بيلەۋشٸسٸ كٷندەلەن تايشىنىڭ قىزىنان تۋعان. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور احمەت توقتاباي: «باتۋر قوڭتەجٸ كٷندەلەن تايشىعا كەلٸپ وداقتاسايىق دەگەندە, ول ٶزٸنٸڭ جەڭگٸر سۇلتانمەن دوستىقتا ەكەنٸن جەنە جەڭگٸردٸ ٶزٸنٸڭ ۇلى دەپ ەسەپتەيتٸنٸن ايتادى» دەپ جازادى. كٷندەلەن تايشىنىڭ كٷيەۋ بالاسى جەڭگٸردٸ قۇرمەتتەگەنٸ وسىدان-اق بايقالىپ تۇر.
قالماقتاردا ەلٸ كٷنگە دەيٸن «احاين تابۋن بارس» دەگەن تٸركەس بار. حوشوۋىت نويانى حاناي حونگوردىڭ احان-حاتۋن دەگەن ەيەلٸنەن بەس ۇلى تاراعان. ولار قالماق تاريحىندا «احاي حانىمنىڭ بەس بارىسى» دەگەن اتپەن قالدى. بۇل «بەس بارىس» بايباعاس باتىر, كٷندەلەن ۇباشي, گۋشي نومىن حان, زاساكتۋ چينگ باتىر جەنە بايان وتحون بولاتىن. كٷندەلەن – وسى بەس بارىستىڭ ەكٸنشٸسٸ. كٷندەلەن باتىر كەسكٸلەسكەن شايقاستار نەتيجەسٸندە بار يەلٸگٸنەن ايىرىلىپ, تيبەت اۋىپ كەتكەن. سول جاقتا قارتايىپ, 120 جاسىندا باقيلىق بولدى.
سالقام جەڭگٸردٸڭ بەسٸنشٸ ۇرپاعى ابىلاي حاننىڭ ون ەكٸ ەيەلٸ بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. سونىڭ جەتەۋٸ – قالماق قىزدارى. بۇقار جىراۋ ابىلايعا ارناعان تولعاۋىندا بۇل جايلى:
قالماقتان الدىڭ بٸر زايىپ,
سٷيەگٸڭدٸ جوعالتپاس.
ابىلايىمسىڭ القاتقان,
وتىنىڭ بولسىن جانتاقتان,
قاتىنىڭ بولسىن قالماقتان,
قوسىنىڭ بولسىن قازاقتان, – دەپ جىرلايدى.
حاننىڭ قالماق ەيەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ بەلگٸلٸسٸ – توپىش حانىم. جوڭعار قونتايشىسى قالدان سەرەننٸڭ قارىنداسى. حوشۋ مەرگەننٸڭ قىزى. 1741 جىلى جوڭعارلار ابىلايدى تۇتقىنعا الىپ, ەكٸ جىلداي ٶزدەرٸندە ۇستادى. سوڭىرا قالدان سەرەن ابىلايدى تۇتقىننان بوساتىپ, وعان توپىشتى قوستى. وسىلايشا,توپىش ابىلايدىڭ بەسٸنشٸ ەيەلٸ بولدى. توپىشتان قاسىم مەن قامبار سۇلتان تۋدى.قاسىمنان اتاقتى سارجان, كەنەسارى سۇلتان تارادى. ابىلاي باقيلىق بولعان كەزدە, تاق مۇراگەرٸ رەتٸندە ۋەلي مەن قاسىم قاتار تاڭدالدى. نەتيجەسٸندە, ۋەلي سۇلتان ەكەسٸنٸڭ تاعىن يەمدەندٸ. كٸم بٸلەدٸ, قاسىمنىڭ حان بولا الماۋىنا قالماق قىزىنان تۋۋى سەبەپ بولدى ما ەكەن? الايدا قاسىم سۇلتان قازاقتىڭ ازاتتىعى ٷشٸن ازاپ شەكتi. توپىش حانىمنىڭ نەمەرەلەرٸ دە قازاقتىڭ ازاتتىعى ٷشٸن جان بەردٸ.
ابىلايدىڭ سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ, اتاقتى مالايسارى باتىردىڭ دا شەشەسٸ – قالماق. مالايسارىنىڭ ەكەسٸ توقتاۋىل «تٷيەنٸ كٶتەرگەن» بالۋان ھەم«جولبارىستى جالاڭ قولمەن جارىپ ٶلتٸرەتٸن» باتىر بولعان. قالماقتىڭ مٶلدٸر (مولدىر) دەگەن قىزىن العان. بۇل جايلى ٶلكەتانۋشى جەڭٸس ماردانوۆ: «توقتاۋىل باتىردىڭ مولدىر دەگەن قالماق ەيەلٸنەن مالايسارى, قايداۋىل, باعىس تۋادى, ال الما اتتى قازاق ەيەلٸنەن قارناق پەن كٶبەس تۋادى» دەپ جازادى.مالايسارى مەن گاۋھار وسى مٶلدٸردەن تۋدى.
مالايسارىنىڭ قارىنداسى گاۋھار – قابانباي باتىردىڭ جارى. قالماققا جيەن بولعاسىن با, مالايسارى قازاق-قالماق سوعىسىن توقتاتىپ, ەكٸ حاندىق اراسىندا بەيبٸت بٸتٸمگە كەلۋگە اتسالىستى. تٸپتٸ جوڭعارلارعا قازاقتىڭ ەلشٸسٸ بولىپ باردى.شوقان ۋەليحانوۆ مالايسارى باتىرعا جوڭعار قونتايشىسى قالدان سەرەننٸڭ «تارحان» اتاعىن بەرگەنٸن جازدى. سوعان قاراعاندا, مالايسارى ٶز جۇرتى مەن ناعاشى جۇرتى اراسىنا التىن كٶپٸر ورناتۋعا تىرىسقان سەكٸلدٸ.
قابانبايدىڭ اتىن ايتىپ قالدىق. ەنەسٸ عانا ەمەس, قابانباي باتىردىڭ اناسى دا قالماق قىزى ەدٸ. قالماقتا قازاقتىڭ تالاي ەرٸن قان قاقساتقان بوسمويىن دەگەن باتىر ٶتتٸ. بوسمويىندى بٸر جەكپە-جەكتە قازاقتىڭ انار دەگەن باتىرى ٶلتٸردٸ. سول بوسمويىننىڭ ورتانشى قىزى كٷنبيكەنٸ قوجاعۇل باتىر العان. قوجاعۇل مەن كٷنبيكەدەن اتاقتى قابانباي باتىر دٷنيەگە كەلدٸ.
كٸشٸ جٷزدٸڭ حانى بولعان ەبٸلقايىر حاننىڭ نەمەرەسٸ قاراتاي سۇلتاننىڭ دا اناسى قالماق-تۇعىن. قاراتاي نۇرالى سۇلتاننىڭ رىسس (ىرىس) اتتى قالماق ەيەلٸنەن تۋدى. ايتپاقشى, وسى ەبٸلقايىر حاننىڭ دا بايان دەگەن قالماق ەيەلٸ بولدى. ودان ۇلى شىڭعىس سۇلتان دٷنيەگە كەلدٸ. بۇل جايلى ا.ي.تەۆكەلەۆ «پوكولەننايا روسپيس ديناستيي كازاحسكيح حانوۆ ي سۋلتانوۆ ي وپيسانيە رودوپلەمەننوگو سوستاۆا ترەح جۋزوۆ» ەڭبەگٸندە ايتىپ ٶتەدٸ.
ي.ەروفەەۆا «حان ابۋلحاير» كٸتابىندا. «چينگيز-سۋلتان بىل سىنوم ۆولجسكوي كالمىچكي بايان (بايانى), زاحۆاچەننوي ابۋلحايروم ۆ پلەن, ۆەروياتنو, ۆو ۆرەميا ەگو پوحودوۆ پروتيۆ كالمىكوۆ ۆ 1723-1726 گوداح» دەپ ناقتى مەلٸمەت بەرەدٸ.
جوعارىدا ەسٸم حاننىڭ دٸلشاح دەگەن قالماق ەيەلٸ بولعانىن ايتتىق. وسى ەسٸمگە جٸبەرٸلگەن تاعى بٸر قالماق قىزىنا جولىمبەت باتىر عاشىق بولىپ, ٶزٸنە جار قىلعان. بۇل جايلى حالەل دوسمۇحامەدۇلى «الامان» اتتى ەڭبەگٸندە بىلاي باياندايدى.
«قالماقتىڭ حانى ەسٸم حانعا سىيلىققا بٸر قىز جٸبەرەدٸ. جيەمبەتتٸڭ جولىمبەت دەگەن ٸنٸسٸ قىزدى جولشىباي تارتىپ الىپ, ٶزٸ ەيەل قىلادى. جولىمبەت پەن جيەمبەت كٶرمەستەي بولىپ ارازداسادى. جولىمبەت اعاسىنىڭ ٷيٸنە جيەمبەت جوقتا عانا كەلٸپ, كەتٸپ جٷرەدٸ. بٸر كٷنٸ جولىمبەت اتتان تٷسٸپ جاتىپ, جيەمبەتتٸڭ ٷيدە ەكەنٸن ٸرگەدەن كٶرەدٸ دە, اتىنا قايتا مٸنٸپ كەرٸ بۇرىلادى. جيەمبەتتٸڭ بەيبٸشەسٸ ەسەنقىز باتىردان: «ٸنٸڭٸزدٸڭ سٸزدەن قورقىپ, قايتىپ بارا جاتقانىن كٶردٸڭٸز بە?» دەپ سۇرايدى. «ونداي ەسەر جاماننىڭ ماعان كەرەگٸ جوق. كەتسە جٷرە بەرسٸن» دەپ جيەمبەت قىرسىعا جاۋاپ بەرەدٸ. سوندا بەيبٸشە:
ەكٸ جاقسى باس قوسسا,
جاماندار كٸرەر اراعا.
جاماندى جامان دەمەڭٸز,
باسىڭا قيىن ٸس تٷسسە,
جامان دا شىعار قاراعا, – دەگەن بۇرىنعىدان قالعان سٶز بار ەمەس پە? – دەيدٸ. وسى سٶز ويلاندىرعان جيەمبەت باتىر سىرتقا شىعىپ, اتىنا مٸنٸپ كەتٸپ بارا جاتقان جولىمبەتكە:
ەي, قىڭىر ەر, قىڭىر ەر,
قىڭىرايما بٸزدٸڭ ەر.
قىنالى بوزعا مٸنگەن ەر,
قىز قالماقتى سٷيگەن ەر.
حان جالعىز دا بٸز ٷشەۋ,
قىڭىرايما, شٸركٸن, بەرٸ كەل! – دەپ داۋىستايدى. جولىمبەت كەلٸپ اعاسىنىڭ قولىن الادى. ەكەۋٸ تاتۋلاسادى».
الايدا جيەمبەتتٸڭ ٸنٸسٸ جولىمبەتتٸ قولداي كەتكەنٸ ەسٸم حاننىڭ قىتىعىنا تيەدٸ. تٸپتٸ جىراۋدى جات كٶرٸپ, جىلى قاباق تانىتۋدان قالادى. سوندا حاننان قايمىقپاعان جيەمبەت:
اتادان جالعىز مەن ەمەس,
حان يە, ٸسٸڭ جول ەمەس,
جولبارىستاي جولىمبەت,
قۇرباندىققا قول ەمەس.
جول توسىپ الىپ كەتٸپتٸ,
قالماقتان العان سىيىڭدى.
قاھارىڭدى باسقالى,
قالىڭ ەلٸڭ جيىلدى, – دەيدٸ.
قازاقتىڭ جىر-اڭىزىندا جولىمبەت سەكٸلدٸ قالماق قىزىنا عاشىق بولعان قازاق باتىرلارى جەتەرلٸك. مەسەلەن, «جاسكٸلەڭ» داستانىندا قازاق باتىرى جاسكٸلەڭ قالماق حانىنىڭ قىزى قوڭىرشاعا عاشىق بولادى. جىردا ەكەۋٸنٸڭ ماحاببات ٷشٸن اۋىر دا ازاپتى كٷندەردٸ كەشكەنٸ باياندالادى.سول سەكٸلدٸ «جەتٸگەن باتىر» داستانىندا ەر جەتٸگەن قالماق حانىنىڭ قىزى شىرىن سۇلۋعا عاشىق بولادى. ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسىندا دا باتىر باياننىڭ ٸنٸسٸ نويان تۇتقىنعا تٷسكەن قالماق قىزى قۇرالايدى قۇلاي سٷيەدٸ. الايدا جىردىڭ سوڭى بايان باتىردىڭ ەكٸ عاشىق قۇرالاي مەن نوياندى قان قۇشتىرۋىمەن اياقتالادى.
راس, قازاق تاريحىندا قالماق قىزى كٶبٸنە ەلگە ٸرٸتكٸ سالۋشى تٷرٸندە بەينەلەنەدٸ. بايان باتىردىڭ قالماق قىزىنىڭ كەسٸرٸنەن باۋىرى نوياندى ٶلتٸرۋٸ. جولىمبەت باتىردىڭ قالماق قىزىن الىپ قاشىپ, ەسٸم حان مەن جيەمبەت جىراۋدى ەرەگەستٸرۋٸ, بەرٸ-بەرٸ قالماق قىزىنىڭ قازاقتىڭ قۇتىن قاشىرعانىن دەلەلدەي تٷسەدٸ. الايدا قالماقتىڭ تالاي قىزى قازاقتىڭ تاۋ تۇلعالارىن ەلپەشتەپ ٶسٸرٸپ, الامانعا قوسقانىن دا قالاي ۇمىتۋعا بولادى? جوعارىداعى بۇقار جىراۋدىڭ «قاتىنىڭ بولسىن قالماقتان, قوسىنىڭ بولسىن قازاقتان» دەپ ماداقتاۋى بەكەر ەمەس بولعانى عوي.
سەرٸكبول حاسان,
"ايقىن" گازەتٸ
