Gaýhar qyzdyń Qurmanjannan nesi kem?

Ótken ai­­dyń ortasynda Miýnhende álemniń qaýipsizdigi jóninde konferentsiia ótti. Onda qozǵalǵan másele belgili. Adamzattyń amandyǵy, tynyshtyǵy, beibit ómir súrýi, qaýip-qaterden ada bolýy. Buǵan memleket basshylary, halyqaralyq uiymdardyń jetekshileri, aýzy dýaly sarapshylar, saiasatkerler qatysty. Uzyn yrǵasy bes júzden astam. Aitqymyz kelgeni – adamzat úshin ózekti másele bolyp otyrǵan jiyn emes. Osy alqaly jiynda qaǵa beriste bolǵan bir jaǵdaidy támpishtegimiz keldi. 

Konferentsiiaǵa Qyrǵyzstan prezidenti Almazbek Atambaev ta barǵan edi. Sapar sheńberinde ol FRG kantsleri Angela Merkelmen kezdesti. Áńgime eki el arasyndaǵy qarym-qatynas jóninde órbigeni belgili. Kezdesý barysynda Atam­­baev Merkeldiń keýdesine «Qur­manjan datqa» atyndaǵy ordendi taqty. Bul orden Qyrǵyzstan tarihynda paida bolǵan jańa orden hám «Manas» ordeninen keiingi marapat. «Qurmanjan datqa» ordeni birinshi bolyp Mer­ke­lge usynylyp otyr. Kezdesý aiasynda Atambaev Merkelge «Qurmanjan datqa» jóninde qysqashabaiandap ótkeni anyq. Ordenniń mańyzdylyǵy sol, ol tek memleketke asa úlken eń­bek sińirgen qairatkerge ǵana beriledi. Sondai-aq ordenmen eki eldiń bailanysyn nyǵaitýǵa kúsh salǵan, dostyq ráýishtegi shetel azamaty da marapattalady.

Endigi áńgimemizdiń álqisasyn bastamai turyp, Qurmanjan datqa kim, sony tilge tiek ete ketelik. Qurmanjan – qyrǵyz eliniń memleket jáne áskeri qairatkeri. 1832 jyldan 1876 jylǵa deiin qyrǵyzdyń alai taipasynyń basshysy bolǵan. Ony kei kezde «Alai patshaiymy», «Ońtústik hanshaiymy» jáne «Ult ana­sy» dep te ataidy. Qoqan han­dy­ǵy men Buhar ámirligi oǵan dat­qa (patshaiym) degen ataq berdi.

Sonymen qatar Resei imperiiasynyń polkovnigi degen sheni taǵy bar. Ol Alai taýynyń eteginde dúniege keldi. Onyń bilikke kelýi de qyzyq. Qurmanjan on segizge kelgende ózinen eki ese úlken adamǵa turmysqa berilgen. Biraq súimegen ári qartań adamǵa shyqqanyna kúiingen ol, barǵan jerin tastap keri qashady. Biraz jyl úide bolǵan Qurmanjandy datqa degen aty bar, alaidyń iri baiy Álimbek áiel qylyp alady. Qurmanjan oǵan alty ul týyp berdi. Álimbektiń jan jary bola júre, el basqarýǵa qoldan kelgenshe kómek berdi. Ózi de tájiribe jinaqtady. Álimbek pen Qurmanjan jiyrma toǵyz jyl birge ómir súrdi. Álimbek Qoqan handyǵynyń qastandyǵynan aiaq­­asty qaza boldy da, bar bilik Qurmanjannyń qolyna ótti. Ol tek alai jurtyn basqaryp qoiǵan joq. On myńdyq jasaqqa da qolbasshylyq jasady. Qoqan hany Qudiiar asa aqyldy hám er júrek Qurmanjanmen amalsyz sanasty. Tipti «datqa» degen ataq­ty berýge májbúr boldy. Bir sóz­ben aitqanda, Qurmanjan shy­ǵys­­taǵy musylman áielderiniń arasynan shyqqan sanaýly memleket basshylarynyń biri boldy. Ol sarbazdaryn jinap, Aq patshanyń basqynshylyq áreketterine de qarsy turdy. Eliniń, jeriniń azattyǵy úshin uzaq kúresti. Aqyry kúsh teń bolmaǵan soń, ymyraǵa keldi. Iá, Qurmanjan datqa osyndai adam edi. Sodan bolar, qyrǵyz halqy áli kúnge ony qurmet tutady. Qyr­­ǵyzdyń áielden shyqqan úl­ken qairatkeri, memleket bas­shysy sanaidy. Ol jóninde júzdegen maqalalar, shyǵarmalar jazyldy. Zertteýler dúniege kel­­di. Kórkem film túsirildi. En­di mine, «Manastan» keiingi iri memlekettik marapattyń birine ainalyp otyr. «Elim» dep ótken datqanyń umytylmaǵany, rýhtyń oianǵany degen – osy.

«Qurmanjan datqa» ordenin Eýropanyń eń iri áleýetti memleketiniń bas­shy­­sy Merkel alǵashqy bolyp ielendi. Qurmanjannyń aty Kári qurlyqqa ketti. Budan ar­tyq baqyt bar ma? Azǵantai ǵana qyrǵyzdyń eli úshin orasan eńbek etken arysyn ardaqtap, dáriptep jatqanyna qyzyǵa da qyzǵana qaraisyń. Amal neshik, elge qorǵan, tulǵa bolǵan áielder qazaqta da bar. Biraq olardy biz Qurmanjannyń deńgeiine jetkizip dáriptei aldyq pa? Eń quryǵanda, orden qala berip, medal atyn berdik pe? Bul da – basty máse­le­niń biri. Iisi qazaqtyń óz tusynda aty shyqqan belgili qyz-kelinshekteri jeterlik. Kóne tarih júlgegine kóz salsaq, saq, ǵun, túrki qaǵanattary tusynda ómir súrgen, eline qorǵan, basshy bolǵan Tomiris, Zarina sekildi qolbasshy hanshaiymdardyń orny bir tóbe. Árine, olardy tek Alashtyń saiypqyran qyzdary deýden aýlaqpyz. Olar kóshpeli túrki jurtyna ortaq tulǵalar.

Alash tarihynda memleket bas­­qarmasa da, rý-taipalarǵa basshylyq jasaǵan, jasanǵan jaýǵa erlermen birge shapqan, daý-damailarǵa tórelik aitqan qyz-kelinshekter jeterlik. Máselen, jońǵar shapqynshylyǵy kezindegi qazaqtyń bas sardary, uly qol­basshy Qara kerei Qabanbai batyrdyń jary – Gaýhar qyz. Gaýhar Toqtaýylqyzy – arǵyn Ma­laisary batyrdyń týǵan qaryndasy. Ol jastaiynan qu­ra­­­­­laidy kózge atqan mergen, asa aqyldy hám erjúrek bolyp ósti. Elge jaý tigen kezde er­ler­­men tize qosyp soǵysty. Ol tarihta Qabanbai, qanjyǵaly Bógenbai, Jasybai batyrlardyń tobynda talai márte jaýǵa shapty. Túrkistan shaharynyń mańynda bolǵan ataqty shaiqasta Gaýhar jaý qolynyń qansha jáne qai ba­ǵytqa bet túzegenin bilip, qa­zaq jasaqtaryna der kezinde habar bergen. Sonyń arqasynda qazaqtar jońǵarlardy jeńdi. Qabanbai men Gaýhardyń qyzy – Nazym da áke-sheshesine tartqan jaýjúrek bolyp óskeni tarihtan belgili. Abylai han bastaǵan qa­zaq qoldary Túr­­kistan men Syr bo­­iyndaǵy shahar­lar­dy azat etý kezinde talai márte er­lik kór­­­setip, kózge tústi. Ol úshin Aby­lai han altynnan soqqan beldigin syilapty degen de sóz bar.

Qazaqtyń batyr qyzdary tek Gaýhar men Nazym ǵana emes. Ondap, júzdep sanalady. Solar­dyń biri – Bopai. Ol – Resei basqynshylyǵyna qarsy Ult-azattyq kóterilisti bastaǵan (1838 – 1847) qazaqtyń sońǵy hany Kenesarynyń qaryndasy. Bopai Ke­nesary júrgizgen saiasatqa bel­sendi aralasty. Jasaqqa qol­bas­­shylyq jasady. Tek batyr ǵana emes, qajet jerinde sóz ta­­­ýyp ketetin sheshendigi de bar edi. Árine, tize bersek ár ke­zeń­de Alash balasy úshin jaýmen tiresken batyr apalarymyz, rý-taipaǵa kósemdik etken aqylman apalarymyz kóp. Ótken-ketken tarihqa úńilsek, Domalaq ana, Qyzai ana, Aisha bibi, Qarashash ana, Rábiǵa Sultan begim, t.b. bolyp kete beredi. Osy jerde qazaqqa bóten emes, Súz­ge sulýdy da aita ketken jón. Si­bir handyǵyn, iaǵni, Kóshim handyǵyn qazaqtyń bir bóligi dep qaraityn bolsaq, Súzge hanym bizge bóten bolmaidy. Ol jóninde Ýikipediiada mynadai derek keltirilgen:

Kórikti, sulý áieline arnap Kóshim han Ertistiń boiynan aǵashtan Súzge-Tura qalashyǵyn saldyrǵan (qazirgi Reseidegi Tobyl qalasynyń mańynda). Qalashyqty eki jaǵynan Ertis ózeni, aldynan tereń jyra qorǵap turǵan. Jyra arqyly kópir salynǵan. Kóshim han juma kúngi namazdan keiin osynda keletin. Súzge hanymnyń Sibir handyǵy qulaǵannan keiingi taǵdyry ártúrli aitylady.

Bir ańyz boiynsha ol 1598 jyly 20 tamyzda Sibir handyǵy kúi­re­gen kúni tutqynǵa alynyp, Kóshimniń basqa áielderimen, balalarymen birge Máskeýge attandyrylǵan. Onda ol erterek tutqynǵa túsip, orys patshasyna qyzmet etip júrgen Kóshim han­nyń jieni Muhammedqulǵa qo­syl­ǵan. Basqa ańyz boiynsha Súzge handyq qulaǵannan keiin óz qalashyǵyn bekittirip, bir ai­ǵa deiin jaýǵa berilmei so­ǵys­­qan. Kúsh taýsylǵanda ol orystarǵa «Shyǵyp ketýge múm­­kindik berseńder, qamaldy sen­der­ge tastaimyz» degen shart qoia­­dy. Orystar oǵan kelisedi, bi­raq Súzgeniń qalýyn talap ete­di. Jaýyngerleriniń ómirin saqtap qalý úshin Súzge bul shartty qabyldaidy. Qorǵaýshylar kemege minip, kózden ǵaiyp bolǵanda, basqynshylar qalaǵa kiredi. Olar úlken emen túbinde jasaýly kiim kiip, qolyna qanjar ustaǵan Súzgeniń óli denesine tap bolady». Muny erlik demei ne deimiz?! Kó­shimniń ózi sheginip ketkende, qa­lada qalyp, shaǵyn jasaqty bas­qaryp, bir ai boiy jaýmen kes­kilesýge kez kelgen erkektiń rý­hy jete bermesi anyq. Súzge ha­nym ot qarýly basqynshyǵa qarsy turdy. Tiresti. Demek, Súzge hanymnyń nyspysy jadymyzda jańǵyryp turý úshin búgingi ur­paq bir is-shara jasaýy tiis-aq. Sondai-aq on toǵyzynshy ǵa­syr­­­dyń ortasynda Tarbaǵatai ta­­ýynyń teriskei tusynda qaptai otyr­ǵan naimannyń bir bóligi –syban rýyna kósemdik etken Sálima hanymnyń aty esh jerde atalmaidy. Bir rýly elge shirek ǵasyr basshylyq etken Sálima hanym Balqashqa kelip qystap jatqan Kenesaryǵa kómek retinde on bes túiege artyp azyq-túlik, miniske dep úsh úiir jylqy, júz­dei alaman attandyrǵan. Bul jóninde qazir eshkim aitpaidy, jazbaidy.

Jalpy, uzyn sózdiń tobyqtai túiini, aty atalǵany bar, atalmaǵany bar, iisi qazaq úshin jan berip, jan alysqan, qazaqtyń aman qalýyna, mem­le­ket bolyp bekýine úlken eń­bek sińirgen qyz-kelinshekter jetkilikti. Nege solardyń bárin bolmasa da, birnesheýin iriktep alyp, eldiń esinde qalatyndai etip dáriptemeske?! Nege qyr­ǵyz­dar sekildi memlekettik mara­pattardyń birnesheýin solardyń atynda shyǵarmasqa?! Kim bóget? At aýyzdyǵymen sý ishken, er etigimen sý keshken zar zamanda erlermen birge jaýǵa urandai shapqan Gaýhar qyzdyń Qurmanjannan nesi kem? Bul da – bir oilanatyn sharýa.

Talas OMARBEKOV, tarihshy:
– Birden aitaiyn, qazaqta Qurmanjan datqadai memleket bas­qarǵan áiel bolǵan joq. Nege? Sebebi, mynaý: qazaq – ejel­den memleket bolǵan, handyq basqarylymda bolǵan jurt. Handyq taq anadan qyzǵa emes, atadan balaǵa berilip otyrdy. Sondyqtan memleket basyna áiel adam kelmedi. Árine, handardyń, batyrlardyń myqty aqylshy, keńesshi, jaýjúrek jarlary bol­dy. Biraq bizde aldyńǵy orynǵa tek er-azamattar shyǵyp otyrdy. Qyrǵyzdardy handar emes, manaptar basqardy. Olar erdi de, qajet bolsa, áiel adamdy da tyńdady. Sondai bir kezeńderde qyrǵyz biligine Qurmanjan kó­­te­­rildi. Ras, ol óte aqyldy, danyshpan jan edi. Sonysymen halyqqa jaqty. Qyrǵyz bitken ony «Ult anasy» dep tanydy. Bizde de ár kezeńde myqty qyz-kelinshekterimiz boldy. Biraq olardyń qai-qaisysy da memleket basqarý deńgeiine kóterile alǵan joq. Sondyqtan olardyń atynan orden-medal shyǵarý qajet emes.

Saiyn BORBASOV, saiasattanýshy:
– Alash tarihynda batyr ári qasietti analarymyz kóp bolǵan. Olardy óz deńgeiine jet­kizip dáriptei almai jat­qan sekildimiz. Qurmanjan dat­­qany kókke kóterip, kino túsirip, orden shyǵaryp jatqan qyrǵyzdardan úlgi alýǵa bolady. Tym aryǵa barmai-aq, bertingi óner salasynda ózindik sara joly bar Kúlásh Baiseiitova atynda, áskeri salada júrgen qyzdarymyzǵa arnap Áliia men Mánshúk atyndaǵy ordender shyǵaryp jatsaq jaman ba?! Bul qaita jas urpaqqa ónege-úlgi bolmaq. Áiel adamdardyń qoǵamdaǵy rólin kúsheitedi, belsendiligin arttyrady, otan­shyl­­­dyǵyn qýattaidy. Budan utpasaq, utylmaimyz.

Seisen ÁMIRBEKULY

"Aiqyn" gazeti