ٶتكەن ايدىڭ ورتاسىندا ميۋنحەندە ەلەمنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندە كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. وندا قوزعالعان مەسەلە بەلگٸلٸ. ادامزاتتىڭ اماندىعى, تىنىشتىعى, بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋٸ, قاۋٸپ-قاتەردەن ادا بولۋى. بۇعان مەملەكەت باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشٸلەرٸ, اۋزى دۋالى ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر قاتىستى. ۇزىن ىرعاسى بەس جٷزدەن استام. ايتقىمىز كەلگەنٸ – ادامزات ٷشٸن ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ وتىرعان جيىن ەمەس. وسى القالى جيىندا قاعا بەرٸستە بولعان بٸر جاعدايدى تەمپٸشتەگٸمٸز كەلدٸ.
كونفەرەنتسيياعا قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ المازبەك اتامباەۆ تا بارعان ەدٸ. ساپار شەڭبەرٸندە ول فرگ كانتسلەرٸ انگەلا مەركەلمەن كەزدەستٸ. ەڭگٸمە ەكٸ ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جٶنٸندە ٶربٸگەنٸ بەلگٸلٸ. كەزدەسۋ بارىسىندا اتامباەۆ مەركەلدٸڭ كەۋدەسٸنە «قۇرمانجان داتقا» اتىنداعى وردەندٸ تاقتى. بۇل وردەن قىرعىزستان تاريحىندا پايدا بولعان جاڭا وردەن ھەم «ماناس» وردەنٸنەن كەيٸنگٸ ماراپات. «قۇرمانجان داتقا» وردەنٸ بٸرٸنشٸ بولىپ مەركەلگە ۇسىنىلىپ وتىر. كەزدەسۋ اياسىندا اتامباەۆ مەركەلگە «قۇرمانجان داتقا» جٶنٸندە قىسقاشابايانداپ ٶتكەنٸ انىق. وردەننٸڭ ماڭىزدىلىعى سول, ول تەك مەملەكەتكە اسا ٷلكەن ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرگە عانا بەرٸلەدٸ. سونداي-اق وردەنمەن ەكٸ ەلدٸڭ بايلانىسىن نىعايتۋعا كٷش سالعان, دوستىق رەۋٸشتەگٸ شەتەل ازاماتى دا ماراپاتتالادى.
ەندٸگٸ ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ەلقيساسىن باستاماي تۇرىپ, قۇرمانجان داتقا كٸم, سونى تٸلگە تيەك ەتە كەتەلٸك. قۇرمانجان – قىرعىز ەلٸنٸڭ مەملەكەت جەنە ەسكەري قايراتكەرٸ. 1832 جىلدان 1876 جىلعا دەيٸن قىرعىزدىڭ الاي تايپاسىنىڭ باسشىسى بولعان. ونى كەي كەزدە «الاي پاتشايىمى», «وڭتٷستٸك حانشايىمى» جەنە «ۇلت اناسى» دەپ تە اتايدى. قوقان حاندىعى مەن بۇحار ەمٸرلٸگٸ وعان داتقا (پاتشايىم) دەگەن اتاق بەردٸ.
سونىمەن قاتار رەسەي يمپەريياسىنىڭ پولكوۆنيگٸ دەگەن شەنٸ تاعى بار. ول الاي تاۋىنىڭ ەتەگٸندە دٷنيەگە كەلدٸ. ونىڭ بيلٸككە كەلۋٸ دە قىزىق. قۇرمانجان ون سەگٸزگە كەلگەندە ٶزٸنەن ەكٸ ەسە ٷلكەن ادامعا تۇرمىسقا بەرٸلگەن. بٸراق سٷيمەگەن ەرٸ قارتاڭ ادامعا شىققانىنا كٷيٸنگەن ول, بارعان جەرٸن تاستاپ كەرٸ قاشادى. بٸراز جىل ٷيدە بولعان قۇرمانجاندى داتقا دەگەن اتى بار, الايدىڭ ٸرٸ بايى ەلٸمبەك ەيەل قىلىپ الادى. قۇرمانجان وعان التى ۇل تۋىپ بەردٸ. ەلٸمبەكتٸڭ جان جارى بولا جٷرە, ەل باسقارۋعا قولدان كەلگەنشە كٶمەك بەردٸ. ٶزٸ دە تەجٸريبە جيناقتادى. ەلٸمبەك پەن قۇرمانجان جيىرما توعىز جىل بٸرگە ٶمٸر سٷردٸ. ەلٸمبەك قوقان حاندىعىنىڭ قاستاندىعىنان اياقاستى قازا بولدى دا, بار بيلٸك قۇرمانجاننىڭ قولىنا ٶتتٸ. ول تەك الاي جۇرتىن باسقارىپ قويعان جوق. ون مىڭدىق جاساققا دا قولباسشىلىق جاسادى. قوقان حانى قۇدييار اسا اقىلدى ھەم ەر جٷرەك قۇرمانجانمەن امالسىز ساناستى. تٸپتٸ «داتقا» دەگەن اتاقتى بەرۋگە مەجبٷر بولدى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قۇرمانجان شىعىستاعى مۇسىلمان ەيەلدەرٸنٸڭ اراسىنان شىققان ساناۋلى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بٸرٸ بولدى. ول ساربازدارىن جيناپ, اق پاتشانىڭ باسقىنشىلىق ەرەكەتتەرٸنە دە قارسى تۇردى. ەلٸنٸڭ, جەرٸنٸڭ ازاتتىعى ٷشٸن ۇزاق كٷرەستٸ. اقىرى كٷش تەڭ بولماعان سوڭ, ىمىراعا كەلدٸ. يە, قۇرمانجان داتقا وسىنداي ادام ەدٸ. سودان بولار, قىرعىز حالقى ەلٸ كٷنگە ونى قۇرمەت تۇتادى. قىرعىزدىڭ ەيەلدەن شىققان ٷلكەن قايراتكەرٸ, مەملەكەت باسشىسى سانايدى. ول جٶنٸندە جٷزدەگەن ماقالالار, شىعارمالار جازىلدى. زەرتتەۋلەر دٷنيەگە كەلدٸ. كٶركەم فيلم تٷسٸرٸلدٸ. ەندٸ مٸنە, «ماناستان» كەيٸنگٸ ٸرٸ مەملەكەتتٸك ماراپاتتىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. «ەلٸم» دەپ ٶتكەن داتقانىڭ ۇمىتىلماعانى, رۋحتىڭ ويانعانى دەگەن – وسى.
«قۇرمانجان داتقا» وردەنٸن ەۋروپانىڭ ەڭ ٸرٸ ەلەۋەتتٸ مەملەكەتٸنٸڭ باسشىسى مەركەل العاشقى بولىپ يەلەندٸ. قۇرمانجاننىڭ اتى كەرٸ قۇرلىققا كەتتٸ. بۇدان ارتىق باقىت بار ما? ازعانتاي عانا قىرعىزدىڭ ەلٸ ٷشٸن وراسان ەڭبەك ەتكەن ارىسىن ارداقتاپ, دەرٸپتەپ جاتقانىنا قىزىعا دا قىزعانا قارايسىڭ. امال نەشٸك, ەلگە قورعان, تۇلعا بولعان ەيەلدەر قازاقتا دا بار. بٸراق ولاردى بٸز قۇرمانجاننىڭ دەڭگەيٸنە جەتكٸزٸپ دەرٸپتەي الدىق پا? ەڭ قۇرىعاندا, وردەن قالا بەرٸپ, مەدال اتىن بەردٸك پە? بۇل دا – باستى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ. يٸسٸ قازاقتىڭ ٶز تۇسىندا اتى شىققان بەلگٸلٸ قىز-كەلٸنشەكتەرٸ جەتەرلٸك. كٶنە تاريح جٷلگەگٸنە كٶز سالساق, ساق, عۇن, تٷركٸ قاعاناتتارى تۇسىندا ٶمٸر سٷرگەن, ەلٸنە قورعان, باسشى بولعان توميريس, زارينا سەكٸلدٸ قولباسشى حانشايىمداردىڭ ورنى بٸر تٶبە. ەرينە, ولاردى تەك الاشتىڭ سايىپقىران قىزدارى دەۋدەن اۋلاقپىز. ولار كٶشپەلٸ تٷركٸ جۇرتىنا ورتاق تۇلعالار.
الاش تاريحىندا مەملەكەت باسقارماسا دا, رۋ-تايپالارعا باسشىلىق جاساعان, جاسانعان جاۋعا ەرلەرمەن بٸرگە شاپقان, داۋ-دامايلارعا تٶرەلٸك ايتقان قىز-كەلٸنشەكتەر جەتەرلٸك. مەسەلەن, جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزٸندەگٸ قازاقتىڭ باس ساردارى, ۇلى قولباسشى قارا كەرەي قابانباي باتىردىڭ جارى – گاۋھار قىز. گاۋھار توقتاۋىلقىزى – ارعىن مالايسارى باتىردىڭ تۋعان قارىنداسى. ول جاستايىنان قۇرالايدى كٶزگە اتقان مەرگەن, اسا اقىلدى ھەم ەرجٷرەك بولىپ ٶستٸ. ەلگە جاۋ تيگەن كەزدە ەرلەرمەن تٸزە قوسىپ سوعىستى. ول تاريحتا قابانباي, قانجىعالى بٶگەنباي, جاسىباي باتىرلاردىڭ توبىندا تالاي مەرتە جاۋعا شاپتى. تٷركٸستان شاھارىنىڭ ماڭىندا بولعان اتاقتى شايقاستا گاۋھار جاۋ قولىنىڭ قانشا جەنە قاي باعىتقا بەت تٷزەگەنٸن بٸلٸپ, قازاق جاساقتارىنا دەر كەزٸندە حابار بەرگەن. سونىڭ ارقاسىندا قازاقتار جوڭعارلاردى جەڭدٸ. قابانباي مەن گاۋھاردىڭ قىزى – نازىم دا ەكە-شەشەسٸنە تارتقان جاۋجٷرەك بولىپ ٶسكەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. ابىلاي حان باستاعان قازاق قولدارى تٷركٸستان مەن سىر بويىنداعى شاھارلاردى ازات ەتۋ كەزٸندە تالاي مەرتە ەرلٸك كٶرسەتٸپ, كٶزگە تٷستٸ. ول ٷشٸن ابىلاي حان التىننان سوققان بەلدٸگٸن سىيلاپتى دەگەن دە سٶز بار.
قازاقتىڭ باتىر قىزدارى تەك گاۋھار مەن نازىم عانا ەمەس. ونداپ, جٷزدەپ سانالادى. سولاردىڭ بٸرٸ – بوپاي. ول – رەسەي باسقىنشىلىعىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸ باستاعان (1838 – 1847) قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ قارىنداسى. بوپاي كەنەسارى جٷرگٸزگەن ساياساتقا بەلسەندٸ ارالاستى. جاساققا قولباسشىلىق جاسادى. تەك باتىر عانا ەمەس, قاجەت جەرٸندە سٶز تاۋىپ كەتەتٸن شەشەندٸگٸ دە بار ەدٸ. ەرينە, تٸزە بەرسەك ەر كەزەڭدە الاش بالاسى ٷشٸن جاۋمەن تٸرەسكەن باتىر اپالارىمىز, رۋ-تايپاعا كٶسەمدٸك ەتكەن اقىلمان اپالارىمىز كٶپ. ٶتكەن-كەتكەن تاريحقا ٷڭٸلسەك, دومالاق انا, قىزاي انا, ايشا بيبٸ, قاراشاش انا, رەبيعا سۇلتان بەگٸم, ت.ب. بولىپ كەتە بەرەدٸ. وسى جەردە قازاققا بٶتەن ەمەس, سٷزگە سۇلۋدى دا ايتا كەتكەن جٶن. سٸبٸر حاندىعىن, ياعني, كٶشٸم حاندىعىن قازاقتىڭ بٸر بٶلٸگٸ دەپ قارايتىن بولساق, سٷزگە حانىم بٸزگە بٶتەن بولمايدى. ول جٶنٸندە ۋيكيپەدييادا مىناداي دەرەك كەلتٸرٸلگەن:
كٶرiكتi, سۇلۋ ەيەلiنە ارناپ كٶشiم حان ەرتiستiڭ بويىنان اعاشتان سٷزگە-تۇرا قالاشىعىن سالدىرعان (قازiرگi رەسەيدەگi توبىل قالاسىنىڭ ماڭىندا). قالاشىقتى ەكi جاعىنان ەرتiس ٶزەنi, الدىنان تەرەڭ جىرا قورعاپ تۇرعان. جىرا ارقىلى كٶپiر سالىنعان. كٶشiم حان جۇما كٷنگi نامازدان كەيiن وسىندا كەلەتiن. سٷزگە حانىمنىڭ سiبiر حاندىعى قۇلاعاننان كەيiنگi تاعدىرى ەرتٷرلi ايتىلادى.
بiر اڭىز بويىنشا ول 1598 جىلى 20 تامىزدا سiبiر حاندىعى كٷيرەگەن كٷنi تۇتقىنعا الىنىپ, كٶشiمنiڭ باسقا ەيەلدەرiمەن, بالالارىمەن بiرگە مەسكەۋگە اتتاندىرىلعان. وندا ول ەرتەرەك تۇتقىنعا تٷسiپ, ورىس پاتشاسىنا قىزمەت ەتiپ جٷرگەن كٶشiم حاننىڭ جيەنi مۇحاممەدقۇلعا قوسىلعان. باسقا اڭىز بويىنشا سٷزگە حاندىق قۇلاعاننان كەيiن ٶز قالاشىعىن بەكiتتiرiپ, بiر ايعا دەيiن جاۋعا بەرiلمەي سوعىسقان. كٷش تاۋسىلعاندا ول ورىستارعا «شىعىپ كەتۋگە مٷمكiندiك بەرسەڭدەر, قامالدى سەندەرگە تاستايمىز» دەگەن شارت قويادى. ورىستار وعان كەلiسەدi, بiراق سٷزگەنiڭ قالۋىن تالاپ ەتەدi. جاۋىنگەرلەرiنiڭ ٶمiرiن ساقتاپ قالۋ ٷشiن سٷزگە بۇل شارتتى قابىلدايدى. قورعاۋشىلار كەمەگە مiنiپ, كٶزدەن عايىپ بولعاندا, باسقىنشىلار قالاعا كiرەدi. ولار ٷلكەن ەمەن تٷبiندە جاساۋلى كيiم كيiپ, قولىنا قانجار ۇستاعان سٷزگەنiڭ ٶلi دەنەسiنە تاپ بولادى». مۇنى ەرلٸك دەمەي نە دەيمٸز?! كٶشٸمنٸڭ ٶزٸ شەگٸنٸپ كەتكەندە, قالادا قالىپ, شاعىن جاساقتى باسقارىپ, بٸر اي بويى جاۋمەن كەسكٸلەسۋگە كەز كەلگەن ەركەكتٸڭ رۋحى جەتە بەرمەسٸ انىق. سٷزگە حانىم وت قارۋلى باسقىنشىعا قارسى تۇردى. تٸرەستٸ. دەمەك, سٷزگە حانىمنىڭ نىسپىسى جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇرۋ ٷشٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاق بٸر ٸس-شارا جاساۋى تيٸس-اق. سونداي-اق ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا تارباعاتاي تاۋىنىڭ تەرٸسكەي تۇسىندا قاپتاي وتىرعان نايماننىڭ بٸر بٶلٸگٸ –سىبان رۋىنا كٶسەمدٸك ەتكەن سەليما حانىمنىڭ اتى ەش جەردە اتالمايدى. بٸر رۋلى ەلگە شيرەك عاسىر باسشىلىق ەتكەن سەليما حانىم بالقاشقا كەلٸپ قىستاپ جاتقان كەنەسارىعا كٶمەك رەتٸندە ون بەس تٷيەگە ارتىپ ازىق-تٷلٸك, مٸنٸسكە دەپ ٷش ٷيٸر جىلقى, جٷزدەي الامان اتتاندىرعان. بۇل جٶنٸندە قازٸر ەشكٸم ايتپايدى, جازبايدى.
جالپى, ۇزىن سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ, اتى اتالعانى بار, اتالماعانى بار, يٸسٸ قازاق ٷشٸن جان بەرٸپ, جان الىسقان, قازاقتىڭ امان قالۋىنا, مەملەكەت بولىپ بەكۋٸنە ٷلكەن ەڭبەك سٸڭٸرگەن قىز-كەلٸنشەكتەر جەتكٸلٸكتٸ. نەگە سولاردىڭ بەرٸن بولماسا دا, بٸرنەشەۋٸن ٸرٸكتەپ الىپ, ەلدٸڭ ەسٸندە قالاتىنداي ەتٸپ دەرٸپتەمەسكە?! نەگە قىرعىزدار سەكٸلدٸ مەملەكەتتٸك ماراپاتتاردىڭ بٸرنەشەۋٸن سولاردىڭ اتىندا شىعارماسقا?! كٸم بٶگەت? ات اۋىزدىعىمەن سۋ ٸشكەن, ەر ەتٸگٸمەن سۋ كەشكەن زار زاماندا ەرلەرمەن بٸرگە جاۋعا ۇرانداي شاپقان گاۋھار قىزدىڭ قۇرمانجاننان نەسٸ كەم? بۇل دا – بٸر ويلاناتىن شارۋا.
تالاس وماربەكوۆ, تاريحشى:
– بٸردەن ايتايىن, قازاقتا قۇرمانجان داتقاداي مەملەكەت باسقارعان ەيەل بولعان جوق. نەگە? سەبەبٸ, مىناۋ: قازاق – ەجەلدەن مەملەكەت بولعان, حاندىق باسقارىلىمدا بولعان جۇرت. حاندىق تاق انادان قىزعا ەمەس, اتادان بالاعا بەرٸلٸپ وتىردى. سوندىقتان مەملەكەت باسىنا ەيەل ادام كەلمەدٸ. ەرينە, حانداردىڭ, باتىرلاردىڭ مىقتى اقىلشى, كەڭەسشٸ, جاۋجٷرەك جارلارى بولدى. بٸراق بٸزدە الدىڭعى ورىنعا تەك ەر-ازاماتتار شىعىپ وتىردى. قىرعىزداردى حاندار ەمەس, ماناپتار باسقاردى. ولار ەردٸ دە, قاجەت بولسا, ەيەل ادامدى دا تىڭدادى. سونداي بٸر كەزەڭدەردە قىرعىز بيلٸگٸنە قۇرمانجان كٶتەرٸلدٸ. راس, ول ٶتە اقىلدى, دانىشپان جان ەدٸ. سونىسىمەن حالىققا جاقتى. قىرعىز بٸتكەن ونى «ۇلت اناسى» دەپ تانىدى. بٸزدە دە ەر كەزەڭدە مىقتى قىز-كەلٸنشەكتەرٸمٸز بولدى. بٸراق ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا مەملەكەت باسقارۋ دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلە العان جوق. سوندىقتان ولاردىڭ اتىنان وردەن-مەدال شىعارۋ قاجەت ەمەس.
سايىن بورباسوۆ, ساياساتتانۋشى:
– الاش تاريحىندا باتىر ەرٸ قاسيەتتٸ انالارىمىز كٶپ بولعان. ولاردى ٶز دەڭگەيٸنە جەتكٸزٸپ دەرٸپتەي الماي جاتقان سەكٸلدٸمٸز. قۇرمانجان داتقانى كٶككە كٶتەرٸپ, كينو تٷسٸرٸپ, وردەن شىعارىپ جاتقان قىرعىزداردان ٷلگٸ الۋعا بولادى. تىم ارىعا بارماي-اق, بەرتٸنگٸ ٶنەر سالاسىندا ٶزٸندٸك سارا جولى بار كٷلەش بايسەيٸتوۆا اتىندا, ەسكەري سالادا جٷرگەن قىزدارىمىزعا ارناپ ەلييا مەن مەنشٷك اتىنداعى وردەندەر شىعارىپ جاتساق جامان با?! بۇل قايتا جاس ۇرپاققا ٶنەگە-ٷلگٸ بولماق. ەيەل ادامداردىڭ قوعامداعى رٶلٸن كٷشەيتەدٸ, بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرادى, وتانشىلدىعىن قۋاتتايدى. بۇدان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز.
سەيسەن ەمٸربەكۇلى
"ايقىن" گازەتٸ
