Ǵasyr epopeiasy

Álem ádebieti ókilderiniń sa­na­tyn­daǵy qazaq ádebietiniń klas­sigi Ábdijámil Nurpeiistiń «Qan men ter» atty epikalyq dás­túrdiń úzdik úlgilerine júgingen dáýirnamalyq trilogiiasynda HH ǵasyr ishindegi tarihi-áleý­met­tik, saia­si-qoǵamdyq túbirli ózge­rister, psi­hologiialyq qai­shy­lyqtar men ǵa­lamat oǵash oqi­ǵalar, apalań-topalań, ala­ǵai da bulaǵai soiqan zamannyń janshoshyr­lyq kórinisteri, el, ha­­lyq, jer, teńiz taǵdyry barsha shyn­dyǵymen shy­naiy, kelisti jyr­lanǵan. Otarshyl­dyqtyń qamytyn myqtap kigen, noqtaly kúige túsken ustaranyń júzinde, ineniń ushynda tirshilik keshken tutastai qa­zaq jurtynyń ólsheýsiz kúiinish-qa­siretin, taqsiret-to­zaǵyn aitqanda P.Ia.Chaadaevtyń fi­­losofiialyq hatta­ryn­daǵy: «Rossiia búkil adamzat moiyn­dai­tyn zańdardy, sharttardy, jar­ǵylardy jula tartyp, bura tartyp, óziniń murat-maqsattaryna ju­m­saidy» deitin jany bar pi­kirine bas shulǵisyń. Azýly derjavanyń qazaqtyń kórgendi qa­ýymyn, zer­deli, sáýletti qoǵamyn, Uly da­­la­nyń asyl igilikterin álem-ta­py­ryq, jón-josyqsyz halge tú­sirip, ult taǵ­dyryn qýyrshaqqa ai­­naldyrǵany, ai múiizdi ser­ke­lerin «qulaq-shekeden soqqy jegen jylqydai qaltaqbas» etkeni «Qan men ter» shyǵarmasynda ziia­ly oqyrmannyń sai-súiegin, jan-júiesin solqyldata jazady. Bul oraida Reseidiń oishyl qairatkeri Lev Anninskiidiń «Nurpeiisov romany – dala psihologiiasynyń entsiklopediia­sy. «Qan men ter» – ult­tyq ǵaryshqa tán minezder galereiasy» deýi qisyndy, dup-durys.

Ǵasyr kitabynda altyn ba­lyq úiirin­dei shoqtyǵy biik da­ra keiipkerler sho­ǵyry bar: ósý, órkendeý jolynda óne­geli, óre­li tulǵa dárejesine jetken er mi­nezdi, jany aq shúberektei Ela­man, kózqarasy, tanymy, ustanymy or­taq, taǵdyrlas, murattas, tileýqor Dos, Móń­ke, Rai, Kálender; aqyldy da ai­laker, seri, jer túbinen oilai­tyn Tá­ńir­ber­gen; onyń aǵasy «Qa­rataz», «Qoily taz» atanǵan myń­dy aidaǵan dáý­letti bai, bolys Qu­daimende men Aldaber­gen sofy, mań­daiynyń sory bes eli, ómi­ri shy­tyrman-shyrǵalańǵa toly, qara da­ýylǵa qarsy ushqan qyrandai qai­­sar, basyna bult úiirilgish, sú­ringish, bei­netqor, aq manardai Aq­bala; sýǵa bat­paityn, otqa janbaityn Sýdyr Ah­met, jaqyndy úiirip, alysty qaiy­ryp, úzigińdi jalǵap bútindeitin el jaqsylary «halyq atasy» Esbol qariia, qara emendei Súieý qart, «aýzy dýaly» Álibi, beipil aýyz Qaraqatyn, ab­zaldyq pen adamgershilik qa­siet­teri joǵary Dostyń anasy aqyl­man Aq kempir, Alla minsiz ja­ratqan laǵyl-gaýhar Aiǵansha, orys saýdageri Tentek Shodyr (Fedorov), Kýrnos Ivan men tatar saý­dageri Temirke, qazaq saýdageri Ebeisin, jalshy Jalmurat Shal­qar shaharyndaǵy jumysshy qoz­ǵalysy jetekshileriniń biri – adýyn ózimshil, óktem, órkókirek Miýl­gaýzen men qart jumysshy Oznobin jáne t.s.s.

Iá, alýan-alýan keiipkerler, taǵdyrlar, harakterler, minezder. Ár­bir keiipkerdiń bolmysynda, is-áreketinde, minez-qylyǵynda, daǵdy-mashyǵynda, kózqarasynda, dúnie­tanymynda halyqtyń áleý­mettik taǵdyry bar. Tarihi-áleý­mettik, saiasi-qoǵamdyq ortanyń áse­ri, sýreti bar. Ult sýretkeri Áb­dijámil Nurpeiis árbir quby­lys­tyń, árbir oqiǵanyń, jaǵdaiattyń búge-shigesin, sebebin, negizin yjda­ǵat­taidy, has tamyrshydai dóp túsedi.

Mysaly, Elamanda tektilik bar. Ákesi Naýan Súieý qyzy Aq­ba­la­ny atastyrady. Ol Qudai­men­deniń jylqysyn baqty. Bir­de Qudaimendeniń Uly  qum boiyn­daǵy qudasynan qalap alǵan jel jetpes júiriginiń qarnyn kók­jal qasqyr jaryp ketkende Qudaimende:

– Ái, it! Sen úiirge salatyn aiǵyrym ba ediń?

 Sen meniń jylqyshym bola-syń, – dep aqyryp, Elamandy qam­­shymen qaq bastan tartyp ji­be­ripti».

Elaman da býradai býyrqanyp, shamyrqanyp atyna qarǵyp minip, Qudaimendege barystai atylǵan eken.

– Ái, Qudaimende!.. Jylqyń áne! Dúnie kezek. Kúnim týsa, kórermin, – dedi de, Elaman at basyn buryp, quiyndatyp, ala jóneldi».

Endi Elamannyń ómir joly basqa bir arnaǵa oiysty. Promsal ashqan oraldyq bai orys Tentek Shodyrǵa jaldandy. Orys-german soǵysy tutanyp, balyqtyń baǵasy da sharyqtap ketken edi.

Balyqshylar Elaman, Móńke, Rai, Dos, Qultýma teńiz ústinde. Balyq tapsyratyn sarai – muzqala bar. Teńiz – qazaq jerinde, igilikteri – jat qolynda. Balyqshylar bir asymdyq balyq alsa, Fedorovtiki dep.

– Bul jaqqa men iman izdep kelgem joq, – Endigi jerde menen ulyqsatsyz bir shabaq almaisyńdar – deitin.

Tentek Shodyrdyń balyq­shy­lardy qorlaýy, masqaralaýy tó­tenshe edi. Mysaly, Móńke men Áliza shiettei toǵyz búldirshinin jer qoinyna berip, endi sút ken­jesiniń shyraǵy sóngende jerleýge de mursat bermei, Tentek Shodyr os­padarlyq jasap, balyqshylardy muz ústine shyǵarmaqshy bolyp, súzegen buqadai Elamannyń ar-na­mysyna tiip: «Az-i-at! Dikar!» dep jaǵynan osyp jibergeni bar.

Jel qýǵan qańbaqtai Tentek Shodyrdyń jaiyn jas ofitser Fedorov bylaisha paiymdaidy: «Endi baqsa... ákesi baiǵus, kerek dese kózi tiride adamǵa uqsap du­rys ómir súrmepti. Qatyn, bala an­da, ózi bunda. At aiaǵy jetpeitin qý dalada tili, dini bólek jabaiy halyq arasynda esil-derti mal tabam, bai bolam dep janyn jaldap júrgende, aqyrynda kisi qolynan qaza tapty. Súiegi dalada qaldy. Kúl shyqqandai, óligin de aýyl syrtyndaǵy tóbeniń basyna aparyp, tizeden qazǵan shuqyrǵa kóme salypty. Qabir basyna shanyshqan aǵash kresti de osy aýyldyń túie­leri súikenip qulatyp ketipti».

Sóz zergeri Á.Nurpeiis jas ofi­tserdiń túrin, keskinin, kekesinin, ózimshildigin jáne Qudaimende, Temirke, Aqsaq Jagorlardyń «jel soq­qan qamystai japyrylyp, ii­lip-búgilip» jatqanyn qyzǵy­lyqty sýretteidi.

Elaman men inisi Raidyń qol-aiaǵyn kisendep Shalqarǵa aidap bara jatqanda túie qoraǵa qamaidy.

Aiǵanshanyń anasy:

– Bul úige qonǵylaryń kelse, bar, baryńdar, analardy alyp kelińder! – dedi aqyryp.

– Qariia-aý, olar kisi óltirgen, qylmys...

– Ói, qarabet! Imansyz. Qan­sha kisi óltirse de, olardyń qylmy­sy senderdiń qara júrek, tas baýyr­lyq­taryńnan artyq bolmas.

Asyly, keiýananyń sózinde izgiliktiń jupary eskendei.

Jazýshy Á.Nurpeiis Elaman men oiy ozyq kempirdiń arasyndaǵy dia­logty bylaisha órbitip óristetedi:

– Qadirli ana, biz teńiz jaǵasyn­da turatyn balyqshylar aýylynanbyz.

– E-e! «Adamnyń basy – Alla­nyń doby». Ne bolaryna kimniń kózi jetken, – dedi kempir. Sál otyr­ǵasyn júzin Elamanǵa qaita tiktep – jónińdi bilmesek te  júzińdi birinshi ret kórip otyrmyn. Qaidan bileiin, adam alasy ishinde ǵoi. Túrińe qa­rasam, imanmen qaptap qoiǵandai eken, – dep edi kempir, Elamannyń úsik shalǵan beti surlanyp, biraz otyryp baryp:

– Kisi óltirý kásibim emes edi, qadirli ana. Qudireti júrip turǵan­dar oǵan qoidy ma dep, demi dirildep toqtady da, – qysqa kúnde qyryq óle bergesin, qaiteiin, tym qurysa, birin óltirip jastyǵymdy alyp jat­qym keldi. Qadirli ana, bizdiń jaiymyz osy, – dedi.

Kempir úlken uly Tóleýge qoi soiǵyzyp, qonaqasy bergizedi.

Kempir Elamanmen emen-jar­qyn sóilesip otyryp: – Bir isti istep salǵan ekensiń, shyraǵym. Oń-terisin biz qaidan bileiik. Tek, áiteýir, ózińnen tómen áldekim­der­den qorlyq kórip, kúnde-kúnde óle bergenshe, bir tirlikte bir ólgen de durys shyǵar, – dedi.

Ol tájiribe, túisik, aqyl, qaza­qy minezdiń sózin jetkizgen.

«Qan men ter» ulttyq epopeiasy­nyń birinshi kitaby «Ymyrtta» Qudai­mendeniń bolys sailanýy, Táńirbergenniń ákesi Abyraly nai­zager men Elamannyń ákesi Naýannyń aiqasy, Móńke qasireti, Kálenniń Qudaimendeni jýan doiyr­men qaq bastan qaqyrata sileitýi, Táńirbergenniń bolys aǵa­sy Qaratazǵa Kálenniń kózin joi dep keńes berýi, olardyń ýriadnik al­dynda jalpaqtaýy jáne Kálen men Elamandy ońdyrmai sógýi, Kálen, Móńke, Táńirbergenniń ushy­rasýy, Peshir men oqyǵan jigit Ja­saǵanbergenniń jalǵan aitýy, kei rette Peshir bala Kálendi qol-aiaǵyn matap ustaýǵa oqtalǵanda Jasaǵanbergenniń «Seni de halqyń oqyǵan, kózi ashyq azamatym deidi-aý! Orys tilin sen óz álsizińdi talaý úshin úirengen ekensiń ǵoi» deýi qandai áserli, Kálenniń tulǵasy men isteri týraly málimetter, ser­pini segiz Qudaimendeniń Ebei­sin úiinde Kálendi soqqyǵa jy­ǵýy, Elamannyń Sibirge aidalýy, Táńirbergenniń Aqbalany úiine kirgizip alýy, Álibidiń qy­zy Bóbektiń uzatylý toiy, Aq patsha­nyń qazaq jigitterin soldatqa alýy, Elamannyń elge oralýy, Kýr­nos Ivannyń qanypezerligi iaǵni bir bóshke qaramaidy teńiz jaǵasyndaǵy el ryzdyǵy qamysqa ot qoiýy, Aq patshanyń jazalaýshy otriadynyń kúlparshasy shyǵyp oisyraýy, Kálenniń áskeri óneri men ónegesi, Sýdyr Ahmettiń Kálendi «Abylaisha aq kiizge kóterip han sailamaq» nietiniń bolýy úzdik sýretkerlikpen órnekteledi.

«Sergeldeń» romanynyń taqy­ryptyq, siýjettik oqiǵalaryna den qoisaq, munda qońtorǵai ha­lyq­tyń ataqonysynan aýa kó­shýi, joqshylyq, qaiyrshylyq, tas­baýyrlyq, neshe túrli alym-salyqtyń kóbeiýi (mysaly, aq qoi salyǵy), jumysshylar ereýili, on altynshy jyly qara jumysqa jegilgen jigitterdiń elge oralýy, Táńirbergenniń Elaman men Ká­len­niń kózin qurtýy, Aqbalanyń ústi-ústine taǵdyrdyń talqysyna ushy­rai berýi, bezbúirek Ebeisin­niń Súieý qartty tabalaýy, «kisi kóńilin áriden topshylaityn», «jer túbinen oilaityn» Esbol qa­riia­nyń Shalqarǵa Elamandy izdep kelýi, balyqshylar aýylynyń qys­qa kúnde qyryq qyrqysyp, bere­ke-birlikten aiyrylýy, Miýl­gaýzen men Elamannyń jaǵa jyrtysýy, Selivanov Elamandy revoliý­tsiia­lyq kúreske tartpaqshy edi, biraq oǵan Elamannyń kónbeýi, «eski qystaý – eldiń quty» degendei Ela­mannyń «Neler zamannan ata-babalar jailap, urpaq ósirgen, ósken, óngen jerine» oralýy, ǵaziz jandarmen didarlasýy, Súieý qartpen amandasýy, túrikpender qahary, shapqynshylyǵy, dástúri sýretker Á.Nurpeiis tilimen aitqanda, «beti bir qatty zamannyń keipi» keńinen kemel sipattalady.

Zobalań zaman, qan keshý, qazaq­tyń qasietti jerine ot pen sýdai sharpysqan aqtar men qyzyldardyń óńmeńdep, basa-kóktep halyqty qanjosa qyrǵynǵa, asharshylyqqa, úrkinshilikke, daǵdarysqa ushyratý jaiy «Kúireý» romanynda kór­kem­dik qýatpen, ónerpazdyq qulshy­nys­pen jyrlanady. Dáýir daýsyndai romannyń basty keiipkerleri – Miýlgaýzen, orys-túrik soǵy­synda polk basqarǵan Han – Daýrov, Oznobin, Selivanov, Diak­ov, gene­ral Chernov, rotmistr Roshal jáne de admiral Kolchak (jazý­shy Kolchak obrazyn somdaý maq­satynda Joǵarǵy stavkada qyz­met istegen general-leitenant, baron Aleksei Býdbergtiń kúnde­ligindegi málimetterdi paida­lan­ǵan) pen Ataman Dýtovtyń ás­keri qimyldary týrasynda. Sonymen qatar sol bir zaman­nyń aiǵaǵyndai, ainasyndai, kýágerindei «Kúireýdiń» kór­kemdik-estetikalyq mazmuny men arhitektonikalyq-quryly­my­na joiqyn qyzmet jasaityn bel­omyrtqaǵa laiyq qaharmandar: Elaman, Aqbala, Táńirbergen, Jasaǵanbergen bar. Oqiǵa osynaý keiipkerlerdiń qatysýymen óristeidi.

«Qan men ter» trilogiiasynyń kórkemdik-stildik bitiminde, sýretkerdiń filosofiialyq oilaý júiesinde, sóz saptaý mádenietinde qymbat áser týdyrarlyq, te­reń­ oilandyrarlyq, dúnie-jal­­ǵan­nyń, keiipker janynyń yr­ǵaǵyn túsindirerlik, zamannyń, qoǵam­nyń, tarihtyń, ulttyq dú­nietanymnyń, dástúrdiń mán-ma­ǵynasyn uqtyrarlyq meilinshe ish­ki syrǵa, astarǵa, isharatqa, ii­rimge, áýezge, sýretke, pikirge bai barynsha oralymdy, kórkemdik qýat­qa kemel kesek-kesek, túidek-túi­dek poeziialyq sipattaýlar, meń­zeýler, shendestirýler, salys­­tyrýlar, teńeýler, metaforalar, filosofiialyq aforizmder jet­kilikti. Ábdijámil Nurpeiis árbir oi oramy, sóilemi, sóz qoldaný tásili ushqyr túisikke ie sýretkerlik kóz­qarastan, filosofiialyq jiti paiym­nan, artyqsha zerdelilik pen ze­rektikten týyndaidy.

Akademik-jazýshy Zeinol­la Qabdolovtyń kórsetkenindei, Nurpeiisov trilogiiasy «ota­ny­myz­dyń ǵasyrlyq tarihynyń ai­nasy» deýinde kól-kósir syr bar. Jazýshynyń árbir sóziniń kór­kemdik qyzmeti men maqsaty da ózgeshe. Osy oraida «Ymyrt» ro­manynyń qulaq kúii ispetti «...Be­tim-ai!.. Masqara-ai!..» deitin Qa­raqatynnyń jan daýysyn­dai aibarly aiǵaiy shyl­byryn us­tatpaidy. Eger de shyǵar­ma­nyń tutastai áleýmettik-ideia­lyq mazmunyna, zamannyń kesir-kesapattaryna, myńdaǵan mashaqat­taryna, halyqtyń tragediiasyna oi kózimen barlasaq, shyntýaittap kelgende, zarly zamannyń sulbasyn elestetetin nalys, sógis tolǵaý.

Ár keiipkerdiń ózindik bolmy­sy, ózindik kózqarasy, ózin­dik bai­lam-túsinigi, ózindik áre­keti, ózin­dik daǵdy-mashyǵy bar, ózin­dik oilaý men sóileý máne­ri bar. Bu da Ábeńniń roman janry­nyń kór­kemdik sharttaryn, kie­li ulyq qa­siet­terin júirik meńgergen­diginiń dáleli.

Aitalyq, Qudaimendeniń tur­mys-tirshilik, ómir jolyndaǵy ustan­­ǵan maqsat-muratyn: «Qarataz dúnie boǵyn domalatqan qara qońyz emes pe?!» dep bir sóilemmen qaiy­rady.

Sýdyr Ahmettiń adami qalpy Bija­malǵa aitqanynan-aq kórinedi:

«Oý! Oi! Bijamal-aý, teńiz... bul teńiz she... úi irgesinde shalqyp jat­qan kók teńiz bar-aý, túbi joq yr­­zyq qoi. Kókten salbyrap túsip tur­­ǵan nesibeń ǵoi... Pisýli asyń ǵoi».

Ábeń óz keiipkerleriniń syrtqy túr kelbetin, kórinis-keipin, minez-qul­qyn, moraldyq-psihologiialyq erek­shelikterin, júris-turysyn, sonymen qatar keiipkerdiń harakterin túrlishe jaǵdailar barysynda, kúrdeli, qat-qabat tartystarda syn talqysyna aralastyryp, atan túie kóteretindei zil batpan beinet pen azapty úiip-tógip sheberlikpen áser­li beineleidi.

Serilik pen kókjaldyqty bol­my­syna darytqan jas jainaq Kálendi «Ár taly aiǵyr jalyndai suiyq murt tikireiip, qara sur bu­jyr bettiń túsi qatty buzylyp ket­ken eken» dep sýretteidi.

Ataly jurttyń basy, altyn erdiń qasy Súieý qart haqynda: «Ap­paq qýdai shaldyń saqal-shashy tý syrtyndaǵy terezeden tús­ken qysqy kúnniń sáýlesine shaǵylysyp, qaq tórde qazyqtai shanshylyp apty? Úiine kelgen Ebeisindi kózge ilmedi. Júrek túk­pirinde Elaman men Raidyń ustalǵany mazasyn ábden alǵan-dy. Ishtei yza býyp, Ebeisinge kóz qiyǵyn qadaidy. Osy bir mezetti: «Kóz qiyǵynda: «Jurt seni tóre dep tóbesine kótere bersin. Óziń de tóre bolýǵa tyrysyp, óńirińe jez túi­melerińdi jaltyratyp taǵa ber... Beshpet, shalbardy da syptai ǵyp taryltyp, qansha tyrashtansań da, sen áli ship-shiki balasyń» degen kekesin turǵandai» dep, qarttyń ishki oiyn pash etedi.

Bir urty mai, bir urty qan, bir qolymen ot kóseitin, bir qolymen shoq kóseitin Qudaimendeni «irkit quiǵan mestei, lyqyldap maiǵa bók­ken denesin ári-beri shaiqap, yrq-yrq kúldi» dep kelistirip jazady.

Sýdyr Ahmettiń obrazyn tama­shalaiyq: «Ón boiynda oidaǵydai ǵyp jaratqan bir múshe joq eken. Ne artyq jasap arbiyp, ne kem ja­sap oisyrap min bop tur; bir bas pen bir bet aldynyń ózinde talai oǵashtyq bar; ustaramen tyqyrlap alǵyzǵan basy shaqshaqaidyń ju­myrt­qasyndai kógis; tóbesi sopań; qulaǵy tym rabaisyz úlken; aq jarǵaq, alaman qulaq alysta áldebir dybysty sezgendei eleń etip, ilgeri umtylyp tyń tyńdap qalǵandai». Bul – portret psihologiiasynyń klassikalyq úlgisi.

Aral teńizi qazaqtyń yryzdyǵy edi. Ata-babalarymyzdyń ósip-ór­ken­degen ólkesi edi. Osy bir keleli oidy Kálen bylaisha kesteleidi: «Aý, Aral, qarashekpenniń baiy qa­zyp shyǵarǵan teńiz emes, qudai ber­gen bárimizge ortaq teńiz emes pe?».

Nemese: «Qarakózder men aina­kózder de qyz óńirine qadaǵan kúmis teńgedei jyltyldaidy»...

Ebeisinniń «tońy oiylma­ǵan­dai tobarsyǵan beti búlk etpedi» dep jazady. Taǵy da «bókken bal­shyqtai» dep ústemelei túsedi. Naǵyz qaiyrymsyz, júregi elji­re­meitin jannyń bet-álpetin, iaǵni kón betin ainytpai kelisti kel­tirgen. «Jalǵyz túieli sholaq kósh­tiń ishinde Qara kempir men shiettei balalardy úiine jolatpaǵan-dy».

Dostyń tatar saýdageri Temirke týrasynda: «Iá, Temirke degen qur­dym shyqty ǵoi. Qudaidyń kók teńizin de buiyrtpai, ózine enshilep aldy» degeninde, qazaqtyń óz qoly óz aýzyna jetpegeniniń dáleli.

Sofy Allaiardyń «Maǵyna ke­niniń kilti – til, oǵan bir núkte artyq tússe ziian bolady» degeni bar. Ábeńniń tutastai kórkem shyǵar­mashy­lyǵyna tán bir sipaty – sózdi dál qoldaný iaǵni oi men sózdiń úile­simin muqiiat qadaǵalaý, zerdeleý, paiymdaý.

Sóz – oidyń sáýlesi, danalyq­tyń, kósemdiktiń, kóregendiktiń, estiliktiń kórsetkishi. Kórkemsóz she­beri  Ábeń oidyń asylyn; sózdiń shol­panyn suryptap, iriktep, irisin, tirisin qoldanady. Esbol qariia, Móńke men Álizanyń onynshy balasy o dúnielik bolǵanda: «Sen ólgen balańa jylap jatyrsyń, meniń, tym qurysa, molada da tilekshim joq ekenin nege oilamaisyń» degen só­zindegi atan ǵana arqalarlyq zil salmaq bar deseishi!

Táńirbergenniń aǵasy Qudai­men­dege keńesi: «Baqyt – basqa qon­ǵan qus, qolyna shybyq ustaǵan jas baladan da qorqady».

Elamannyń tektiligi jóninde ait­saq, onyń jetinshi atasy Toiǵo­ja batyr qyzyl qyrǵyn soǵysta «jaý marqaiyp ketedi» dep, sa­daq oǵy tigen aiaǵyn qanjyǵaǵa qaiy­ryp bailap tastap soǵysa beripti. Keiin ushyna tiip, ólýge qaraǵanda bi aǵasy Qydyrbai synyqshy al­ǵyzyp, tizeden tómengi jaǵyn kes­kizip tastatqan edi. Sonan el ara­syna «aqsaq bóri» atanyp edi. Toi­ǵoja batyr ne úshin soǵysty? Ómiri joryqta ótkende kókeiindegi arman ne? Biz she? Bizdiń neni utyp, neden utylǵanymyzdy kim biledi?»

Táńirbergenniń aldamshy jal­ǵan jaiyndaǵy ishki monologyn tyńdaiyq:

«It ómirde men qimaityn ne qal­dy?» dedi. Ústindegi aspan ba? Shaqyraiǵan kún be? Bedeý qatyn­dai bezerip alǵan myna adyra qal­ǵyr qara jer me? Álde, ury tona­ǵan úidei ózegi talǵan kisige bere­tin bir jutym sýy joq shól me? «Opasyz dúnie». Abzaly – kóńil toryqpasyn. Kóńil toryqsa – osynsha dúnieden tyrnaq iliner túk tabylmaitynyn qaitersiń. Qyzyǵy taýsylǵanda, bu da kóńiliń sýyǵan qoinyńdaǵy qatynyńdai qadir de, qasiet te qalmai ma, qalai?

Adamnyń sirá da aqylyna syi­mai­tyn túpsiz tuńǵiyqtyń tereńi sanańa jetpeitini belgili. Al... onyń bergi jaǵy she? Álginde aýzy túkti kápir alqymyńnan al­ǵanda esińde me, aspan nebári ul­taraqtai bop, dúnie kúigen teridei búrisip qalyp edi».

«Átteń, ne paida, sen... iá, sen, tym qurysa, sol álgi ultaraqtai bú­rise qalǵan aspannyń ar jaǵynda jat­qan jumbaqqa ne sanań, ne zer­deńniń jetpegenin qaitersiń...

Adamdy adamǵa aidap salǵan biz emes, zaman edi ǵoi. Oý, zamanym qas­qyr bolsa, men qalai kógendeýli qozy bolam?

«Pissimillá rahman rahim». Ja­ńa ǵana shaiyp jýǵandai kógildir as­pan imany betinde móldirep tur eken.

Jaratýshy Ie-aý, endigi aqiqat ta, adaldyq ta aspanda qalǵan ba? Myrza Táńirbergen «Aspan ádil! Ádil!» dep, osynaý opasyz sum jalǵannan kesh baiqaǵan bir shyn­dyqty jahannamǵa jar sal­ǵysy kelip edi. Át-teń dúnie, úni shyqpady...»

Ábeńniń «Ádebiet – ádep» dep jaz­ǵany bar, ádep bar jerde ádildik saltanat qurady. Adamzattyń ab­zaldyq qasietteriniń ulysy – ádil­dik. Zamannyń, qoǵamnyń, adam bala­synyń kórkeiýi de, júgineri de – ádildik. Tirshiliktiń buralań joldary men soqpaǵynda temirqazyq juldyzyndai adastyrmaityn da – ádildik. Qalai bolǵanda da Táńirbergenniń ádildikti, tazalyqty moiyndaýy da tamasha bir sheshim, esti tirilerge erekshe eskertý. Sý­retker qaǵidaty osy.

Ushan-teńiz kórkemdik tá­jiribe­lerge tolyqqan, jal­py­halyqtyq til­dik qoryna bai, oi-órisi, qiial óresi, bilimi baitaq, tarihi derek­terge júgingen, sý­retkerlik kóz­qa­rasy kemel Ábdi-jámil Nurpeiis­tiń «Sońǵy paryz» dilogiiasynda teńizdiń tartylýy, ózen-kóldiń sar­qylýy, jerdiń azǵyn-tozǵyn kúi­ge dýshar bolýy, topyraqtyń qu­ramynda tuzdyń kóbeiip, tushy sýdyń kózi qurdymǵa joǵalýy, kiikterdiń teńizdiń ashy sýyn iship qyrylýy, yrǵalǵan qalyń eldiń aýa kóshýi áleýmettik-psihologiialyq tur­ǵydan kelisti óriledi. Shyǵarma syr dariiasy ispetti. Mundaǵy bas­ty keiipkerler Jádiger, Ázim, Bákizat, Sary Shaia, Qojban, Kót­­kenshek Kóshen sonshalyqty na­nymdy, ózindik minez-qulyq erek­shelikteri men sipattarǵa bai. Negizinde, «Sońǵy paryz» dilogiia­sy dúrkiregen dúlei jahandaný zamanynyń zarly joqtaýyndai.

Taibýryldyń shabysyndai shamyrqanǵan qýatqa ie Ábeńniń «Kýrliandiia» romanynan bastap, «Qan men ter» trilogiiasyna deiingi, odan bergide jalǵasqan «Soń­ǵy paryz» dilogiiasynda bir ǵasyr­dyń, bir halyqtyń tutas taǵ­dyry men tarihy barynsha sýret­kerlikpen kórsetilgen.

Asyly, halyqtyń kórkem oiy men ulttyq sanasy tarihynda abyz Ábeńniń shyǵarmalary airyqsha bir kórkemdik múlik.

Serik NEGIMOV,

filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor

"Egemen Qazaqstan"