ەلەم ەدەبيەتٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ ساناتىنداعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸ ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸستٸڭ «قان مەن تەر» اتتى ەپيكالىق دەستٷردٸڭ ٷزدٸك ٷلگٸلەرٸنە جٷگٸنگەن دەۋٸرنامالىق تريلوگيياسىندا حح عاسىر ٸشٸندەگٸ تاريحي-ەلەۋمەتتٸك, ساياسي-قوعامدىق تٷبٸرلٸ ٶزگەرٸستەر, پسيحولوگييالىق قايشىلىقتار مەن عالامات وعاش وقيعالار, اپالاڭ-توپالاڭ, الاعاي دا بۇلاعاي سويقان زاماننىڭ جانشوشىرلىق كٶرٸنٸستەرٸ, ەل, حالىق, جەر, تەڭٸز تاعدىرى بارشا شىندىعىمەن شىنايى, كەلٸستٸ جىرلانعان. وتارشىلدىقتىڭ قامىتىن مىقتاپ كيگەن, نوقتالى كٷيگە تٷسكەن ۇستارانىڭ جٷزٸندە, ينەنٸڭ ۇشىندا تٸرشٸلٸك كەشكەن تۇتاستاي قازاق جۇرتىنىڭ ٶلشەۋسٸز كٷيٸنٸش-قاسٸرەتٸن, تاقسٸرەت-توزاعىن ايتقاندا پ.يا.چااداەۆتىڭ فيلوسوفييالىق حاتتارىنداعى: «روسسييا بٷكٸل ادامزات مويىندايتىن زاڭداردى, شارتتاردى, جارعىلاردى جۇلا تارتىپ, بۇرا تارتىپ, ٶزٸنٸڭ مۇرات-ماقساتتارىنا جۇمسايدى» دەيتٸن جانى بار پٸكٸرٸنە باس شۇلعيسىڭ. ازۋلى دەرجاۆانىڭ قازاقتىڭ كٶرگەندٸ قاۋىمىن, زەردەلٸ, سەۋلەتتٸ قوعامىن, ۇلى دالانىڭ اسىل يگٸلٸكتەرٸن ەلەم-تاپىرىق, جٶن-جوسىقسىز حالگە تٷسٸرٸپ, ۇلت تاعدىرىن قۋىرشاققا اينالدىرعانى, اي مٷيٸزدٸ سەركەلەرٸن «قۇلاق-شەكەدەن سوققى جەگەن جىلقىداي قالتاقباس» ەتكەنٸ «قان مەن تەر» شىعارماسىندا زييالى وقىرماننىڭ ساي-سٷيەگٸن, جان-جٷيەسٸن سولقىلداتا جازادى. بۇل ورايدا رەسەيدٸڭ ويشىل قايراتكەرٸ لەۆ اننينسكييدٸڭ «نۇرپەيٸسوۆ رومانى – دالا پسيحولوگيياسىنىڭ ەنتسيكلوپەديياسى. «قان مەن تەر» – ۇلتتىق عارىشقا تەن مٸنەزدەر گالەرەياسى» دەۋٸ قيسىندى, دۇپ-دۇرىس.
عاسىر كٸتابىندا التىن بالىق ٷيٸرٸندەي شوقتىعى بيٸك دارا كەيٸپكەرلەر شوعىرى بار: ٶسۋ, ٶركەندەۋ جولىندا ٶنەگەلٸ, ٶرەلٸ تۇلعا دەرەجەسٸنە جەتكەن ەر مٸنەزدٸ, جانى اق شٷبەرەكتەي ەلامان, كٶزقاراسى, تانىمى, ۇستانىمى ورتاق, تاعدىرلاس, مۇراتتاس, تٸلەۋقور دوس, مٶڭكە, راي, كەلەندەر; اقىلدى دا ايلاكەر, سەرٸ, جەر تٷبٸنەن ويلايتىن تەڭٸربەرگەن; ونىڭ اعاسى «قاراتاز», «قويلى تاز» اتانعان مىڭدى ايداعان دەۋلەتتٸ باي, بولىس قۇدايمەندە مەن الدابەرگەن سوفى, ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەلٸ, ٶمٸرٸ شىتىرمان-شىرعالاڭعا تولى, قارا داۋىلعا قارسى ۇشقان قىرانداي قايسار, باسىنا بۇلت ٷيٸرٸلگٸش, سٷرٸنگٸش, بەينەتقور, اق مانارداي اقبالا; سۋعا باتپايتىن, وتقا جانبايتىن سۋدىر احمەت, جاقىندى ٷيٸرٸپ, الىستى قايىرىپ, ٷزٸگٸڭدٸ جالعاپ بٷتٸندەيتٸن ەل جاقسىلارى «حالىق اتاسى» ەسبول قارييا, قارا ەمەندەي سٷيەۋ قارت, «اۋزى دۋالى» ەلٸبي, بەيپٸل اۋىز قاراقاتىن, ابزالدىق پەن ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸ جوعارى دوستىڭ اناسى اقىلمان اق كەمپٸر, اللا مٸنسٸز جاراتقان لاعىل-گاۋھار ايعانشا, ورىس ساۋداگەرٸ تەنتەك شودىر (فەدوروۆ), كۋرنوس يۆان مەن تاتار ساۋداگەرٸ تەمٸركە, قازاق ساۋداگەرٸ ەبەيسٸن, جالشى جالمۇرات شالقار شاھارىنداعى جۇمىسشى قوزعالىسى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ – ادۋىن ٶزٸمشٸل, ٶكتەم, ٶركٶكٸرەك ميۋلگاۋزەن مەن قارت جۇمىسشى وزنوبين جەنە ت.س.س.
يە, الۋان-الۋان كەيٸپكەرلەر, تاعدىرلار, حاراكتەرلەر, مٸنەزدەر. ەربٸر كەيٸپكەردٸڭ بولمىسىندا, ٸس-ەرەكەتٸندە, مٸنەز-قىلىعىندا, داعدى-ماشىعىندا, كٶزقاراسىندا, دٷنيەتانىمىندا حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك تاعدىرى بار. تاريحي-ەلەۋمەتتٸك, ساياسي-قوعامدىق ورتانىڭ ەسەرٸ, سۋرەتٸ بار. ۇلت سۋرەتكەرٸ ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸس ەربٸر قۇبىلىستىڭ, ەربٸر وقيعانىڭ, جاعداياتتىڭ بٷگە-شٸگەسٸن, سەبەبٸن, نەگٸزٸن ىجداعاتتايدى, حاس تامىرشىداي دٶپ تٷسەدٸ.
مىسالى, ەلاماندا تەكتٸلٸك بار. ەكەسٸ ناۋان سٷيەۋ قىزى اقبالانى اتاستىرادى. ول قۇدايمەندەنٸڭ جىلقىسىن باقتى. بٸردە قۇدايمەندەنٸڭ ۇلى قۇم بويىنداعى قۇداسىنان قالاپ العان جەل جەتپەس جٷيرٸگٸنٸڭ قارنىن كٶكجال قاسقىر جارىپ كەتكەندە قۇدايمەندە:
– ەي, يت! سەن ٷيٸرگە سالاتىن ايعىرىم با ەدٸڭ?
سەن مەنٸڭ جىلقىشىم بولا-سىڭ, – دەپ اقىرىپ, ەلاماندى قامشىمەن قاق باستان تارتىپ جٸبەرٸپتٸ».
ەلامان دا بۋراداي بۋىرقانىپ, شامىرقانىپ اتىنا قارعىپ مٸنٸپ, قۇدايمەندەگە بارىستاي اتىلعان ەكەن.
– ەي, قۇدايمەندە!.. جىلقىڭ ەنە! دٷنيە كەزەك. كٷنٸم تۋسا, كٶرەرمٸن, – دەدٸ دە, ەلامان ات باسىن بۇرىپ, قۇيىنداتىپ, الا جٶنەلدٸ».
ەندٸ ەلاماننىڭ ٶمٸر جولى باسقا بٸر ارناعا ويىستى. پرومسال اشقان ورالدىق باي ورىس تەنتەك شودىرعا جالداندى. ورىس-گەرمان سوعىسى تۇتانىپ, بالىقتىڭ باعاسى دا شارىقتاپ كەتكەن ەدٸ.
بالىقشىلار ەلامان, مٶڭكە, راي, دوس, قۇلتۋما تەڭٸز ٷستٸندە. بالىق تاپسىراتىن ساراي – مۇزقالا بار. تەڭٸز – قازاق جەرٸندە, يگٸلٸكتەرٸ – جات قولىندا. بالىقشىلار بٸر اسىمدىق بالىق السا, فەدوروۆتٸكٸ دەپ.
– بۇل جاققا مەن يمان ٸزدەپ كەلگەم جوق, – ەندٸگٸ جەردە مەنەن ۇلىقساتسىز بٸر شاباق المايسىڭدار – دەيتٸن.
تەنتەك شودىردىڭ بالىقشىلاردى قورلاۋى, ماسقارالاۋى تٶتەنشە ەدٸ. مىسالى, مٶڭكە مەن ەليزا شيەتتەي توعىز بٷلدٸرشٸنٸن جەر قوينىنا بەرٸپ, ەندٸ سٷت كەنجەسٸنٸڭ شىراعى سٶنگەندە جەرلەۋگە دە مۇرسات بەرمەي, تەنتەك شودىر وسپادارلىق جاساپ, بالىقشىلاردى مۇز ٷستٸنە شىعارماقشى بولىپ, سٷزەگەن بۇقاداي ەلاماننىڭ ار-نامىسىنا تيٸپ: «از-ي-ات! ديكار!» دەپ جاعىنان وسىپ جٸبەرگەنٸ بار.
جەل قۋعان قاڭباقتاي تەنتەك شودىردىڭ جايىن جاس وفيتسەر فەدوروۆ بىلايشا پايىمدايدى: «ەندٸ باقسا... ەكەسٸ بايعۇس, كەرەك دەسە كٶزٸ تٸرٸدە ادامعا ۇقساپ دۇرىس ٶمٸر سٷرمەپتٸ. قاتىن, بالا اندا, ٶزٸ بۇندا. ات اياعى جەتپەيتٸن قۋ دالادا تٸلٸ, دٸنٸ بٶلەك جابايى حالىق اراسىندا ەسٸل-دەرتٸ مال تابام, باي بولام دەپ جانىن جالداپ جٷرگەندە, اقىرىندا كٸسٸ قولىنان قازا تاپتى. سٷيەگٸ دالادا قالدى. كٷل شىققانداي, ٶلٸگٸن دە اۋىل سىرتىنداعى تٶبەنٸڭ باسىنا اپارىپ, تٸزەدەن قازعان شۇقىرعا كٶمە سالىپتى. قابٸر باسىنا شانىشقان اعاش كرەستٸ دە وسى اۋىلدىڭ تٷيەلەرٸ سٷيكەنٸپ قۇلاتىپ كەتٸپتٸ».
سٶز زەرگەرٸ ە.نۇرپەيٸس جاس وفيتسەردٸڭ تٷرٸن, كەسكٸنٸن, كەكەسٸنٸن, ٶزٸمشٸلدٸگٸن جەنە قۇدايمەندە, تەمٸركە, اقساق جاگورلاردىڭ «جەل سوققان قامىستاي جاپىرىلىپ, يٸلٸپ-بٷگٸلٸپ» جاتقانىن قىزعىلىقتى سۋرەتتەيدٸ.
ەلامان مەن ٸنٸسٸ رايدىڭ قول-اياعىن كٸسەندەپ شالقارعا ايداپ بارا جاتقاندا تٷيە قوراعا قامايدى.
ايعانشانىڭ اناسى:
– بۇل ٷيگە قونعىلارىڭ كەلسە, بار, بارىڭدار, انالاردى الىپ كەلٸڭدەر! – دەدٸ اقىرىپ.
– قارييا-اۋ, ولار كٸسٸ ٶلتٸرگەن, قىلمىس...
– ٶي, قارابەت! يمانسىز. قانشا كٸسٸ ٶلتٸرسە دە, ولاردىڭ قىلمىسى سەندەردٸڭ قارا جٷرەك, تاس باۋىرلىقتارىڭنان ارتىق بولماس.
اسىلى, كەيۋانانىڭ سٶزٸندە ٸزگٸلٸكتٸڭ جۇپارى ەسكەندەي.
جازۋشى ە.نۇرپەيٸس ەلامان مەن ويى وزىق كەمپٸردٸڭ اراسىنداعى ديالوگتى بىلايشا ٶربٸتٸپ ٶرٸستەتەدٸ:
– قادٸرلٸ انا, بٸز تەڭٸز جاعاسىندا تۇراتىن بالىقشىلار اۋىلىنانبىز.
– ە-ە! «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى». نە بولارىنا كٸمنٸڭ كٶزٸ جەتكەن, – دەدٸ كەمپٸر. سەل وتىرعاسىن جٷزٸن ەلامانعا قايتا تٸكتەپ – جٶنٸڭدٸ بٸلمەسەك تە جٷزٸڭدٸ بٸرٸنشٸ رەت كٶرٸپ وتىرمىن. قايدان بٸلەيٸن, ادام الاسى ٸشٸندە عوي. تٷرٸڭە قاراسام, يمانمەن قاپتاپ قويعانداي ەكەن, – دەپ ەدٸ كەمپٸر, ەلاماننىڭ ٷسٸك شالعان بەتٸ سۇرلانىپ, بٸراز وتىرىپ بارىپ:
– كٸسٸ ٶلتٸرۋ كەسٸبٸم ەمەس ەدٸ, قادٸرلٸ انا. قۇدٸرەتٸ جٷرٸپ تۇرعاندار وعان قويدى ما دەپ, دەمٸ دٸرٸلدەپ توقتادى دا, – قىسقا كٷندە قىرىق ٶلە بەرگەسٸن, قايتەيٸن, تىم قۇرىسا, بٸرٸن ٶلتٸرٸپ جاستىعىمدى الىپ جاتقىم كەلدٸ. قادٸرلٸ انا, بٸزدٸڭ جايىمىز وسى, – دەدٸ.
كەمپٸر ٷلكەن ۇلى تٶلەۋگە قوي سويعىزىپ, قوناقاسى بەرگٸزەدٸ.
كەمپٸر ەلامانمەن ەمەن-جارقىن سٶيلەسٸپ وتىرىپ: – بٸر ٸستٸ ٸستەپ سالعان ەكەنسٸڭ, شىراعىم. وڭ-تەرٸسٸن بٸز قايدان بٸلەيٸك. تەك, ەيتەۋٸر, ٶزٸڭنەن تٶمەن ەلدەكٸمدەردەن قورلىق كٶرٸپ, كٷندە-كٷندە ٶلە بەرگەنشە, بٸر تٸرلٸكتە بٸر ٶلگەن دە دۇرىس شىعار, – دەدٸ.
ول تەجٸريبە, تٷيسٸك, اقىل, قازاقى مٸنەزدٸڭ سٶزٸن جەتكٸزگەن.
«قان مەن تەر» ۇلتتىق ەپوپەياسىنىڭ بٸرٸنشٸ كٸتابى «ىمىرتتا» قۇدايمەندەنٸڭ بولىس سايلانۋى, تەڭٸربەرگەننٸڭ ەكەسٸ ابىرالى نايزاگەر مەن ەلاماننىڭ ەكەسٸ ناۋاننىڭ ايقاسى, مٶڭكە قاسٸرەتٸ, كەلەننٸڭ قۇدايمەندەنٸ جۋان دويىرمەن قاق باستان قاقىراتا سٸلەيتۋٸ, تەڭٸربەرگەننٸڭ بولىس اعاسى قاراتازعا كەلەننٸڭ كٶزٸن جوي دەپ كەڭەس بەرۋٸ, ولاردىڭ ۋريادنيك الدىندا جالپاقتاۋى جەنە كەلەن مەن ەلاماندى وڭدىرماي سٶگۋٸ, كەلەن, مٶڭكە, تەڭٸربەرگەننٸڭ ۇشىراسۋى, پەشٸر مەن وقىعان جٸگٸت جاساعانبەرگەننٸڭ جالعان ايتۋى, كەي رەتتە پەشٸر بالا كەلەندٸ قول-اياعىن ماتاپ ۇستاۋعا وقتالعاندا جاساعانبەرگەننٸڭ «سەنٸ دە حالقىڭ وقىعان, كٶزٸ اشىق ازاماتىم دەيدٸ-اۋ! ورىس تٸلٸن سەن ٶز ەلسٸزٸڭدٸ تالاۋ ٷشٸن ٷيرەنگەن ەكەنسٸڭ عوي» دەۋٸ قانداي ەسەرلٸ, كەلەننٸڭ تۇلعاسى مەن ٸستەرٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر, سەرپٸنٸ سەگٸز قۇدايمەندەنٸڭ ەبەيسٸن ٷيٸندە كەلەندٸ سوققىعا جىعۋى, ەلاماننىڭ سٸبٸرگە ايدالۋى, تەڭٸربەرگەننٸڭ اقبالانى ٷيٸنە كٸرگٸزٸپ الۋى, ەلٸبيدٸڭ قىزى بٶبەكتٸڭ ۇزاتىلۋ تويى, اق پاتشانىڭ قازاق جٸگٸتتەرٸن سولداتقا الۋى, ەلاماننىڭ ەلگە ورالۋى, كۋرنوس يۆاننىڭ قانىپەزەرلٸگٸ ياعني بٸر بٶشكە قارامايدى تەڭٸز جاعاسىنداعى ەل رىزدىعى قامىسقا وت قويۋى, اق پاتشانىڭ جازالاۋشى وتريادىنىڭ كٷلپارشاسى شىعىپ ويسىراۋى, كەلەننٸڭ ەسكەري ٶنەرٸ مەن ٶنەگەسٸ, سۋدىر احمەتتٸڭ كەلەندٸ «ابىلايشا اق كيٸزگە كٶتەرٸپ حان سايلاماق» نيەتٸنٸڭ بولۋى ٷزدٸك سۋرەتكەرلٸكپەن ٶرنەكتەلەدٸ.
«سەرگەلدەڭ» رومانىنىڭ تاقىرىپتىق, سيۋجەتتٸك وقيعالارىنا دەن قويساق, مۇندا قوڭتورعاي حالىقتىڭ اتاقونىسىنان اۋا كٶشۋٸ, جوقشىلىق, قايىرشىلىق, تاسباۋىرلىق, نەشە تٷرلٸ الىم-سالىقتىڭ كٶبەيۋٸ (مىسالى, اق قوي سالىعى), جۇمىسشىلار ەرەۋٸلٸ, ون التىنشى جىلى قارا جۇمىسقا جەگٸلگەن جٸگٸتتەردٸڭ ەلگە ورالۋى, تەڭٸربەرگەننٸڭ ەلامان مەن كەلەننٸڭ كٶزٸن قۇرتۋى, اقبالانىڭ ٷستٸ-ٷستٸنە تاعدىردىڭ تالقىسىنا ۇشىراي بەرۋٸ, بەزبٷيرەك ەبەيسٸننٸڭ سٷيەۋ قارتتى تابالاۋى, «كٸسٸ كٶڭٸلٸن ەرٸدەن توپشىلايتىن», «جەر تٷبٸنەن ويلايتىن» ەسبول قارييانىڭ شالقارعا ەلاماندى ٸزدەپ كەلۋٸ, بالىقشىلار اۋىلىنىڭ قىسقا كٷندە قىرىق قىرقىسىپ, بەرەكە-بٸرلٸكتەن ايىرىلۋى, ميۋلگاۋزەن مەن ەلاماننىڭ جاعا جىرتىسۋى, سەليۆانوۆ ەلاماندى رەۆوليۋتسييالىق كٷرەسكە تارتپاقشى ەدٸ, بٸراق وعان ەلاماننىڭ كٶنبەۋٸ, «ەسكٸ قىستاۋ – ەلدٸڭ قۇتى» دەگەندەي ەلاماننىڭ «نەلەر زاماننان اتا-بابالار جايلاپ, ۇرپاق ٶسٸرگەن, ٶسكەن, ٶنگەن جەرٸنە» ورالۋى, عازيز جاندارمەن ديدارلاسۋى, سٷيەۋ قارتپەن امانداسۋى, تٷرٸكپەندەر قاھارى, شاپقىنشىلىعى, دەستٷرٸ سۋرەتكەر ە.نۇرپەيٸس تٸلٸمەن ايتقاندا, «بەتٸ بٸر قاتتى زاماننىڭ كەيپٸ» كەڭٸنەن كەمەل سيپاتتالادى.
زوبالاڭ زامان, قان كەشۋ, قازاقتىڭ قاسيەتتٸ جەرٸنە وت پەن سۋداي شارپىسقان اقتار مەن قىزىلداردىڭ ٶڭمەڭدەپ, باسا-كٶكتەپ حالىقتى قانجوسا قىرعىنعا, اشارشىلىققا, ٷركٸنشٸلٸككە, داعدارىسقا ۇشىراتۋ جايى «كٷيرەۋ» رومانىندا كٶركەمدٸك قۋاتپەن, ٶنەرپازدىق قۇلشىنىسپەن جىرلانادى. دەۋٸر داۋسىنداي روماننىڭ باستى كەيٸپكەرلەرٸ – ميۋلگاۋزەن, ورىس-تٷرٸك سوعىسىندا پولك باسقارعان حان – داۋروۆ, وزنوبين, سەليۆانوۆ, دياكوۆ, گەنەرال چەرنوۆ, روتميستر روشال جەنە دە ادميرال كولچاك (جازۋشى كولچاك وبرازىن سومداۋ ماقساتىندا جوعارعى ستاۆكادا قىزمەت ٸستەگەن گەنەرال-لەيتەنانت, بارون الەكسەي بۋدبەرگتٸڭ كٷندەلٸگٸندەگٸ مەلٸمەتتەردٸ پايدالانعان) پەن اتامان دۋتوۆتىڭ ەسكەري قيمىلدارى تۋراسىندا. سونىمەن قاتار سول بٸر زاماننىڭ ايعاعىنداي, ايناسىنداي, كۋەگەرٸندەي «كٷيرەۋدٸڭ» كٶركەمدٸك-ەستەتيكالىق مازمۇنى مەن ارحيتەكتونيكالىق-قۇرىلىمىنا جويقىن قىزمەت جاسايتىن بەلومىرتقاعا لايىق قاھارماندار: ەلامان, اقبالا, تەڭٸربەرگەن, جاساعانبەرگەن بار. وقيعا وسىناۋ كەيٸپكەرلەردٸڭ قاتىسۋىمەن ٶرٸستەيدٸ.
«قان مەن تەر» تريلوگيياسىنىڭ كٶركەمدٸك-ستيلدٸك بٸتٸمٸندە, سۋرەتكەردٸڭ فيلوسوفييالىق ويلاۋ جٷيەسٸندە, سٶز ساپتاۋ مەدەنيەتٸندە قىمبات ەسەر تۋدىرارلىق, تەرەڭ ويلاندىرارلىق, دٷنيە-جالعاننىڭ, كەيٸپكەر جانىنىڭ ىرعاعىن تٷسٸندٸرەرلٸك, زاماننىڭ, قوعامنىڭ, تاريحتىڭ, ۇلتتىق دٷنيەتانىمنىڭ, دەستٷردٸڭ مەن-ماعىناسىن ۇقتىرارلىق مەيلٸنشە ٸشكٸ سىرعا, استارعا, يشاراتقا, يٸرٸمگە, ەۋەزگە, سۋرەتكە, پٸكٸرگە باي بارىنشا ورالىمدى, كٶركەمدٸك قۋاتقا كەمەل كەسەك-كەسەك, تٷيدەك-تٷيدەك پوەزييالىق سيپاتتاۋلار, مەڭزەۋلەر, شەندەستٸرۋلەر, سالىستىرۋلار, تەڭەۋلەر, مەتافورالار, فيلوسوفييالىق افوريزمدەر جەتكٸلٸكتٸ. ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸس ەربٸر وي ورامى, سٶيلەمٸ, سٶز قولدانۋ تەسٸلٸ ۇشقىر تٷيسٸككە يە سۋرەتكەرلٸك كٶزقاراستان, فيلوسوفييالىق جٸتٸ پايىمنان, ارتىقشا زەردەلٸلٸك پەن زەرەكتٸكتەن تۋىندايدى.
اكادەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆتىڭ كٶرسەتكەنٸندەي, نۇرپەيٸسوۆ تريلوگيياسى «وتانىمىزدىڭ عاسىرلىق تاريحىنىڭ ايناسى» دەۋٸندە كٶل-كٶسٸر سىر بار. جازۋشىنىڭ ەربٸر سٶزٸنٸڭ كٶركەمدٸك قىزمەتٸ مەن ماقساتى دا ٶزگەشە. وسى ورايدا «ىمىرت» رومانىنىڭ قۇلاق كٷيٸ ٸسپەتتٸ «...بەتٸم-اي!.. ماسقارا-اي!..» دەيتٸن قاراقاتىننىڭ جان داۋىسىنداي ايبارلى ايعايى شىلبىرىن ۇستاتپايدى. ەگەر دە شىعارمانىڭ تۇتاستاي ەلەۋمەتتٸك-يدەيالىق مازمۇنىنا, زاماننىڭ كەسٸر-كەساپاتتارىنا, مىڭداعان ماشاقاتتارىنا, حالىقتىڭ تراگەديياسىنا وي كٶزٸمەن بارلاساق, شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, زارلى زاماننىڭ سۇلباسىن ەلەستەتەتٸن نالىس, سٶگٸس تولعاۋ.
ەر كەيٸپكەردٸڭ ٶزٸندٸك بولمىسى, ٶزٸندٸك كٶزقاراسى, ٶزٸندٸك بايلام-تٷسٸنٸگٸ, ٶزٸندٸك ەرەكەتٸ, ٶزٸندٸك داعدى-ماشىعى بار, ٶزٸندٸك ويلاۋ مەن سٶيلەۋ مەنەرٸ بار. بۇ دا ەبەڭنٸڭ رومان جانرىنىڭ كٶركەمدٸك شارتتارىن, كيەلٸ ۇلىق قاسيەتتەرٸن جٷيرٸك مەڭگەرگەندٸگٸنٸڭ دەلەلٸ.
ايتالىق, قۇدايمەندەنٸڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸك, ٶمٸر جولىنداعى ۇستانعان ماقسات-مۇراتىن: «قاراتاز دٷنيە بوعىن دومالاتقان قارا قوڭىز ەمەس پە?!» دەپ بٸر سٶيلەممەن قايىرادى.
سۋدىر احمەتتٸڭ ادامي قالپى بيجامالعا ايتقانىنان-اق كٶرٸنەدٸ:
«وۋ! وي! بيجامال-اۋ, تەڭٸز... بۇل تەڭٸز شە... ٷي ٸرگەسٸندە شالقىپ جاتقان كٶك تەڭٸز بار-اۋ, تٷبٸ جوق ىرزىق قوي. كٶكتەن سالبىراپ تٷسٸپ تۇرعان نەسٸبەڭ عوي... پٸسۋلٸ اسىڭ عوي».
ەبەڭ ٶز كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ سىرتقى تٷر كەلبەتٸن, كٶرٸنٸس-كەيپٸن, مٸنەز-قۇلقىن, مورالدىق-پسيحولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن, جٷرٸس-تۇرىسىن, سونىمەن قاتار كەيٸپكەردٸڭ حاراكتەرٸن تٷرلٸشە جاعدايلار بارىسىندا, كٷردەلٸ, قات-قابات تارتىستاردا سىن تالقىسىنا ارالاستىرىپ, اتان تٷيە كٶتەرەتٸندەي زٸل باتپان بەينەت پەن ازاپتى ٷيٸپ-تٶگٸپ شەبەرلٸكپەن ەسەرلٸ بەينەلەيدٸ.
سەرٸلٸك پەن كٶكجالدىقتى بولمىسىنا دارىتقان جاس جايناق كەلەندٸ «ەر تالى ايعىر جالىنداي سۇيىق مۇرت تٸكٸرەيٸپ, قارا سۇر بۇجىر بەتتٸڭ تٷسٸ قاتتى بۇزىلىپ كەتكەن ەكەن» دەپ سۋرەتتەيدٸ.
اتالى جۇرتتىڭ باسى, التىن ەردٸڭ قاسى سٷيەۋ قارت حاقىندا: «اپپاق قۋداي شالدىڭ ساقال-شاشى تۋ سىرتىنداعى تەرەزەدەن تٷسكەن قىسقى كٷننٸڭ سەۋلەسٸنە شاعىلىسىپ, قاق تٶردە قازىقتاي شانشىلىپ اپتى? ٷيٸنە كەلگەن ەبەيسٸندٸ كٶزگە ٸلمەدٸ. جٷرەك تٷكپٸرٸندە ەلامان مەن رايدىڭ ۇستالعانى مازاسىن ەبدەن العان-دى. ٸشتەي ىزا بۋىپ, ەبەيسٸنگە كٶز قيىعىن قادايدى. وسى بٸر مەزەتتٸ: «كٶز قيىعىندا: «جۇرت سەنٸ تٶرە دەپ تٶبەسٸنە كٶتەرە بەرسٸن. ٶزٸڭ دە تٶرە بولۋعا تىرىسىپ, ٶڭٸرٸڭە جەز تٷيمەلەرٸڭدٸ جالتىراتىپ تاعا بەر... بەشپەت, شالباردى دا سىپتاي عىپ تارىلتىپ, قانشا تىراشتانساڭ دا, سەن ەلٸ شٸپ-شيكٸ بالاسىڭ» دەگەن كەكەسٸن تۇرعانداي» دەپ, قارتتىڭ ٸشكٸ ويىن پاش ەتەدٸ.
بٸر ۇرتى ماي, بٸر ۇرتى قان, بٸر قولىمەن وت كٶسەيتٸن, بٸر قولىمەن شوق كٶسەيتٸن قۇدايمەندەنٸ «ٸركٸت قۇيعان مەستەي, لىقىلداپ مايعا بٶككەن دەنەسٸن ەرٸ-بەرٸ شايقاپ, ىرق-ىرق كٷلدٸ» دەپ كەلٸستٸرٸپ جازادى.
سۋدىر احمەتتٸڭ وبرازىن تاماشالايىق: «ٶن بويىندا ويداعىداي عىپ جاراتقان بٸر مٷشە جوق ەكەن. نە ارتىق جاساپ اربيىپ, نە كەم جاساپ ويسىراپ مٸن بوپ تۇر; بٸر باس پەن بٸر بەت الدىنىڭ ٶزٸندە تالاي وعاشتىق بار; ۇستارامەن تىقىرلاپ العىزعان باسى شاقشاقايدىڭ جۇمىرتقاسىنداي كٶگٸس; تٶبەسٸ سوپاڭ; قۇلاعى تىم رابايسىز ٷلكەن; اق جارعاق, الامان قۇلاق الىستا ەلدەبٸر دىبىستى سەزگەندەي ەلەڭ ەتٸپ, ٸلگەرٸ ۇمتىلىپ تىڭ تىڭداپ قالعانداي». بۇل – پورترەت پسيحولوگيياسىنىڭ كلاسسيكالىق ٷلگٸسٸ.
ارال تەڭٸزٸ قازاقتىڭ ىرىزدىعى ەدٸ. اتا-بابالارىمىزدىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەگەن ٶلكەسٸ ەدٸ. وسى بٸر كەلەلٸ ويدى كەلەن بىلايشا كەستەلەيدٸ: «اۋ, ارال, قاراشەكپەننٸڭ بايى قازىپ شىعارعان تەڭٸز ەمەس, قۇداي بەرگەن بەرٸمٸزگە ورتاق تەڭٸز ەمەس پە?».
نەمەسە: «قاراكٶزدەر مەن ايناكٶزدەر دە قىز ٶڭٸرٸنە قاداعان كٷمٸس تەڭگەدەي جىلتىلدايدى»...
ەبەيسٸننٸڭ «توڭى ويىلماعانداي توبارسىعان بەتٸ بٷلك ەتپەدٸ» دەپ جازادى. تاعى دا «بٶككەن بالشىقتاي» دەپ ٷستەمەلەي تٷسەدٸ. ناعىز قايىرىمسىز, جٷرەگٸ ەلجٸرەمەيتٸن جاننىڭ بەت-ەلپەتٸن, ياعني كٶن بەتٸن اينىتپاي كەلٸستٸ كەلتٸرگەن. «جالعىز تٷيەلٸ شولاق كٶشتٸڭ ٸشٸندە قارا كەمپٸر مەن شيەتتەي بالالاردى ٷيٸنە جولاتپاعان-دى».
دوستىڭ تاتار ساۋداگەرٸ تەمٸركە تۋراسىندا: «يە, تەمٸركە دەگەن قۇردىم شىقتى عوي. قۇدايدىڭ كٶك تەڭٸزٸن دە بۇيىرتپاي, ٶزٸنە ەنشٸلەپ الدى» دەگەنٸندە, قازاقتىڭ ٶز قولى ٶز اۋزىنا جەتپەگەنٸنٸڭ دەلەلٸ.
سوفى اللاياردىڭ «ماعىنا كەنٸنٸڭ كٸلتٸ – تٸل, وعان بٸر نٷكتە ارتىق تٷسسە زييان بولادى» دەگەنٸ بار. ەبەڭنٸڭ تۇتاستاي كٶركەم شىعارماشىلىعىنا تەن بٸر سيپاتى – سٶزدٸ دەل قولدانۋ ياعني وي مەن سٶزدٸڭ ٷيلەسٸمٸن مۇقييات قاداعالاۋ, زەردەلەۋ, پايىمداۋ.
سٶز – ويدىڭ سەۋلەسٸ, دانالىقتىڭ, كٶسەمدٸكتٸڭ, كٶرەگەندٸكتٸڭ, ەستٸلٸكتٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. كٶركەمسٶز شەبەرٸ ەبەڭ ويدىڭ اسىلىن; سٶزدٸڭ شولپانىن سۇرىپتاپ, ٸرٸكتەپ, ٸرٸسٸن, تٸرٸسٸن قولدانادى. ەسبول قارييا, مٶڭكە مەن ەليزانىڭ ونىنشى بالاسى و دٷنيەلٸك بولعاندا: «سەن ٶلگەن بالاڭا جىلاپ جاتىرسىڭ, مەنٸڭ, تىم قۇرىسا, مولادا دا تٸلەكشٸم جوق ەكەنٸن نەگە ويلامايسىڭ» دەگەن سٶزٸندەگٸ اتان عانا ارقالارلىق زٸل سالماق بار دەسەيشٸ!
تەڭٸربەرگەننٸڭ اعاسى قۇدايمەندەگە كەڭەسٸ: «باقىت – باسقا قونعان قۇس, قولىنا شىبىق ۇستاعان جاس بالادان دا قورقادى».
ەلاماننىڭ تەكتٸلٸگٸ جٶنٸندە ايتساق, ونىڭ جەتٸنشٸ اتاسى تويعوجا باتىر قىزىل قىرعىن سوعىستا «جاۋ مارقايىپ كەتەدٸ» دەپ, ساداق وعى تيگەن اياعىن قانجىعاعا قايىرىپ بايلاپ تاستاپ سوعىسا بەرٸپتٸ. كەيٸن ۇشىنا تيٸپ, ٶلۋگە قاراعاندا بي اعاسى قىدىرباي سىنىقشى العىزىپ, تٸزەدەن تٶمەنگٸ جاعىن كەسكٸزٸپ تاستاتقان ەدٸ. سونان ەل اراسىنا «اقساق بٶرٸ» اتانىپ ەدٸ. تويعوجا باتىر نە ٷشٸن سوعىستى? ٶمٸرٸ جورىقتا ٶتكەندە كٶكەيٸندەگٸ ارمان نە? بٸز شە? بٸزدٸڭ نەنٸ ۇتىپ, نەدەن ۇتىلعانىمىزدى كٸم بٸلەدٸ?»
تەڭٸربەرگەننٸڭ الدامشى جالعان جايىنداعى ٸشكٸ مونولوگىن تىڭدايىق:
«يت ٶمٸردە مەن قيمايتىن نە قالدى?» دەدٸ. ٷستٸندەگٸ اسپان با? شاقىرايعان كٷن بە? بەدەۋ قاتىنداي بەزەرٸپ العان مىنا ادىرا قالعىر قارا جەر مە? ەلدە, ۇرى توناعان ٷيدەي ٶزەگٸ تالعان كٸسٸگە بەرەتٸن بٸر جۇتىم سۋى جوق شٶل مە? «وپاسىز دٷنيە». ابزالى – كٶڭٸل تورىقپاسىن. كٶڭٸل تورىقسا – وسىنشا دٷنيەدەن تىرناق ٸلٸنەر تٷك تابىلمايتىنىن قايتەرسٸڭ. قىزىعى تاۋسىلعاندا, بۇ دا كٶڭٸلٸڭ سۋىعان قوينىڭداعى قاتىنىڭداي قادٸر دە, قاسيەت تە قالماي ما, قالاي?
ادامنىڭ سٸرە دا اقىلىنا سىيمايتىن تٷپسٸز تۇڭعيىقتىڭ تەرەڭٸ ساناڭا جەتپەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. ال... ونىڭ بەرگٸ جاعى شە? ەلگٸندە اۋزى تٷكتٸ كەپٸر القىمىڭنان العاندا ەسٸڭدە مە, اسپان نەبەرٸ ۇلتاراقتاي بوپ, دٷنيە كٷيگەن تەرٸدەي بٷرٸسٸپ قالىپ ەدٸ».
«ەتتەڭ, نە پايدا, سەن... يە, سەن, تىم قۇرىسا, سول ەلگٸ ۇلتاراقتاي بٷرٸسە قالعان اسپاننىڭ ار جاعىندا جاتقان جۇمباققا نە ساناڭ, نە زەردەڭنٸڭ جەتپەگەنٸن قايتەرسٸڭ...
ادامدى ادامعا ايداپ سالعان بٸز ەمەس, زامان ەدٸ عوي. وۋ, زامانىم قاسقىر بولسا, مەن قالاي كٶگەندەۋلٸ قوزى بولام?
«پٸسسٸمٸللە راحمان راحيم». جاڭا عانا شايىپ جۋعانداي كٶگٸلدٸر اسپان يمانى بەتٸندە مٶلدٸرەپ تۇر ەكەن.
جاراتۋشى يە-اۋ, ەندٸگٸ اقيقات تا, ادالدىق تا اسپاندا قالعان با? مىرزا تەڭٸربەرگەن «اسپان ەدٸل! ەدٸل!» دەپ, وسىناۋ وپاسىز سۇم جالعاننان كەش بايقاعان بٸر شىندىقتى جاھاننامعا جار سالعىسى كەلٸپ ەدٸ. ەت-تەڭ دٷنيە, ٷنٸ شىقپادى...»
ەبەڭنٸڭ «ەدەبيەت – ەدەپ» دەپ جازعانى بار, ەدەپ بار جەردە ەدٸلدٸك سالتانات قۇرادى. ادامزاتتىڭ ابزالدىق قاسيەتتەرٸنٸڭ ۇلىسى – ەدٸلدٸك. زاماننىڭ, قوعامنىڭ, ادام بالاسىنىڭ كٶركەيۋٸ دە, جٷگٸنەرٸ دە – ەدٸلدٸك. تٸرشٸلٸكتٸڭ بۇرالاڭ جولدارى مەن سوقپاعىندا تەمٸرقازىق جۇلدىزىنداي اداستىرمايتىن دا – ەدٸلدٸك. قالاي بولعاندا دا تەڭٸربەرگەننٸڭ ەدٸلدٸكتٸ, تازالىقتى مويىنداۋى دا تاماشا بٸر شەشٸم, ەستٸ تٸرٸلەرگە ەرەكشە ەسكەرتۋ. سۋرەتكەر قاعيداتى وسى.
ۇشان-تەڭٸز كٶركەمدٸك تەجٸريبەلەرگە تولىققان, جالپىحالىقتىق تٸلدٸك قورىنا باي, وي-ٶرٸسٸ, قييال ٶرەسٸ, بٸلٸمٸ بايتاق, تاريحي دەرەكتەرگە جٷگٸنگەن, سۋرەتكەرلٸك كٶزقاراسى كەمەل ەبدٸ-جەمٸل نۇرپەيٸستٸڭ «سوڭعى پارىز» ديلوگيياسىندا تەڭٸزدٸڭ تارتىلۋى, ٶزەن-كٶلدٸڭ سارقىلۋى, جەردٸڭ ازعىن-توزعىن كٷيگە دۋشار بولۋى, توپىراقتىڭ قۇرامىندا تۇزدىڭ كٶبەيٸپ, تۇششى سۋدىڭ كٶزٸ قۇردىمعا جوعالۋى, كيٸكتەردٸڭ تەڭٸزدٸڭ اششى سۋىن ٸشٸپ قىرىلۋى, ىرعالعان قالىڭ ەلدٸڭ اۋا كٶشۋٸ ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق تۇرعىدان كەلٸستٸ ٶرٸلەدٸ. شىعارما سىر داريياسى ٸسپەتتٸ. مۇنداعى باستى كەيٸپكەرلەر جەدٸگەر, ەزٸم, بەكيزات, سارى شايا, قوجبان, كٶتكەنشەك كٶشەن سونشالىقتى نانىمدى, ٶزٸندٸك مٸنەز-قۇلىق ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن سيپاتتارعا باي. نەگٸزٸندە, «سوڭعى پارىز» ديلوگيياسى دٷركٸرەگەن دٷلەي جاھاندانۋ زامانىنىڭ زارلى جوقتاۋىنداي.
تايبۋرىلدىڭ شابىسىنداي شامىرقانعان قۋاتقا يە ەبەڭنٸڭ «كۋرلياندييا» رومانىنان باستاپ, «قان مەن تەر» تريلوگيياسىنا دەيٸنگٸ, ودان بەرگٸدە جالعاسقان «سوڭعى پارىز» ديلوگيياسىندا بٸر عاسىردىڭ, بٸر حالىقتىڭ تۇتاس تاعدىرى مەن تاريحى بارىنشا سۋرەتكەرلٸكپەن كٶرسەتٸلگەن.
اسىلى, حالىقتىڭ كٶركەم ويى مەن ۇلتتىق ساناسى تاريحىندا ابىز ەبەڭنٸڭ شىعارمالارى ايرىقشا بٸر كٶركەمدٸك مٷلٸك.
سەرٸك نەگيموۆ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
"ەگەمەن قازاقستان"
