Soltústik Qazaqstan oblysy «Qyzyl oba» qorymyndaǵy biylǵy qazba jumystaryn arheolog-ǵalymdar jemisti aiaqtady. Mavzolei-obadan mol maǵlumat beretin altyn-kúmis buiymdar tabyldy, dep habarlaidy "Ult aqparat".
SQO Ýálihanov aýdany Sileti ózeniniń boiyndaǵy «Qyzyl obada» zertteý jumystary byltyr bastaldy. Ǵalymdarǵa eń aldymen onyń qandai eskertkish, qai ǵasyrǵa jatatyndyǵyn anyqtaý maqsaty turdy. Biyl qorymda aýqymdy jumystar atqaryldy. M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýniversiteti jáne Pavlodar pedagogikalyq ýniversitetiniń qyzmetkerleri, tarihi-mádeni muralardy qorǵaý men qoldaný ortalyǵynyń qyzmetkerleri jaz boiy qazba jumystaryna qatysty.
«HIV ǵasyrdyń 30-40 jyldaryna jatatyn monýmentaldy mavzolei ekenin anyqtap otyrmyz. Qazba jumystary barysynda eki eresek adamnyń jáne eki balanyń tórt molasy shyqty. Solardyń bireýinen Altyn orda dáýirine jatatyn tórt kúmis aqsha tabyldy. Tanymal reseilik nýmizmat Pavel Petrov mundai monetalardyń 14 ǵasyrdyń 30 jyldary jasalǵanyn dáleldegen. Chekankasy jaqsy saqtalǵan, 1337 jyl kórsetilgen. Soǵan qarap onyń saraida, Ózbek han tusynda jasalǵanyn bilýge bolady. Bul – Altyn ordanyń dáýirlep turǵan kezi», - deidi Pavlodar MPÝ «Marǵulan ortalyǵynyń» direktory, arheologiialyq ekspeditsiianyń jetekshisi Timýr Smaǵulov.
SQO úshin bul eskertkishtiń mańyzy zor. Tabylǵan eskertkish jaiynda eshqandai jazbalarda kórinis tappaǵan. Tarihi-arheologiialyq málimet óte az.
«Osy eskertkishtiń ashylýymen biz sol kezdegi jerleý rásimimen ǵana tanysyp qoimai, sol dáýirdegi sáýlet ónerinen de maǵlumat alyp otyrmyz. Mundai qurylysty tek kásibi sáýletshiler men qurylysshylar ǵana júrgizgen.
Mavzoleidiń aýmaǵy 36 sharshy metr, biiktigi 15 metrge deiin jetken. Keń dalada anadaidan menmundalap, osy jerge kórik bergen. Árine, ǵasyrlar óte ol qulap, tómpeshikke ainaldy. Arheologtardyń zertteý jumystary nátijesinde ashylyp otyr.
Portal, qabyrǵalary da jaqsy saqtalǵan. Bul bizge bolashaqta ony qalypqa keltirýge múmkindik bermek. Búginde spýtniktik tehnologiiany paidalaný arqyly arheologiialyq qazbanyń, ǵimarattyń 3d modelin jasaý múmkin boldy. Qazir biz ýaqytsha bul jerde jumystardy aiaqtadyq», - deidi Timýr Smaǵulov.
Qazba jumystary kezinde tórt monetadan bólek kúndelikti turmysta qoldanylǵan buiymdardyń qaldyqtary da tabyldy. Solardyń biri - kúmis aina. Onyń ádemi bederi saqtalyp qalǵan. Mamandardyń aitýynsha, bul da jerleý rásiminiń ereksheliginen jáne sol kezdiń sáninen habardar etedi. Budan basqa salpynshaǵy bar altyn syrǵa da tabyldy.
«Altyn syrǵadaǵy monshaq Malaiziia áineginen jasalǵan. Al injýge uqsas monshaqtar – olar da áinek, túsine qarap Siriiada jasalǵan degen boljam bar, ony áli zerthanada anyqtaityn bolamyz. Al monetalarǵa keler bolsaq, munyń bári bir moladan shyqty. Ondaǵy jazýdan Ózbek hannyń tusynda jáne han saraiynda jasalǵanyn bilýge bolady. Mavzoleige qarapaiym adamdardy jerlemegen. Munda sózsiz Shyńǵyshannyń urpaǵy jatyr. Oǵan altyn buiymnyń tabylýy da dálel.
Búgin ainany taptyq. Onyń syrty eki túrli materialmen qaptalǵan eken. Biri – Qytai jibegi, ekinshisi – maqta mata. Aina - sapasy tómen kúmisten nemese mys pen kúmistiń qospasynan quiylǵan. Ázirge tazalap úlgermedim, sonyń ózinde onyń betindegi órnekti kórýge bolady. Kóshpeli zerthananyń múmkindigi az, degenmen, ol bolmasa bul jádigerlerdiń qorytyndysyn birneshe aptalap kúter edik», - Pavlodar MPÝ «UMAI» halyqaralyq ǵylymi-zertteý zerthanasynyń meńgerýshisi Tatiana Krýpa.
«Qyzyl oba» qorymynda arheologiialyq qazba jumystary keler jyldary jalǵasyn tabady.
«Biz tek birinshi kezeńdi ǵana bitirdik. Sileti ózeniniń boiynda kem degende osyndai 6-7 mavzolei jatyr. Olardy ashyp, zertteýimiz qajet. Sondai-aq otyryqshylyqtyń belgileri – turǵyn úilerdiń oryndary bar. Ónerkásiptik qurylystardyń qaldyqtary saqtalǵan. Shyǵyr ydystardyń qaldyqtary shyqty. Ony sý kótergish mehanizmderge ornatyp, alqaptardy sýarýǵa qoldanǵan.
Tabylǵan jádigerlerdiń barlyǵy bul jerde mádeniettiń bolǵanyn, basqa shyǵys memlekettermen ekonomikalyq qarym-qatynas ornatylǵanyn, saýda-sattyqtyń, qurylystyń damyǵanyn kórsetedi. Bul Soltústik Qazaqstan oblysy jaiyndaǵy qalyptasqan kózqarasty ózgertpek, iaǵni Sileti ózeniniń boiynda ǵalymdarǵa belgisiz Altyn Ordanyń saiasi-mádeni ortalyǵy bolǵan», - deidi arheolog-ǵalym Timýr Smaǵulov.
