سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى «قىزىل وبا» قورىمىنداعى بيىلعى قازبا جۇمىستارىن ارحەولوگ-عالىمدار جەمٸستٸ اياقتادى. ماۆزولەي-وبادان مول ماعلۇمات بەرەتٸن التىن-كٷمٸس بۇيىمدار تابىلدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
سقو ۋەليحانوۆ اۋدانى سٸلەتٸ ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى «قىزىل وبادا» زەرتتەۋ جۇمىستارى بىلتىر باستالدى. عالىمدارعا ەڭ الدىمەن ونىڭ قانداي ەسكەرتكٸش, قاي عاسىرعا جاتاتىندىعىن انىقتاۋ ماقساتى تۇردى. بيىل قورىمدا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتٷستٸك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ, تاريحي-مەدەني مۇرالاردى قورعاۋ مەن قولدانۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ جاز بويى قازبا جۇمىستارىنا قاتىستى.
«حٸV عاسىردىڭ 30-40 جىلدارىنا جاتاتىن مونۋمەنتالدى ماۆزولەي ەكەنٸن انىقتاپ وتىرمىز. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ەكٸ ەرەسەك ادامنىڭ جەنە ەكٸ بالانىڭ تٶرت مولاسى شىقتى. سولاردىڭ بٸرەۋٸنەن التىن وردا دەۋٸرٸنە جاتاتىن تٶرت كٷمٸس اقشا تابىلدى. تانىمال رەسەيلٸك نۋميزمات پاۆەل پەتروۆ مۇنداي مونەتالاردىڭ 14 عاسىردىڭ 30 جىلدارى جاسالعانىن دەلەلدەگەن. چەكانكاسى جاقسى ساقتالعان, 1337 جىل كٶرسەتٸلگەن. سوعان قاراپ ونىڭ سارايدا, ٶزبەك حان تۇسىندا جاسالعانىن بٸلۋگە بولادى. بۇل – التىن وردانىڭ دەۋٸرلەپ تۇرعان كەزٸ», - دەيدٸ پاۆلودار مپۋ «مارعۇلان ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى, ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييانىڭ جەتەكشٸسٸ تيمۋر سماعۇلوۆ.
سقو ٷشٸن بۇل ەسكەرتكٸشتٸڭ ماڭىزى زور. تابىلعان ەسكەرتكٸش جايىندا ەشقانداي جازبالاردا كٶرٸنٸس تاپپاعان. تاريحي-ارحەولوگييالىق مەلٸمەت ٶتە از.
«وسى ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋىمەن بٸز سول كەزدەگٸ جەرلەۋ رەسٸمٸمەن عانا تانىسىپ قويماي, سول دەۋٸردەگٸ سەۋلەت ٶنەرٸنەن دە ماعلۇمات الىپ وتىرمىز. مۇنداي قۇرىلىستى تەك كەسٸبي سەۋلەتشٸلەر مەن قۇرىلىسشىلار عانا جٷرگٸزگەن.
ماۆزولەيدٸڭ اۋماعى 36 شارشى مەتر, بيٸكتٸگٸ 15 مەترگە دەيٸن جەتكەن. كەڭ دالادا انادايدان مەنمۇندالاپ, وسى جەرگە كٶرٸك بەرگەن. ەرينە, عاسىرلار ٶتە ول قۇلاپ, تٶمپەشٸككە اينالدى. ارحەولوگتاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى نەتيجەسٸندە اشىلىپ وتىر.
پورتال, قابىرعالارى دا جاقسى ساقتالعان. بۇل بٸزگە بولاشاقتا ونى قالىپقا كەلتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەك. بٷگٸندە سپۋتنيكتٸك تەحنولوگييانى پايدالانۋ ارقىلى ارحەولوگييالىق قازبانىڭ, عيماراتتىڭ 3d مودەلٸن جاساۋ مٷمكٸن بولدى. قازٸر بٸز ۋاقىتشا بۇل جەردە جۇمىستاردى اياقتادىق», - دەيدٸ تيمۋر سماعۇلوۆ.
قازبا جۇمىستارى كەزٸندە تٶرت مونەتادان بٶلەك كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا قولدانىلعان بۇيىمداردىڭ قالدىقتارى دا تابىلدى. سولاردىڭ بٸرٸ - كٷمٸس اينا. ونىڭ ەدەمٸ بەدەرٸ ساقتالىپ قالعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دا جەرلەۋ رەسٸمٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸنەن جەنە سول كەزدٸڭ سەنٸنەن حاباردار ەتەدٸ. بۇدان باسقا سالپىنشاعى بار التىن سىرعا دا تابىلدى.
«التىن سىرعاداعى مونشاق مالايزييا ەينەگٸنەن جاسالعان. ال ٸنجۋگە ۇقساس مونشاقتار – ولار دا ەينەك, تٷسٸنە قاراپ سيرييادا جاسالعان دەگەن بولجام بار, ونى ەلٸ زەرتحانادا انىقتايتىن بولامىز. ال مونەتالارعا كەلەر بولساق, مۇنىڭ بەرٸ بٸر مولادان شىقتى. ونداعى جازۋدان ٶزبەك حاننىڭ تۇسىندا جەنە حان سارايىندا جاسالعانىن بٸلۋگە بولادى. ماۆزولەيگە قاراپايىم ادامداردى جەرلەمەگەن. مۇندا سٶزسٸز شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعى جاتىر. وعان التىن بۇيىمنىڭ تابىلۋى دا دەلەل.
بٷگٸن اينانى تاپتىق. ونىڭ سىرتى ەكٸ تٷرلٸ ماتەريالمەن قاپتالعان ەكەن. بٸرٸ – قىتاي جٸبەگٸ, ەكٸنشٸسٸ – ماقتا ماتا. اينا - ساپاسى تٶمەن كٷمٸستەن نەمەسە مىس پەن كٷمٸستٸڭ قوسپاسىنان قۇيىلعان. ەزٸرگە تازالاپ ٷلگەرمەدٸم, سونىڭ ٶزٸندە ونىڭ بەتٸندەگٸ ٶرنەكتٸ كٶرۋگە بولادى. كٶشپەلٸ زەرتحانانىڭ مٷمكٸندٸگٸ از, دەگەنمەن, ول بولماسا بۇل جەدٸگەرلەردٸڭ قورىتىندىسىن بٸرنەشە اپتالاپ كٷتەر ەدٸك», - پاۆلودار مپۋ «UMAI» حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ تاتيانا كرۋپا.
«قىزىل وبا» قورىمىندا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى كەلەر جىلدارى جالعاسىن تابادى.
«بٸز تەك بٸرٸنشٸ كەزەڭدٸ عانا بٸتٸردٸك. سٸلەتٸ ٶزەنٸنٸڭ بويىندا كەم دەگەندە وسىنداي 6-7 ماۆزولەي جاتىر. ولاردى اشىپ, زەرتتەۋٸمٸز قاجەت. سونداي-اق وتىرىقشىلىقتىڭ بەلگٸلەرٸ – تۇرعىن ٷيلەردٸڭ ورىندارى بار. ٶنەركەسٸپتٸك قۇرىلىستاردىڭ قالدىقتارى ساقتالعان. شىعىر ىدىستاردىڭ قالدىقتارى شىقتى. ونى سۋ كٶتەرگٸش مەحانيزمدەرگە ورناتىپ, القاپتاردى سۋارۋعا قولدانعان.
تابىلعان جەدٸگەرلەردٸڭ بارلىعى بۇل جەردە مەدەنيەتتٸڭ بولعانىن, باسقا شىعىس مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلعانىن, ساۋدا-ساتتىقتىڭ, قۇرىلىستىڭ دامىعانىن كٶرسەتەدٸ. بۇل سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى جايىنداعى قالىپتاسقان كٶزقاراستى ٶزگەرتپەك, ياعني سٸلەتٸ ٶزەنٸنٸڭ بويىندا عالىمدارعا بەلگٸسٸز التىن وردانىڭ ساياسي-مەدەني ورتالىعى بولعان», - دەيدٸ ارحەولوگ-عالىم تيمۋر سماعۇلوۆ.
