«Qoiyn dápterlerge túsken jazbalar – jazýshynyń ózimen-ózi sóilesýi, ózimen-ózi syrlasýy. Keide, tipti, eń jaqyn adamyńa aitylmaityn syr qoiyndápterge senip tapsyrylady» dep Sherhan Murtaza aǵamyz aitqandaiyn, Ǵabit Músirepovtiń artynda injý-marjan oilary túsirilgen úsh júz elýdei bloknoty qalypty. Qarap otyrsańyz, talǵampaz qalamger, negizinen, jumysqa qajetti osynaý qarapaiym tirkesterdiń ózinde ǵajaiyp oishyldyq úlgisin, keremet sýretkerlik sheberligin baiqatady. Jáne bul oimaqtai oi túiinderiniń árqaisysy ult múddesine, el taǵdyryna, urpaq tárbiesine baǵyttalyp jatady.
Men kezinde Qazaq radiosy shańyraǵynda júrip birtalai ýaqyt «Qusni hat» atalatyn habar júrgizgenim bar. Sonda Ult rýhaniiatynda baǵa jetpes mura qaldyrǵan sonaý Shoqan men Abai bastaǵan keiingi de zańǵar tulǵalardyń ár jyldarda jazylǵan hattarynyń syryna úńilippin. Eń ǵajaby, bir qaraǵanda, sol qarapaiym ǵana kórinetin jazbalarda, álginde aitqanymyzdai, qasterli ulttyq, memlekettik múdde máseleleri qyz-qyz qainap jatady eken.
Árine, «Qusni hat» radiohabar bolǵandyqtan, dál qazir taqyrypqa orai túsinikteme bergen ǵalymdar men túrli sala mamandarynyń daýsyn paidalaný qiyn. Sonda da, anda-sanda qysqasha da bosyn, osynaý habarda aitylǵan oilardy kópshilik nazaryna usynyp otyrǵanym jón-aý uiǵardym. Búgingi kezek Ǵabeń… Ádebiet klassigi Ǵabit Músirepov jazbalarynda:
Qazaqtyń biletini az emes, istei biletini az.
Sheshe minezinen sezik alsa bala júregi sýyna beredi, qatýlana beredi.
Áke-shesheniń ótirigi bala júregin sýyndyra beredi. Bir kezde sol ótirikti bala da aitady.
Áke-sheshe ishken araq, maqtanysh – bári balaǵa juǵady. Bir kezde bala sony isteýge tyrysady, ishedi, temeki tartady, buzylady.
Qorqaqtyq, ezdik, aianshaqtyq, kónbistik – quldyqtyń eń jaman túri. Adam arasyndaǵy garmoniia teńbe-teńdikten emes, kelisim jarasymdylyǵynan.
Shyǵysta eskilik pen kárilik óte uzaq jasaidy, ǵasyrlar boiy jasaýǵa bar. Sor osynda ǵoi.
Dúniede eń qorlyqta, zorlyqta aiaqqa basylyp kele jatqan naǵyz qymbatymyz – ar-uiat, ádilet, shyndyq, sulýlyq.
Ózine-ózi problema, barlyq problemasy ózi ǵana bolǵan sorly erkek, sorly elder, sorly bileýshiler bar. Tamaq, kiim, qyzyq demalys báriniń qymbaty kerek. Biraq birde biri óz qolynan kelmeidi.
Áke masyly, eriniń masyly, jerdiń, dúnieniń masyly.
Bir úi, ne bir qoǵam únemi baqytty tura berse, baqyttylyqtyń ózi baqytsyzdyqtai aýyr, sondai qysyraǵan ómir bolyp ketpes pe edi?!
Bul jerde qoǵam sondai bolar dep oilaý orynsyz, árine. Úi tirliktiń tóńireginde kezdesip qalýy múmkin. Sonda Tolstoidyń:
Barlyq baqytty úi ishteri bir-birine uqsas keledi. Árbir baqytsyz úi ishteri bir-birine uqsas keledi. Árbir baqytsyz úi ishteri ózderinshe baqytsyz, — degeni osy sheńberde ǵana óris bolmaq.
Biraq eshbir úi ishi únemi bir qalypty baqytty tura ala ma? Tura alady, eger baqyt degenniń túsinigin shama kelgenshe usaq-ulańǵa saia bilse.
Jaqsy ataǵyń aldyńda júredi, jaman ataǵyń artyńda júredi. Keide kereǵar keletini de bolady. Onyń sebebi basqada.
Maidandaǵy soldat áreketi de qyzyq, á?! Eki jaqtyń soldaty birine-biri jaý da, kekti de emes…. Soǵystan ol ekeýiniń utary da, oljalary da joq. Sonda da ekeýi birin- biri tez óltirýge, qurtýǵa tyrysady.
«Otan úshin» degende bul qaishylyq kózsiz joiylyp jatyr. Al «Amerika úshin, Germaniia úshin, Frantsiia úshin» degende, ádil kózben qaraǵanda, sondai maǵyna shyǵa bere me, joq pa?!
Otarshyldyqtyń ákeler aýrýlary: temeki, araq, merez, oba, kóksaýlyq, taǵy-taǵylar. Burynǵy jaǵdaida mundaidy kórmeitin, az kezdesetin. Otar eldiń kedeileri eń aldymen aýyr jaǵdaiǵa kezdesedi, shetin turady, ońai óledi.
Zań ári tar, ári tapal esik siiaqty bolsa, amalsyz basyńdy iip ótesiń. Zań danalyǵy men ulyqtyǵyna tań qalarlyq bolsa, erkińmen, qurmetpen basyńdy iesiń.
Tar esik siiaqty zańnan basyn imei ótýshiler bolsa, onda ol adam tapaldyń da tapaly, qýraidyń da qýraiy bolǵany. Uly zańǵa bas imeýshiler bolsa, ne soqyr, ne aqymaq bolǵany.
Ashý-qýanysh, kek sezimi siiaqty halderin jeńe almai qalyp, kórneý kózge teris basyp alatyn adam da bolady. Bul ásirese balań minezi kóp dala jaǵdaiynda jii ushyrasady.
Úlken baqytsyzdyqty, iá bolmasa úlken apatty kóterýden góri, usaq jábir, kúl-kórne, ádiletsizdikti kóterý qiyn.
Ǵajap nárse – búgingi qazaqtyń ádet-ǵurpynda árýaqqa, otqa, sýǵa tabynatyn ádet saqtalǵan. Mysaly:
a) Jazǵutyrym bie bailaǵanda jeli qazyqtarǵa airan quiady.
á) Alǵash kún kúrekiregende ojaýmen kiiz úidi artynan, jabyq tusynan ainala sabalaidy.
b) Qyz uzatarda «Otqa quiar» degen káde bar. Soǵan qurmandyq retinde mal soiylady.
v) Qazaqtyń ádet-ǵurpyna óshpeitin áser etken Islam dini. Ádep, inabattyq, sypaiylyq dástúryne Islam kóp náziktik qosqan).
On eki aidy shubyrtyp ertip taǵy bir jyl ótip ketti, á?! Taǵy bir on eki ai!… Taǵy bir úsh júz alpys bes kún!… Úide edik, bos edik, oiaý edik! Bári bir ańdamai, sezbei qalǵandaimyz. Ómirden sýyrylyp, julynyp ketken on eki ai oralmasqa ketkenin búgin ǵana uǵynǵandaimyz. Sonymen keler jyly da osy ókinishke kezdeserińdi bile-tura baiaǵy bei-jai qala bergendeisiń!…
* * *
Osylai tolǵap kele jatqan Ǵabit qalamy endi bir kezde ádettegidei Ádebiet jáiine aýa túsetin sekildenedi. Qulaq túrip kóreiik:
Proza – qara sóz emes, yrǵaǵy bar, ekpin lebi bar, óz ritmi bar, negizgi oiyńdy tereń beineleý arqyly oqýshynyń sezimine dáp tigizetin kórkem sóz.
Al óleń deitin kórkem sóz uiqasqa emes, yrǵaqqa, lepke, ritmge qurylady. Oǵan uiqastyń sebi de joq, ziiany da joq.
Oisyz sózde kórkemdik te joq. Dál sóz teńeý – beineleýi, nysanańa aýmai tietin sóz – kórkem sóz degeniń sol.
Árbir sózdiń qyry bar, turaǵy bar, jadysy bar, turqy bar bolýy kerek.
Adamǵa adam, sózge sóz jaryǵyn da, kóleńkesin de túsirip turady.
Ár taqyryptyń jazýshyǵa beretin tvorchestvolyq áseri: til sheshiledi, adam minezderi aiqyn elesteidi, ýaqiǵa óziniń logikalyq qisynyn tabady. Ózinen-ózi ilgeshektenip órshi beredi, aldyńa sol zaman keledi. Taqyryp ózi de mylqaý bolsa, sen de mylqaýsyń.
Aiyp, maqtaý mólsheri barlyq aqyn-jazýshyǵa birdei bola almaidy… Uly jazýshyǵa jaqsy degen baǵa, orta jazýshyǵa berilgen «óte jaqsy» degen baǵamen birdei. Shyndyq, ǵashyqtyq, sulýlyq, estilik degenderdiń shegi joq. Adam armany kókjiek siiaqty, jaqyndaǵan saiyn alystai bermek.
Aqyldy adamǵa eń aýyr jaza – maqtai berý, maqtai berý.
Menińshe, ónerdiń eń aýyry:
1. Ádebietke qaljyńnyń shekten shyǵyp ketpeýin saqtai bilý;
2. Oiyńdy, ideiańdy, qorytyndyńdy kún buryn bildirip almaý;
3. Toiyp otyryp názik nárselerge soqtyǵý.
Dúniede adam balasynyń uly qasieti ekeý-aq: oi ulylyǵy, sulýlyq ulylyǵy. Kórkem aitylǵan oi uly, oilandyra alǵan sulýlyq uly.
Shiyrlap shyqqan biigim sol, olaq oimen kóktiń júzin kezgende aspan jerge, jer aspanǵa jaý emes, adam úshin ekeýi de bir besik. Jerdiń betin solqyldatsa biik aspan gúrsili tazarmai ma dúnie bir?! Jańbyrdan soń, gúrsilden soń kógergen jer betine qai tazalyq, qai sulýlyq teńeser! Adam men adam oiy ushtasyp dombyranyń qos ishegindei birge shyǵyp, únderi erteli-kesh dúnie eńbegin keńesip, esh nárseni meniki dep ózimshildik istemese eshqaisysy! Jer betinde bir sulýlyq osy da! Bireý kúlip, bireý jylap otyrmasa bir sulýlyq osy da!
Jurttyń bárine birdei ortaq, bárine birdei unaityn shyndyq bolmaidy, bolǵan emes, sulýlyq, ádilet, myrzalyq degender de sondai…
ESKI DÁPTERIMNEN
…Bir qazaq eń kemi eki aqyl aityp ketedi. Óz qarabasy sol eki aqyldyń bireýin oryndap júrgen bolsa áldeqashan adam bolyp keter edi.
* * *
– «Ulpan» ne jaiyndaǵy povest? – dep surady Snegin.
– «Ulpan» meniń monologym,- dedim oǵan.
– «Ulpannyń» ideialyq taqyryby nede? – dep surady meniń zertteýshilerimniń biri.
– Adamnyń jany men júreginiń izgiliginde, – dedim men. Ekeýi de túsine almady-aý deimin. Óitkeni áli eshnárse jazǵan joq.
* * *
Qazaq degen el – bostandyq, azattyqty súietin, dalany, taza aýany, taza sýdy, taza kógaldy súietin halyq. Bul kezinde ol buzylmaǵan el, buzyla bilmeitin el emes, bir buzylsa, aiaq-qolyn jinai almai ketýi múmkin.
Sonsha keń dúniede júrip, sonsha tazalyq dúniesinde júrip ol eldiń jan-júregi taza bolmasa, tańdanýǵa bolar edi. Joq, ol kezde ol asqan aq kóńil, myrza, sengish el.
Otarshyl tóreler úrkite kelgende qazaq qandai aila eterin bile almai abyrjyp qalady da, barlyq adamgershilik tabiǵatynan jańylady.
* * *
Adam balasy birdemege senbei, arqa súiemei tura almaidy. Sol senimniń aty – Din. Eń arǵysy saiasi senim degenimizdiń ózi halyqtyń basym kópshiligi úshin din. Qadir-qasiet jaǵynan qaraǵanda dinnen tómenirek, senimdiligi blsa, tabandy-turaqty emes nárse.
Meniń atam Kejimbai Músirep balasy bes ýaqyt namazdy qaldyrmai oqidy. Otyryp-turýyn, oqityn duǵalarynyń birin qaldyrmai oqidy. Men moldadan úsh jyl oqyǵannan keiin atamnyń oqityn duǵalaryn teksersem, bir duǵa bilmeidi eken. Jyǵylyp-turýdyń bes ýaqyt namazda qansha ekenin biledi, neshe ret qol jaiyp, iek sipaǵandy biledi. Biraq, bir duǵa túgil, bir aýyz arabsha sóz bilmeidi.
Degenmen, atam namaz oqyǵanda men atamnyń túsine ylǵi qaraityn ádetim boldy. Namaz ústinde atam keremet ajarlanyp ketedi. Atamnyń mundai ajarly, mundai meiirimdi, mundai taza keskinin men kúndelikti bir kórgen emespin. Ol Qudaiǵa shyn jalynyp tur. Kúndelikti qandai kúná jasap alǵanyn moinyna alyp, endi keshirim suraidy. Soǵan bet alǵanda-aq ol tazalanyp, ajarlanyp ketedi.
* * *
Abaidyń filosofiialyq oilarynyń eń tereńi, ári filosofiiaǵa qosqan jańalyǵy mynaý eki jolda bolý kerek:
Kirlengen kóńil óz ishin,
Tura almas áste jýynbai…
Sanaly adam bireýge jábir-japa kórsektip, óz kóńiline ózi daq salǵan bolsa, ol sol daqty jaqsylyq isteý arqyly keshirmei tynshyǵa almaidy, kóńili daýalanbaidy deidi.
Abai tusyndaǵy qazaq istegen jábirine arqalanbasa, qaiǵyrǵan emes qoi. Abaiǵa deiingi qazaq odan ári esire bergen. Abaidan bergi qazaq olardan da ári keter me ekeen, qaiter eken?
Árbir úlkendi-kishili ózgeris-qubylystyń syrt kórinisi bar, ishki syry bar.
Eshbir qubylysty kózińmen túgel kóre almaisyń! Onyń máni syrt kórinisinde emes, ekinshi onyń ózi ózgeris –qubylys bolǵandyqtan ol bir ǵana hal emes, az merzimdegi kóp ózgeris. Onyń bastalýy men aiaqtalýynyń arasynda álde neshe túrli hal bar.
Oiǵa almaq túsetini de osydan. Kóziń kórgendi oiyń ǵana túgel tanidy.
Jany alasany úlkeitkenmen ol óspeidi.
Mine, Ǵabeń qoiyn dápterlerinen alynǵan oilardyń bir parasy osy…
Qultóleý Muqash, jazýshy
