«قويىن دەپتەرلەرگە تٷسكەن جازبالار – جازۋشىنىڭ ٶزٸمەن-ٶزٸ سٶيلەسۋٸ, ٶزٸمەن-ٶزٸ سىرلاسۋى. كەيدە, تٸپتٸ, ەڭ جاقىن ادامىڭا ايتىلمايتىن سىر قويىندەپتەرگە سەنٸپ تاپسىرىلادى» دەپ شەرحان مۇرتازا اعامىز ايتقاندايىن, عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ ارتىندا ٸنجۋ-مارجان ويلارى تٷسٸرٸلگەن ٷش جٷز ەلۋدەي بلوكنوتى قالىپتى. قاراپ وتىرساڭىز, تالعامپاز قالامگەر, نەگٸزٸنەن, جۇمىسقا قاجەتتٸ وسىناۋ قاراپايىم تٸركەستەردٸڭ ٶزٸندە عاجايىپ ويشىلدىق ٷلگٸسٸن, كەرەمەت سۋرەتكەرلٸك شەبەرلٸگٸن بايقاتادى. جەنە بۇل ويماقتاي وي تٷيٸندەرٸنٸڭ ەرقايسىسى ۇلت مٷددەسٸنە, ەل تاعدىرىنا, ۇرپاق تەربيەسٸنە باعىتتالىپ جاتادى.
مەن كەزٸندە قازاق راديوسى شاڭىراعىندا جٷرٸپ بٸرتالاي ۋاقىت «قۇسني حات» اتالاتىن حابار جٷرگٸزگەنٸم بار. سوندا ۇلت رۋحانيياتىندا باعا جەتپەس مۇرا قالدىرعان سوناۋ شوقان مەن اباي باستاعان كەيٸنگٸ دە زاڭعار تۇلعالاردىڭ ەر جىلداردا جازىلعان حاتتارىنىڭ سىرىنا ٷڭٸلٸپپٸن. ەڭ عاجابى, بٸر قاراعاندا, سول قاراپايىم عانا كٶرٸنەتٸن جازبالاردا, ەلگٸندە ايتقانىمىزداي, قاستەرلٸ ۇلتتىق, مەملەكەتتٸك مٷددە مەسەلەلەرٸ قىز-قىز قايناپ جاتادى ەكەن.
ەرينە, «قۇسني حات» راديوحابار بولعاندىقتان, دەل قازٸر تاقىرىپقا وراي تٷسٸنٸكتەمە بەرگەن عالىمدار مەن تٷرلٸ سالا ماماندارىنىڭ داۋسىن پايدالانۋ قيىن. سوندا دا, اندا-ساندا قىسقاشا دا بوسىن, وسىناۋ حاباردا ايتىلعان ويلاردى كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعانىم جٶن-اۋ ۇيعاردىم. بٷگٸنگٸ كەزەك عابەڭ… ەدەبيەت كلاسسيگٸ عابيت مٷسٸرەپوۆ جازبالارىندا:
قازاقتىڭ بٸلەتٸنٸ از ەمەس, ٸستەي بٸلەتٸنٸ از.
شەشە مٸنەزٸنەن سەزٸك السا بالا جٷرەگٸ سۋىنا بەرەدٸ, قاتۋلانا بەرەدٸ.
ەكە-شەشەنٸڭ ٶتٸرٸگٸ بالا جٷرەگٸن سۋىندىرا بەرەدٸ. بٸر كەزدە سول ٶتٸرٸكتٸ بالا دا ايتادى.
ەكە-شەشە ٸشكەن اراق, ماقتانىش – بەرٸ بالاعا جۇعادى. بٸر كەزدە بالا سونى ٸستەۋگە تىرىسادى, ٸشەدٸ, تەمەكٸ تارتادى, بۇزىلادى.
قورقاقتىق, ەزدٸك, ايانشاقتىق, كٶنبٸستٸك – قۇلدىقتىڭ ەڭ جامان تٷرٸ. ادام اراسىنداعى گارمونييا تەڭبە-تەڭدٸكتەن ەمەس, كەلٸسٸم جاراسىمدىلىعىنان.
شىعىستا ەسكٸلٸك پەن كەرٸلٸك ٶتە ۇزاق جاسايدى, عاسىرلار بويى جاساۋعا بار. سور وسىندا عوي.
دٷنيەدە ەڭ قورلىقتا, زورلىقتا اياققا باسىلىپ كەلە جاتقان ناعىز قىمباتىمىز – ار-ۇيات, ەدٸلەت, شىندىق, سۇلۋلىق.
ٶزٸنە-ٶزٸ پروبلەما, بارلىق پروبلەماسى ٶزٸ عانا بولعان سورلى ەركەك, سورلى ەلدەر, سورلى بيلەۋشٸلەر بار. تاماق, كيٸم, قىزىق دەمالىس بەرٸنٸڭ قىمباتى كەرەك. بٸراق بٸردە بٸرٸ ٶز قولىنان كەلمەيدٸ.
ەكە ماسىلى, ەرٸنٸڭ ماسىلى, جەردٸڭ, دٷنيەنٸڭ ماسىلى.
بٸر ٷي, نە بٸر قوعام ٷنەمٸ باقىتتى تۇرا بەرسە, باقىتتىلىقتىڭ ٶزٸ باقىتسىزدىقتاي اۋىر, سونداي قىسىراعان ٶمٸر بولىپ كەتپەس پە ەدٸ?!
بۇل جەردە قوعام سونداي بولار دەپ ويلاۋ ورىنسىز, ەرينە. ٷي تٸرلٸكتٸڭ تٶڭٸرەگٸندە كەزدەسٸپ قالۋى مٷمكٸن. سوندا تولستويدىڭ:
بارلىق باقىتتى ٷي ٸشتەرٸ بٸر-بٸرٸنە ۇقساس كەلەدٸ. ەربٸر باقىتسىز ٷي ٸشتەرٸ بٸر-بٸرٸنە ۇقساس كەلەدٸ. ەربٸر باقىتسىز ٷي ٸشتەرٸ ٶزدەرٸنشە باقىتسىز, — دەگەنٸ وسى شەڭبەردە عانا ٶرٸس بولماق.
بٸراق ەشبٸر ٷي ٸشٸ ٷنەمٸ بٸر قالىپتى باقىتتى تۇرا الا ما? تۇرا الادى, ەگەر باقىت دەگەننٸڭ تٷسٸنٸگٸن شاما كەلگەنشە ۇساق-ۇلاڭعا سايا بٸلسە.
جاقسى اتاعىڭ الدىڭدا جٷرەدٸ, جامان اتاعىڭ ارتىڭدا جٷرەدٸ. كەيدە كەرەعار كەلەتٸنٸ دە بولادى. ونىڭ سەبەبٸ باسقادا.
مايدانداعى سولدات ەرەكەتٸ دە قىزىق, ە?! ەكٸ جاقتىڭ سولداتى بٸرٸنە-بٸرٸ جاۋ دا, كەكتٸ دە ەمەس…. سوعىستان ول ەكەۋٸنٸڭ ۇتارى دا, ولجالارى دا جوق. سوندا دا ەكەۋٸ بٸرٸن- بٸرٸ تەز ٶلتٸرۋگە, قۇرتۋعا تىرىسادى.
«وتان ٷشٸن» دەگەندە بۇل قايشىلىق كٶزسٸز جويىلىپ جاتىر. ال «امەريكا ٷشٸن, گەرمانييا ٷشٸن, فرانتسييا ٷشٸن» دەگەندە, ەدٸل كٶزبەن قاراعاندا, سونداي ماعىنا شىعا بەرە مە, جوق پا?!
وتارشىلدىقتىڭ ەكەلەر اۋرۋلارى: تەمەكٸ, اراق, مەرەز, وبا, كٶكساۋلىق, تاعى-تاعىلار. بۇرىنعى جاعدايدا مۇندايدى كٶرمەيتٸن, از كەزدەسەتٸن. وتار ەلدٸڭ كەدەيلەرٸ ەڭ الدىمەن اۋىر جاعدايعا كەزدەسەدٸ, شەتٸن تۇرادى, وڭاي ٶلەدٸ.
زاڭ ەرٸ تار, ەرٸ تاپال ەسٸك سيياقتى بولسا, امالسىز باسىڭدى يٸپ ٶتەسٸڭ. زاڭ دانالىعى مەن ۇلىقتىعىنا تاڭ قالارلىق بولسا, ەركٸڭمەن, قۇرمەتپەن باسىڭدى يەسٸڭ.
تار ەسٸك سيياقتى زاڭنان باسىن يمەي ٶتۋشٸلەر بولسا, وندا ول ادام تاپالدىڭ دا تاپالى, قۋرايدىڭ دا قۋرايى بولعانى. ۇلى زاڭعا باس يمەۋشٸلەر بولسا, نە سوقىر, نە اقىماق بولعانى.
اشۋ-قۋانىش, كەك سەزٸمٸ سيياقتى حالدەرٸن جەڭە الماي قالىپ, كٶرنەۋ كٶزگە تەرٸس باسىپ الاتىن ادام دا بولادى. بۇل ەسٸرەسە بالاڭ مٸنەزٸ كٶپ دالا جاعدايىندا جيٸ ۇشىراسادى.
ٷلكەن باقىتسىزدىقتى, يە بولماسا ٷلكەن اپاتتى كٶتەرۋدەن گٶرٸ, ۇساق جەبٸر, كٷل-كٶرنە, ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ كٶتەرۋ قيىن.
عاجاپ نەرسە – بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ ەدەت-عۇرپىندا ەرۋاققا, وتقا, سۋعا تابىناتىن ەدەت ساقتالعان. مىسالى:
ا) جازعۇتىرىم بيە بايلاعاندا جەلٸ قازىقتارعا ايران قۇيادى.
ە) العاش كٷن كٷرەكٸرەگەندە وجاۋمەن كيٸز ٷيدٸ ارتىنان, جابىق تۇسىنان اينالا سابالايدى.
ب) قىز ۇزاتاردا «وتقا قۇيار» دەگەن كەدە بار. سوعان قۇرماندىق رەتٸندە مال سويىلادى.
ۆ) قازاقتىڭ ەدەت-عۇرپىنا ٶشپەيتٸن ەسەر ەتكەن يسلام دٸنٸ. ەدەپ, يناباتتىق, سىپايىلىق دەستٷرىنە يسلام كٶپ نەزٸكتٸك قوسقان).
ون ەكٸ ايدى شۇبىرتىپ ەرتٸپ تاعى بٸر جىل ٶتٸپ كەتتٸ, ە?! تاعى بٸر ون ەكٸ اي!… تاعى بٸر ٷش جٷز الپىس بەس كٷن!… ٷيدە ەدٸك, بوس ەدٸك, وياۋ ەدٸك! بەرٸ بٸر اڭداماي, سەزبەي قالعاندايمىز. ٶمٸردەن سۋىرىلىپ, جۇلىنىپ كەتكەن ون ەكٸ اي ورالماسقا كەتكەنٸن بٷگٸن عانا ۇعىنعاندايمىز. سونىمەن كەلەر جىلى دا وسى ٶكٸنٸشكە كەزدەسەرٸڭدٸ بٸلە-تۇرا باياعى بەي-جاي قالا بەرگەندەيسٸڭ!…
* * *
وسىلاي تولعاپ كەلە جاتقان عابيت قالامى ەندٸ بٸر كەزدە ەدەتتەگٸدەي ەدەبيەت جەيٸنە اۋا تٷسەتٸن سەكٸلدەنەدٸ. قۇلاق تٷرٸپ كٶرەيٸك:
پروزا – قارا سٶز ەمەس, ىرعاعى بار, ەكپٸن لەبٸ بار, ٶز ريتمٸ بار, نەگٸزگٸ ويىڭدى تەرەڭ بەينەلەۋ ارقىلى وقۋشىنىڭ سەزٸمٸنە دەپ تيگٸزەتٸن كٶركەم سٶز.
ال ٶلەڭ دەيتٸن كٶركەم سٶز ۇيقاسقا ەمەس, ىرعاققا, لەپكە, ريتمگە قۇرىلادى. وعان ۇيقاستىڭ سەبٸ دە جوق, زييانى دا جوق.
ويسىز سٶزدە كٶركەمدٸك تە جوق. دەل سٶز تەڭەۋ – بەينەلەۋٸ, نىساناڭا اۋماي تيەتٸن سٶز – كٶركەم سٶز دەگەنٸڭ سول.
ەربٸر سٶزدٸڭ قىرى بار, تۇراعى بار, جادىسى بار, تۇرقى بار بولۋى كەرەك.
ادامعا ادام, سٶزگە سٶز جارىعىن دا, كٶلەڭكەسٸن دە تٷسٸرٸپ تۇرادى.
ەر تاقىرىپتىڭ جازۋشىعا بەرەتٸن تۆورچەستۆولىق ەسەرٸ: تٸل شەشٸلەدٸ, ادام مٸنەزدەرٸ ايقىن ەلەستەيدٸ, ۋاقيعا ٶزٸنٸڭ لوگيكالىق قيسىنىن تابادى. ٶزٸنەن-ٶزٸ ٸلگەشەكتەنٸپ ٶرشي بەرەدٸ, الدىڭا سول زامان كەلەدٸ. تاقىرىپ ٶزٸ دە مىلقاۋ بولسا, سەن دە مىلقاۋسىڭ.
ايىپ, ماقتاۋ مٶلشەرٸ بارلىق اقىن-جازۋشىعا بٸردەي بولا المايدى… ۇلى جازۋشىعا جاقسى دەگەن باعا, ورتا جازۋشىعا بەرٸلگەن «ٶتە جاقسى» دەگەن باعامەن بٸردەي. شىندىق, عاشىقتىق, سۇلۋلىق, ەستٸلٸك دەگەندەردٸڭ شەگٸ جوق. ادام ارمانى كٶكجيەك سيياقتى, جاقىنداعان سايىن الىستاي بەرمەك.
اقىلدى ادامعا ەڭ اۋىر جازا – ماقتاي بەرۋ, ماقتاي بەرۋ.
مەنٸڭشە, ٶنەردٸڭ ەڭ اۋىرى:
1. ەدەبيەتكە قالجىڭنىڭ شەكتەن شىعىپ كەتپەۋٸن ساقتاي بٸلۋ;
2. ويىڭدى, يدەياڭدى, قورىتىندىڭدى كٷن بۇرىن بٸلدٸرٸپ الماۋ;
3. تويىپ وتىرىپ نەزٸك نەرسەلەرگە سوقتىعۋ.
دٷنيەدە ادام بالاسىنىڭ ۇلى قاسيەتٸ ەكەۋ-اق: وي ۇلىلىعى, سۇلۋلىق ۇلىلىعى. كٶركەم ايتىلعان وي ۇلى, ويلاندىرا العان سۇلۋلىق ۇلى.
شيىرلاپ شىققان بيٸگٸم سول, ولاق ويمەن كٶكتٸڭ جٷزٸن كەزگەندە اسپان جەرگە, جەر اسپانعا جاۋ ەمەس, ادام ٷشٸن ەكەۋٸ دە بٸر بەسٸك. جەردٸڭ بەتٸن سولقىلداتسا بيٸك اسپان گٷرسٸلٸ تازارماي ما دٷنيە بٸر?! جاڭبىردان سوڭ, گٷرسٸلدەن سوڭ كٶگەرگەن جەر بەتٸنە قاي تازالىق, قاي سۇلۋلىق تەڭەسەر! ادام مەن ادام ويى ۇشتاسىپ دومبىرانىڭ قوس ٸشەگٸندەي بٸرگە شىعىپ, ٷندەرٸ ەرتەلٸ-كەش دٷنيە ەڭبەگٸن كەڭەسٸپ, ەش نەرسەنٸ مەنٸكٸ دەپ ٶزٸمشٸلدٸك ٸستەمەسە ەشقايسىسى! جەر بەتٸندە بٸر سۇلۋلىق وسى دا! بٸرەۋ كٷلٸپ, بٸرەۋ جىلاپ وتىرماسا بٸر سۇلۋلىق وسى دا!
جۇرتتىڭ بەرٸنە بٸردەي ورتاق, بەرٸنە بٸردەي ۇنايتىن شىندىق بولمايدى, بولعان ەمەس, سۇلۋلىق, ەدٸلەت, مىرزالىق دەگەندەر دە سونداي…
ەسكٸ دەپتەرٸمنەن
…بٸر قازاق ەڭ كەمٸ ەكٸ اقىل ايتىپ كەتەدٸ. ٶز قاراباسى سول ەكٸ اقىلدىڭ بٸرەۋٸن ورىنداپ جٷرگەن بولسا ەلدەقاشان ادام بولىپ كەتەر ەدٸ.
* * *
– «ۇلپان» نە جايىنداعى پوۆەست? – دەپ سۇرادى سنەگين.
– «ۇلپان» مەنٸڭ مونولوگىم,- دەدٸم وعان.
– «ۇلپاننىڭ» يدەيالىق تاقىرىبى نەدە? – دەپ سۇرادى مەنٸڭ زەرتتەۋشٸلەرٸمنٸڭ بٸرٸ.
– ادامنىڭ جانى مەن جٷرەگٸنٸڭ ٸزگٸلٸگٸندە, – دەدٸم مەن. ەكەۋٸ دە تٷسٸنە المادى-اۋ دەيمٸن. ٶيتكەنٸ ەلٸ ەشنەرسە جازعان جوق.
* * *
قازاق دەگەن ەل – بوستاندىق, ازاتتىقتى سٷيەتٸن, دالانى, تازا اۋانى, تازا سۋدى, تازا كٶگالدى سٷيەتٸن حالىق. بۇل كەزٸندە ول بۇزىلماعان ەل, بۇزىلا بٸلمەيتٸن ەل ەمەس, بٸر بۇزىلسا, اياق-قولىن جيناي الماي كەتۋٸ مٷمكٸن.
سونشا كەڭ دٷنيەدە جٷرٸپ, سونشا تازالىق دٷنيەسٸندە جٷرٸپ ول ەلدٸڭ جان-جٷرەگٸ تازا بولماسا, تاڭدانۋعا بولار ەدٸ. جوق, ول كەزدە ول اسقان اق كٶڭٸل, مىرزا, سەنگٸش ەل.
وتارشىل تٶرەلەر ٷركٸتە كەلگەندە قازاق قانداي ايلا ەتەرٸن بٸلە الماي ابىرجىپ قالادى دا, بارلىق ادامگەرشٸلٸك تابيعاتىنان جاڭىلادى.
* * *
ادام بالاسى بٸردەمەگە سەنبەي, ارقا سٷيەمەي تۇرا المايدى. سول سەنٸمنٸڭ اتى – دٸن. ەڭ ارعىسى ساياسي سەنٸم دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ٷشٸن دٸن. قادٸر-قاسيەت جاعىنان قاراعاندا دٸننەن تٶمەنٸرەك, سەنٸمدٸلٸگٸ بلسا, تاباندى-تۇراقتى ەمەس نەرسە.
مەنٸڭ اتام كەجٸمباي مٷسٸرەپ بالاسى بەس ۋاقىت نامازدى قالدىرماي وقيدى. وتىرىپ-تۇرۋىن, وقيتىن دۇعالارىنىڭ بٸرٸن قالدىرماي وقيدى. مەن مولدادان ٷش جىل وقىعاننان كەيٸن اتامنىڭ وقيتىن دۇعالارىن تەكسەرسەم, بٸر دۇعا بٸلمەيدٸ ەكەن. جىعىلىپ-تۇرۋدىڭ بەس ۋاقىت نامازدا قانشا ەكەنٸن بٸلەدٸ, نەشە رەت قول جايىپ, يەك سيپاعاندى بٸلەدٸ. بٸراق, بٸر دۇعا تٷگٸل, بٸر اۋىز ارابشا سٶز بٸلمەيدٸ.
دەگەنمەن, اتام ناماز وقىعاندا مەن اتامنىڭ تٷسٸنە ىلعي قارايتىن ەدەتٸم بولدى. ناماز ٷستٸندە اتام كەرەمەت اجارلانىپ كەتەدٸ. اتامنىڭ مۇنداي اجارلى, مۇنداي مەيٸرٸمدٸ, مۇنداي تازا كەسكٸنٸن مەن كٷندەلٸكتٸ بٸر كٶرگەن ەمەسپٸن. ول قۇدايعا شىن جالىنىپ تۇر. كٷندەلٸكتٸ قانداي كٷنە جاساپ العانىن موينىنا الىپ, ەندٸ كەشٸرٸم سۇرايدى. سوعان بەت العاندا-اق ول تازالانىپ, اجارلانىپ كەتەدٸ.
* * *
ابايدىڭ فيلوسوفييالىق ويلارىنىڭ ەڭ تەرەڭٸ, ەرٸ فيلوسوفيياعا قوسقان جاڭالىعى مىناۋ ەكٸ جولدا بولۋ كەرەك:
كٸرلەنگەن كٶڭٸل ٶز ٸشٸن,
تۇرا الماس ەستە جۋىنباي…
سانالى ادام بٸرەۋگە جەبٸر-جاپا كٶرسەكتٸپ, ٶز كٶڭٸلٸنە ٶزٸ داق سالعان بولسا, ول سول داقتى جاقسىلىق ٸستەۋ ارقىلى كەشٸرمەي تىنشىعا المايدى, كٶڭٸلٸ داۋالانبايدى دەيدٸ.
اباي تۇسىنداعى قازاق ٸستەگەن جەبٸرٸنە ارقالانباسا, قايعىرعان ەمەس قوي. ابايعا دەيٸنگٸ قازاق ودان ەرٸ ەسٸرە بەرگەن. ابايدان بەرگٸ قازاق ولاردان دا ەرٸ كەتەر مە ەكەەن, قايتەر ەكەن?
ەربٸر ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ ٶزگەرٸس-قۇبىلىستىڭ سىرت كٶرٸنٸسٸ بار, ٸشكٸ سىرى بار.
ەشبٸر قۇبىلىستى كٶزٸڭمەن تٷگەل كٶرە المايسىڭ! ونىڭ مەنٸ سىرت كٶرٸنٸسٸندە ەمەس, ەكٸنشٸ ونىڭ ٶزٸ ٶزگەرٸس –قۇبىلىس بولعاندىقتان ول بٸر عانا حال ەمەس, از مەرزٸمدەگٸ كٶپ ٶزگەرٸس. ونىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋىنىڭ اراسىندا ەلدە نەشە تٷرلٸ حال بار.
ويعا الماق تٷسەتٸنٸ دە وسىدان. كٶزٸڭ كٶرگەندٸ ويىڭ عانا تٷگەل تانيدى.
جانى الاسانى ٷلكەيتكەنمەن ول ٶسپەيدٸ.
مٸنە, عابەڭ قويىن دەپتەرلەرٸنەن الىنعان ويلاردىڭ بٸر پاراسى وسى…
قۇلتٶلەۋ مۇقاش, جازۋشى
