Qarap otyrsaq, qazaqtyń kórnekti jazýshylarynyń qai-qaisy da nebir almaǵaiyp zamandardyń ózinde bir-birine hat jazý dástúrin úzbegenin ańdaimyz. Bul, bir jaǵynan, qalamgerlerdiń ózara shyǵarmashylyq laboratoriiasy arasyndaǵy bailanysty nyǵaitqan. Ekinshiden, osynaý hattardan aqyn-jazýshylarymyzdyń jekelei sheberlikterin shyńdaýǵa umtylýymen birge qashanda biik eldik murattardy kóksegenin kóremiz. Al olardyń Ekinshi jihan soǵysynan keiin el birshama esin jiyp, ádebietimiz ben mádenietimiz dúr silkine órkendei túsken elýinshi-alpysynshy jyldar aralyǵynda sonaý hat alysyp, bir-birimen pikirlesip otyrý saltyn meilinshe damyta túskeni óz-ózinen túsinikti bolar.
Klassikterimiz Muhtar Áýezov, Sábit Muqanov, Ǵabit Músirepov shyǵarmalarymen qatar kópqyrly qazaq prozasyn damytýǵa aitarlyqtai úles qosqan qalamy qarymdy Ǵabdol Slanovtyń áriptes aǵasy Áljappar Ábishevke jazǵan bir hatynan talai jáitke kýá bolyp, kól-kósir syrǵa qanyǵamyz. Olai bolsa hatqa kezek bereiik.
Qadirli Áljappar!
Esen-saý bolarsyń. Moskvadan ózińe de, bala-shaǵańa da, jazýshy joldastaryma da sálem. Ǵabit, Dihan, Ǵabidender de esendikte. Ózim qonaqjaida bir aidan asa jatqan soń baǵasy eki ese artty da, ony qalta jaǵym kótere almaityn bolyp, baspanyń dál qasynan bir bólme jaldap alyp jatyrmyn. «Keńóriske» engizgen qosymshalarymnyń aýdarmasy Borodinnen tez kele qoimai jatyr. (Kólemi úsh baspa tabaqtai edi). Áli keshiktire berse basqa aýdarmashyǵa jóndetetin bolyp kelisip turmyz. Ózge nobaiyn redaktor ekeýmiz túgel qarap bolǵanbyz, ol mashinkaǵa qaita basylyp bolýǵa da jaqyndady. Endi orysshaǵa engen ózgeristerin qosymshalarymen qabat qazaqshasyna túsirip jatyrmyn. «Jańa ómirdiń» biylǵy baspa josparynda bar edi ǵoi, soǵan laiyqtap daiyndai berý kerek boldy. Túzetken jaqtarymdy Almatyǵa jiberip, mashinkaǵa bastyra berý jaǵyna qam jasaýdamyn. Almatydaǵy úlken aǵalar qolaily tapsa qazaqshasyn KIH-lǵa qaita bastyrý jaiy da oiymda bar. Mundaǵy qalǵan bos ýaqytym osyǵan ketip jatyr. Seniń «Keń óriske» sińirgen joldastyq eńbegiń bar edi, ony umytpaspyn. Kezinde ýaqytyń bolsa, túzetilgen túrin saǵan taǵy bir oqytyp alsam ba deimin. Qazirgi kúiinde kólemi de, mazmuny da biraz tereńdegen sekildi. Óz oiymsha, bul qalpynda táýir boldy-aý deimin. Seniń joldastyq adal niet, qamqorlyqtaryńa shapan jabatyn ýaqytym da keler. Asyqpa.
Ǵabit aǵai men ekeýmiz Kirianovqa kezek qyńqyldap júrip, bárimizge ortaq bir igiliktiń basyn qaiyrǵan sekildimiz. Shet jaǵasyn telefonmnen de aityp edim ǵoi. Kirianovtiń ol ýádesi mynandai: prozalyq shyǵarmalardy (árine, ózimizshe oryssha basylýǵa jaraidy-aý degenderin) tikelei qazaqsha kúiinde baspa qabyldap ala beretin boldy. Ǵabittiń «Oianǵan ólkesin» sol ýáde boiynsha aldy. Ózderi osyndaǵy qazaqtarǵa retsenziialatyp, sonsoń jaramdy dese jolma-jol aýdarmasyn da ózderi jasatpaq. Seniń «Tereń tamyrlaryń», menińshe, osy jóninen joly ashyq turǵan nárse ǵoi deimin.
Jolma-jol aýdarmasy bar ǵoi. Sony Kirianovtyń atyna (bir danasy qolyńda bar shyǵar) jónelte ber.Ne óziń kelseń ala kel. Aitpaqshy, tap jýyq arada (mart ishinde) munda kele qalýyńdy Ǵabit aǵai qolaily demeidi. Sebebi, jaqynda sessiia shaqyrylýy múmkin ǵoi. Ol kezde qonaqjailardan oryn alý da qiyn, «Moskva» qonaqúiin ondai kezde ózge jolaýshylardan bosatyp ta qoiatyn kórinedi. Jáne ózge qonaqjailarǵa (sondai bosatylǵan jolaýshylar aǵylady ǵoi).
Onan soń almanahtyń redkollegiia músheleri oqyp bolmai seniń «Tereń tamyrlaryńa» tiianaqty ne dei qoiady. Qazir Snasyrov oqyp jatsa kerek. (Qaljannyń aitýy solai). Oǵan deiin «Sovetskii pisatel» de bir pikirge kelýin kútip, eki jaǵyn birge tyndyrýǵa birjola asyqpai kelseń bolmas pa! Osyny oilanyp kórshi.
Meniń de pikirim seniń povesiń jaman shyǵarma emes, iske asatyn nárse. Osy pikirdi Goltsevqa men de aittym, Qaljan da aitypty. Kirianovqa Ǵabit aǵai men ekeýmiz kezek-kezek aittyq. Sondyqtan, baspaǵa da bir danasyn jiberip qoiýyńdy maqul tabamyz.
Al onan soń saǵan aitatyn bir pikirim: «Jas túlekterińniń» dárejesi «Tereń tamyrlardan» kem emes qoi. Sony Moskvada bastyrý jaǵyn taǵy bir nege qozǵap kórmeisiń? Qaitadan qarap ta shyǵarsyń. Osyny da oilanyp kórshi. Meniń óz oiym – «Jas túlekter» kezinde «Janartaýdan» dárejesi artyq bolyp shyǵyp edi. Oǵan Ǵabittai konsýltantyńnyń aitqan aqyldary da, múmkin, sebepshi bolǵan -dy. Al men «Janartaý» jóninde aqylshym jóndi baǵyt siltemegeninen soǵylǵan joq pa edim?! Ras, ol kezde bul pikirge toqtai almai, ústirt, qyzyp ketip uryndym ǵoi. Endi oilansam, bizde tap Ǵabittei durys baǵyt aitatyn synshy aǵa joq-aý deimin. Neǵurlym qatty talap qoiatyn synshy kisiniń aqyly qandai paidaly! Muny biraq áli uǵa almai keldik qoi, átteń! Orynsyz maqtaǵan synshy jazýshyǵa adam aitqysyz ziian etetinin endi ǵana qalyńyraq túsingen sekildimin. Osy jóninen Ǵabiden aǵai maǵan ókpeli bolyp júrgen kórinedi. Anaý kúngi maqalama da, baiandamama da riza emes eken. Onyń ústine «Pravdanyń» Pavel jazǵan maqalasyn talqylaǵanda (osy aidyń 18-i kúni, jazýshylar uiymynyń ulttyq biýrosy májilisinde) men anaý belgili eki aqsaqalymyzdyń jikshildigi órshi túspese, basylmaǵandyǵyn aita kelip, Ǵabiden birese Sábit jaqta, birese Muhtar jaqta bolyp júrgendigin aityp edim. «Jas túlekterdi» de misalǵa alyp, Nurtazinniń Sákeń yqpalymen búrkenshik atpen jamandaǵanyn, ondai «qupiia» hat bolmaǵanda «Jas túlekter» endigi Moskvada basylyp shyǵatyndyǵyn aitqanmyn. Jáne de Ǵabidendi sońǵy ázirde bireýlerdiń (Muhtardyń) buza bastaǵanyn, Sábitke qarsy aidap salyp jikshildikti qozdyryp júrgenin, al Ǵabiden bizder sekildi qatardaǵy adal dostarynyń pikirlerimen sanasýdan ketkenin aitqan edim. (Stenogrammasy Almatyǵa baratyn bolar, oqyp pikirińdi aitarsyń, ózimshe ortaq, ádil pikir aittym ǵoi dep bilem). Eger teris ketken jerim bolsa, tap sen meni adastyrmassyń, barǵan soń kózime shuqyp kórsetýińdi ótinem.
Ia, stenogrammany oqyp, Ǵabiden aǵai maǵan múlde ashýlanyp qalypty. Shyn piǵylym, Ǵabidenge qyldai qastyǵym bolsa buiyrmasyn. Ǵabiden aǵaidyń aldynda meniń baǵym shamaly ǵoi, múmkin ol teń tutpai, sózime qarai ózimdi almai, ózime qarai sózimdi alatyn shyǵar. Tipti ol jóninde bir aýyz da syn aitpasyn dese, budan bylai ún qatpai-aq qoiarmyn. Biraq baspada otyrǵan kezimde osyndai bir betaldy beitarap bolǵanymdy («Shyǵanaqtyń», «Millionerdiń» qaita basylýy bar, «Qaraǵandynyń» áýelgi basylýy bar) maǵan da, Ǵabiden aǵaiǵa da, ádebietimizge de eshqandai paida kelgen joq-ty. Al Ǵabiden aǵai jetisip boldym dese, árine, úlken hatalasady. Sol hatasyn qaitsek moiyndatamyz? Oǵan óziniń kózin jetkizbesek, bizdiń oǵan joldas bolǵanymyz qaisy?
Ol, álbette, Ǵabidenge túbi úlken ziian bolyp shyǵady. Osy hata Ǵabidendi Sábitpen jaýyqtyrýǵa da aparyp soqty. Esti, aqyl, jasy kemeline kelgen Ǵabiden aǵai tap osyny túsinbese, jaman uiatqa qala ma dep qorqam. Jikshildiktiń bar pálesi jalǵyz Sábit aǵaidyń ǵana basynda ma? Tarazynyń eki basyn birdei basqan jón emes pe, á, Áljeke? Sábit aǵaida aqsaqaldyq bar, jazǵandary salaq. Al onyń bar piǵyly aram degenge men múlde qosylmaimyn. Ózimnen pikir dáme etken jer bolsa, muny ashyq aita da alarmyn. Hata jaqtaryn da burynǵy aitqanym aitqan. Ádebiet degen pikirtalassyz bolmaityn nárse ǵoi. Birimizdi birimiz synamai ótý úshin ádebiet maidanynan múlde qol úzip ketý kerek. Partiia syna dep mindet artyp otyrǵanda, birimizdiń minimizdi birimiz kórsetpei otyra alarmyz ba? Qalai deisiń, a?
Qoi, ottap kettim. Doǵaraiyn. Al, qosh, jedeldes aǵa. Esendikpen qaýyshaiyq. Ǵabdol. Qazirgi jatqan adresim: Moskva, M.Gorkogo – 17. kv.40.
Hattyń jazylý merzimi kórsetilmegen. Degenmen, keibir detaldarǵa qarap, bul sonaý elýinshi jyldyń ekinshi jartysy ma dep shamalaimyz.
Munda bir anyq bir baiqalatyn nárse – Ǵabdol óz eńbekterimen birge ózge de qazaq jazýshylary shyǵarmalarynyń, onyń ishinde Áljappar aǵasy dúnieleriniń orys tiline aýdarylýy jaiyna basa nazar aýdarady. «Ǵabit aǵai men ekeýmiz Kirianovqa kezek qyńqyldap júrip, bárimizge ortaq bir igiliktiń basyn qaiyrǵan sekildimiz. Shet jaǵasyn telefonmen de aityp edim ǵoi. Kirianovtiń ol ýádesi mynandai: prozalyq shyǵarmalardy tikelei qazaqsha kúiinde baspa qabyldap ala beretin boldy. Ǵabittiń «Oianǵan ólkesin» sol ýáde boiynsha aldy. Ózderi osyndaǵy qazaqtarǵa retsenziialatyp, sonsoń jaramdy dese jolma-jol aýdarmasyn da ózderi jasatpaq. Seniń «Tereń tamyrlaryń», menińshe, osy jóninen joly ashyq turǵan nárse ǵoi deimin. Jolma-jol aýdarmasy bar ǵoi. Sony Kirianovtyń atyna jónelte ber» – deidi hatta.
Rasynda da, kóp jaittyń kórkem aýdarma máselesine bailanysty ekeni belgili. Kóptegen talantty qazaq jazýshylarynyń tamasha eńbekteriniń alys shet elderdi bylai qoiyp, kezindegi KSRO aimaǵyna tanyla almaýy, mine, sol aýdarma isine mán bermeýden edi. Búgingi kúnderi de kóp aitylatyn álemdik ádebiet keńistiginen kóriný de sol tárjima isine tikelei qatysty ekeni málim. Al óz tusynda sondai zańdylyqty jaqsy bilgen Ǵabdol Slanov óz eńbekteriniń aýdarylýyna erekshe kóńil bólgenin kóremiz. Aitalyq, keiin bul qalamgerdiń «Techenie mechty», «Step da step», «Ognedyshashaia gora», «Dalnie prostory», «Býinoe rýslo», «Krichashii kamen» syndy eńbekteri burynǵy Keńes odaǵy oqyrmandaryna keńinen tarady. Ǵabdol Slanov ózi de kórkem aýdarmamen ainalysqan adam. Ol kezinde Aleksandr Fadeevtiń «Molodaia gvardiia» romanyn qazaqshalaǵan.
Hatta sondai-aq qazaq qalamgerleriniń kúni búginge deiin kórinis berip qoiatyn jikshildik jaiyn da baiqap, oiǵa qalamyz. Degenmen, hat avtory: «Ádebiet degen pikirtalassyz bolmaityn nárse ǵoi. Birimizdi birimiz synamai ótý úshin ádebiet maidanynan múlde qol úzip ketý kerek» degendi alǵa tartady. Iá, ol da ras. Ádebiet te ómirdiń týra ózi sekildi qiiapat bir maidan shyǵar!..
Qultóleý Muqash, jazýshy
