قاراپ وتىرساق, قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ جازۋشىلارىنىڭ قاي-قايسى دا نەبٸر الماعايىپ زامانداردىڭ ٶزٸندە بٸر-بٸرٸنە حات جازۋ دەستٷرٸن ٷزبەگەنٸن اڭدايمىز. بۇل, بٸر جاعىنان, قالامگەرلەردٸڭ ٶزارا شىعارماشىلىق لابوراتوريياسى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتقان. ەكٸنشٸدەن, وسىناۋ حاتتاردان اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ جەكەلەي شەبەرلٸكتەرٸن شىڭداۋعا ۇمتىلۋىمەن بٸرگە قاشاندا بيٸك ەلدٸك مۇراتتاردى كٶكسەگەنٸن كٶرەمٸز. ال ولاردىڭ ەكٸنشٸ جيھان سوعىسىنان كەيٸن ەل بٸرشاما ەسٸن جيىپ, ەدەبيەتٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸز دٷر سٸلكٸنە ٶركەندەي تٷسكەن ەلۋٸنشٸ-الپىسىنشى جىلدار ارالىعىندا سوناۋ حات الىسىپ, بٸر-بٸرٸمەن پٸكٸرلەسٸپ وتىرۋ سالتىن مەيلٸنشە دامىتا تٷسكەنٸ ٶز-ٶزٸنەن تٷسٸنٸكتٸ بولار.
كلاسسيكتەرٸمٸز مۇحتار ەۋەزوۆ, سەبيت مۇقانوۆ, عابيت مٷسٸرەپوۆ شىعارمالارىمەن قاتار كٶپقىرلى قازاق پروزاسىن دامىتۋعا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسقان قالامى قارىمدى عابدول سلانوۆتىڭ ەرٸپتەس اعاسى ەلجاپپار ەبٸشەۆكە جازعان بٸر حاتىنان تالاي جەيتكە كۋە بولىپ, كٶل-كٶسٸر سىرعا قانىعامىز. ولاي بولسا حاتقا كەزەك بەرەيٸك.
قادٸرلٸ ەلجاپپار!
ەسەن-ساۋ بولارسىڭ. موسكۆادان ٶزٸڭە دە, بالا-شاعاڭا دا, جازۋشى جولداستارىما دا سەلەم. عابيت, ديحان, عابيدەندەر دە ەسەندٸكتە. ٶزٸم قوناقجايدا بٸر ايدان اسا جاتقان سوڭ باعاسى ەكٸ ەسە ارتتى دا, ونى قالتا جاعىم كٶتەرە المايتىن بولىپ, باسپانىڭ دەل قاسىنان بٸر بٶلمە جالداپ الىپ جاتىرمىن. «كەڭٶرٸسكە» ەنگٸزگەن قوسىمشالارىمنىڭ اۋدارماسى بوروديننەن تەز كەلە قويماي جاتىر. (كٶلەمٸ ٷش باسپا تاباقتاي ەدٸ). ەلٸ كەشٸكتٸرە بەرسە باسقا اۋدارماشىعا جٶندەتەتٸن بولىپ كەلٸسٸپ تۇرمىز. ٶزگە نوبايىن رەداكتور ەكەۋمٸز تٷگەل قاراپ بولعانبىز, ول ماشينكاعا قايتا باسىلىپ بولۋعا دا جاقىندادى. ەندٸ ورىسشاعا ەنگەن ٶزگەرٸستەرٸن قوسىمشالارىمەن قابات قازاقشاسىنا تٷسٸرٸپ جاتىرمىن. «جاڭا ٶمٸردٸڭ» بيىلعى باسپا جوسپارىندا بار ەدٸ عوي, سوعان لايىقتاپ دايىنداي بەرۋ كەرەك بولدى. تٷزەتكەن جاقتارىمدى الماتىعا جٸبەرٸپ, ماشينكاعا باستىرا بەرۋ جاعىنا قام جاساۋدامىن. الماتىداعى ٷلكەن اعالار قولايلى تاپسا قازاقشاسىن كيح-لعا قايتا باستىرۋ جايى دا ويىمدا بار. مۇنداعى قالعان بوس ۋاقىتىم وسىعان كەتٸپ جاتىر. سەنٸڭ «كەڭ ٶرٸسكە» سٸڭٸرگەن جولداستىق ەڭبەگٸڭ بار ەدٸ, ونى ۇمىتپاسپىن. كەزٸندە ۋاقىتىڭ بولسا, تٷزەتٸلگەن تٷرٸن ساعان تاعى بٸر وقىتىپ السام با دەيمٸن. قازٸرگٸ كٷيٸندە كٶلەمٸ دە, مازمۇنى دا بٸراز تەرەڭدەگەن سەكٸلدٸ. ٶز ويىمشا, بۇل قالپىندا تەۋٸر بولدى-اۋ دەيمٸن. سەنٸڭ جولداستىق ادال نيەت, قامقورلىقتارىڭا شاپان جاباتىن ۋاقىتىم دا كەلەر. اسىقپا.
عابيت اعاي مەن ەكەۋمٸز كيريانوۆقا كەزەك قىڭقىلداپ جٷرٸپ, بەرٸمٸزگە ورتاق بٸر يگٸلٸكتٸڭ باسىن قايىرعان سەكٸلدٸمٸز. شەت جاعاسىن تەلەفونمنەن دە ايتىپ ەدٸم عوي. كيريانوۆتٸڭ ول ۋەدەسٸ مىنانداي: پروزالىق شىعارمالاردى (ەرينە, ٶزٸمٸزشە ورىسشا باسىلۋعا جارايدى-اۋ دەگەندەرٸن) تٸكەلەي قازاقشا كٷيٸندە باسپا قابىلداپ الا بەرەتٸن بولدى. عابيتتٸڭ «ويانعان ٶلكەسٸن» سول ۋەدە بويىنشا الدى. ٶزدەرٸ وسىنداعى قازاقتارعا رەتسەنزييالاتىپ, سونسوڭ جارامدى دەسە جولما-جول اۋدارماسىن دا ٶزدەرٸ جاساتپاق. سەنٸڭ «تەرەڭ تامىرلارىڭ», مەنٸڭشە, وسى جٶنٸنەن جولى اشىق تۇرعان نەرسە عوي دەيمٸن.
جولما-جول اۋدارماسى بار عوي. سونى كيريانوۆتىڭ اتىنا (بٸر داناسى قولىڭدا بار شىعار) جٶنەلتە بەر.نە ٶزٸڭ كەلسەڭ الا كەل. ايتپاقشى, تاپ جۋىق ارادا (مارت ٸشٸندە) مۇندا كەلە قالۋىڭدى عابيت اعاي قولايلى دەمەيدٸ. سەبەبٸ, جاقىندا سەسسييا شاقىرىلۋى مٷمكٸن عوي. ول كەزدە قوناقجايلاردان ورىن الۋ دا قيىن, «موسكۆا» قوناقٷيٸن ونداي كەزدە ٶزگە جولاۋشىلاردان بوساتىپ تا قوياتىن كٶرٸنەدٸ. جەنە ٶزگە قوناقجايلارعا (سونداي بوساتىلعان جولاۋشىلار اعىلادى عوي).
ونان سوڭ الماناحتىڭ رەدكوللەگييا مٷشەلەرٸ وقىپ بولماي سەنٸڭ «تەرەڭ تامىرلارىڭا» تيياناقتى نە دەي قويادى. قازٸر سناسىروۆ وقىپ جاتسا كەرەك. (قالجاننىڭ ايتۋى سولاي). وعان دەيٸن «سوۆەتسكيي پيساتەل» دە بٸر پٸكٸرگە كەلۋٸن كٷتٸپ, ەكٸ جاعىن بٸرگە تىندىرۋعا بٸرجولا اسىقپاي كەلسەڭ بولماس پا! وسىنى ويلانىپ كٶرشٸ.
مەنٸڭ دە پٸكٸرٸم سەنٸڭ پوۆەسٸڭ جامان شىعارما ەمەس, ٸسكە اساتىن نەرسە. وسى پٸكٸردٸ گولتسەۆقا مەن دە ايتتىم, قالجان دا ايتىپتى. كيريانوۆقا عابيت اعاي مەن ەكەۋمٸز كەزەك-كەزەك ايتتىق. سوندىقتان, باسپاعا دا بٸر داناسىن جٸبەرٸپ قويۋىڭدى ماقۇل تابامىز.
ال ونان سوڭ ساعان ايتاتىن بٸر پٸكٸرٸم: «جاس تٷلەكتەرٸڭنٸڭ» دەرەجەسٸ «تەرەڭ تامىرلاردان» كەم ەمەس قوي. سونى موسكۆادا باستىرۋ جاعىن تاعى بٸر نەگە قوزعاپ كٶرمەيسٸڭ? قايتادان قاراپ تا شىعارسىڭ. وسىنى دا ويلانىپ كٶرشٸ. مەنٸڭ ٶز ويىم – «جاس تٷلەكتەر» كەزٸندە «جانارتاۋدان» دەرەجەسٸ ارتىق بولىپ شىعىپ ەدٸ. وعان عابيتتاي كونسۋلتانتىڭنىڭ ايتقان اقىلدارى دا, مٷمكٸن, سەبەپشٸ بولعان -دى. ال مەن «جانارتاۋ» جٶنٸندە اقىلشىم جٶندٸ باعىت سٸلتەمەگەنٸنەن سوعىلعان جوق پا ەدٸم?! راس, ول كەزدە بۇل پٸكٸرگە توقتاي الماي, ٷستٸرت, قىزىپ كەتٸپ ۇرىندىم عوي. ەندٸ ويلانسام, بٸزدە تاپ عابيتتەي دۇرىس باعىت ايتاتىن سىنشى اعا جوق-اۋ دەيمٸن. نەعۇرلىم قاتتى تالاپ قوياتىن سىنشى كٸسٸنٸڭ اقىلى قانداي پايدالى! مۇنى بٸراق ەلٸ ۇعا الماي كەلدٸك قوي, ەتتەڭ! ورىنسىز ماقتاعان سىنشى جازۋشىعا ادام ايتقىسىز زييان ەتەتٸنٸن ەندٸ عانا قالىڭىراق تٷسٸنگەن سەكٸلدٸمٸن. وسى جٶنٸنەن عابيدەن اعاي ماعان ٶكپەلٸ بولىپ جٷرگەن كٶرٸنەدٸ. اناۋ كٷنگٸ ماقالاما دا, بايانداماما دا ريزا ەمەس ەكەن. ونىڭ ٷستٸنە «پراۆدانىڭ» پاۆەل جازعان ماقالاسىن تالقىلاعاندا (وسى ايدىڭ 18-ٸ كٷنٸ, جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ ۇلتتىق بيۋروسى مەجٸلٸسٸندە) مەن اناۋ بەلگٸلٸ ەكٸ اقساقالىمىزدىڭ جٸكشٸلدٸگٸ ٶرشي تٷسپەسە, باسىلماعاندىعىن ايتا كەلٸپ, عابيدەن بٸرەسە سەبيت جاقتا, بٸرەسە مۇحتار جاقتا بولىپ جٷرگەندٸگٸن ايتىپ ەدٸم. «جاس تٷلەكتەردٸ» دە ميسالعا الىپ, نۇرتازيننٸڭ سەكەڭ ىقپالىمەن بٷركەنشٸك اتپەن جامانداعانىن, ونداي «قۇپييا» حات بولماعاندا «جاس تٷلەكتەر» ەندٸگٸ موسكۆادا باسىلىپ شىعاتىندىعىن ايتقانمىن. جەنە دە عابيدەندٸ سوڭعى ەزٸردە بٸرەۋلەردٸڭ (مۇحتاردىڭ) بۇزا باستاعانىن, سەبيتكە قارسى ايداپ سالىپ جٸكشٸلدٸكتٸ قوزدىرىپ جٷرگەنٸن, ال عابيدەن بٸزدەر سەكٸلدٸ قاتارداعى ادال دوستارىنىڭ پٸكٸرلەرٸمەن ساناسۋدان كەتكەنٸن ايتقان ەدٸم. (ستەنوگرامماسى الماتىعا باراتىن بولار, وقىپ پٸكٸرٸڭدٸ ايتارسىڭ, ٶزٸمشە ورتاق, ەدٸل پٸكٸر ايتتىم عوي دەپ بٸلەم). ەگەر تەرٸس كەتكەن جەرٸم بولسا, تاپ سەن مەنٸ اداستىرماسسىڭ, بارعان سوڭ كٶزٸمە شۇقىپ كٶرسەتۋٸڭدٸ ٶتٸنەم.
يا, ستەنوگراممانى وقىپ, عابيدەن اعاي ماعان مٷلدە اشۋلانىپ قالىپتى. شىن پيعىلىم, عابيدەنگە قىلداي قاستىعىم بولسا بۇيىرماسىن. عابيدەن اعايدىڭ الدىندا مەنٸڭ باعىم شامالى عوي, مٷمكٸن ول تەڭ تۇتپاي, سٶزٸمە قاراي ٶزٸمدٸ الماي, ٶزٸمە قاراي سٶزٸمدٸ الاتىن شىعار. تٸپتٸ ول جٶنٸندە بٸر اۋىز دا سىن ايتپاسىن دەسە, بۇدان بىلاي ٷن قاتپاي-اق قويارمىن. بٸراق باسپادا وتىرعان كەزٸمدە وسىنداي بٸر بەتالدى بەيتاراپ بولعانىمدى («شىعاناقتىڭ», «ميلليونەردٸڭ» قايتا باسىلۋى بار, «قاراعاندىنىڭ» ەۋەلگٸ باسىلۋى بار) ماعان دا, عابيدەن اعايعا دا, ەدەبيەتٸمٸزگە دە ەشقانداي پايدا كەلگەن جوق-تى. ال عابيدەن اعاي جەتٸسٸپ بولدىم دەسە, ەرينە, ٷلكەن حاتالاسادى. سول حاتاسىن قايتسەك مويىنداتامىز? وعان ٶزٸنٸڭ كٶزٸن جەتكٸزبەسەك, بٸزدٸڭ وعان جولداس بولعانىمىز قايسى?
ول, ەلبەتتە, عابيدەنگە تٷبٸ ٷلكەن زييان بولىپ شىعادى. وسى حاتا عابيدەندٸ سەبيتپەن جاۋىقتىرۋعا دا اپارىپ سوقتى. ەستٸ, اقىل, جاسى كەمەلٸنە كەلگەن عابيدەن اعاي تاپ وسىنى تٷسٸنبەسە, جامان ۇياتقا قالا ما دەپ قورقام. جٸكشٸلدٸكتٸڭ بار پەلەسٸ جالعىز سەبيت اعايدىڭ عانا باسىندا ما? تارازىنىڭ ەكٸ باسىن بٸردەي باسقان جٶن ەمەس پە, ە, ەلجەكە? سەبيت اعايدا اقساقالدىق بار, جازعاندارى سالاق. ال ونىڭ بار پيعىلى ارام دەگەنگە مەن مٷلدە قوسىلمايمىن. ٶزٸمنەن پٸكٸر دەمە ەتكەن جەر بولسا, مۇنى اشىق ايتا دا الارمىن. حاتا جاقتارىن دا بۇرىنعى ايتقانىم ايتقان. ەدەبيەت دەگەن پٸكٸرتالاسسىز بولمايتىن نەرسە عوي. بٸرٸمٸزدٸ بٸرٸمٸز سىناماي ٶتۋ ٷشٸن ەدەبيەت مايدانىنان مٷلدە قول ٷزٸپ كەتۋ كەرەك. پارتييا سىنا دەپ مٸندەت ارتىپ وتىرعاندا, بٸرٸمٸزدٸڭ مٸنٸمٸزدٸ بٸرٸمٸز كٶرسەتپەي وتىرا الارمىز با? قالاي دەيسٸڭ, ا?
قوي, وتتاپ كەتتٸم. دوعارايىن. ال, قوش, جەدەلدەس اعا. ەسەندٸكپەن قاۋىشايىق. عابدول. قازٸرگٸ جاتقان ادرەسٸم: موسكۆا, م.گوركوگو – 17. كۆ.40.
حاتتىڭ جازىلۋ مەرزٸمٸ كٶرسەتٸلمەگەن. دەگەنمەن, كەيبٸر دەتالدارعا قاراپ, بۇل سوناۋ ەلۋٸنشٸ جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارتىسى ما دەپ شامالايمىز.
مۇندا بٸر انىق بٸر بايقالاتىن نەرسە – عابدول ٶز ەڭبەكتەرٸمەن بٸرگە ٶزگە دە قازاق جازۋشىلارى شىعارمالارىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ەلجاپپار اعاسى دٷنيەلەرٸنٸڭ ورىس تٸلٸنە اۋدارىلۋى جايىنا باسا نازار اۋدارادى. «عابيت اعاي مەن ەكەۋمٸز كيريانوۆقا كەزەك قىڭقىلداپ جٷرٸپ, بەرٸمٸزگە ورتاق بٸر يگٸلٸكتٸڭ باسىن قايىرعان سەكٸلدٸمٸز. شەت جاعاسىن تەلەفونمەن دە ايتىپ ەدٸم عوي. كيريانوۆتٸڭ ول ۋەدەسٸ مىنانداي: پروزالىق شىعارمالاردى تٸكەلەي قازاقشا كٷيٸندە باسپا قابىلداپ الا بەرەتٸن بولدى. عابيتتٸڭ «ويانعان ٶلكەسٸن» سول ۋەدە بويىنشا الدى. ٶزدەرٸ وسىنداعى قازاقتارعا رەتسەنزييالاتىپ, سونسوڭ جارامدى دەسە جولما-جول اۋدارماسىن دا ٶزدەرٸ جاساتپاق. سەنٸڭ «تەرەڭ تامىرلارىڭ», مەنٸڭشە, وسى جٶنٸنەن جولى اشىق تۇرعان نەرسە عوي دەيمٸن. جولما-جول اۋدارماسى بار عوي. سونى كيريانوۆتىڭ اتىنا جٶنەلتە بەر» – دەيدٸ حاتتا.
راسىندا دا, كٶپ جايتتىڭ كٶركەم اۋدارما مەسەلەسٸنە بايلانىستى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. كٶپتەگەن تالانتتى قازاق جازۋشىلارىنىڭ تاماشا ەڭبەكتەرٸنٸڭ الىس شەت ەلدەردٸ بىلاي قويىپ, كەزٸندەگٸ كسرو ايماعىنا تانىلا الماۋى, مٸنە, سول اۋدارما ٸسٸنە مەن بەرمەۋدەن ەدٸ. بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ دە كٶپ ايتىلاتىن ەلەمدٸك ەدەبيەت كەڭٸستٸگٸنەن كٶرٸنۋ دە سول تەرجٸما ٸسٸنە تٸكەلەي قاتىستى ەكەنٸ مەلٸم. ال ٶز تۇسىندا سونداي زاڭدىلىقتى جاقسى بٸلگەن عابدول سلانوۆ ٶز ەڭبەكتەرٸنٸڭ اۋدارىلۋىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلگەنٸن كٶرەمٸز. ايتالىق, كەيٸن بۇل قالامگەردٸڭ «تەچەنيە مەچتى», «ستەپ دا ستەپ», «وگنەدىشاششايا گورا», «دالنيە پروستورى», «بۋينوە رۋسلو», «كريچاشيي كامەن» سىندى ەڭبەكتەرٸ بۇرىنعى كەڭەس وداعى وقىرماندارىنا كەڭٸنەن تارادى. عابدول سلانوۆ ٶزٸ دە كٶركەم اۋدارمامەن اينالىسقان ادام. ول كەزٸندە الەكساندر فادەەۆتٸڭ «مولودايا گۆاردييا» رومانىن قازاقشالاعان.
حاتتا سونداي-اق قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن كٶرٸنٸس بەرٸپ قوياتىن جٸكشٸلدٸك جايىن دا بايقاپ, ويعا قالامىز. دەگەنمەن, حات اۆتورى: «ەدەبيەت دەگەن پٸكٸرتالاسسىز بولمايتىن نەرسە عوي. بٸرٸمٸزدٸ بٸرٸمٸز سىناماي ٶتۋ ٷشٸن ەدەبيەت مايدانىنان مٷلدە قول ٷزٸپ كەتۋ كەرەك» دەگەندٸ العا تارتادى. يە, ول دا راس. ەدەبيەت تە ٶمٸردٸڭ تۋرا ٶزٸ سەكٸلدٸ قيياپات بٸر مايدان شىعار!..
قۇلتٶلەۋ مۇقاش, جازۋشى
