Ejelgi tarihtyń eskerilmegen paraǵy

Jaqynda Almatydaǵy «Abai baspasy» Záripbai Oraz­bai ázirlegen «Uly tarih jáne Uly áýlieler» atty ji­naqty jariialady. Ol Aqtan sopy Qutbtyń «Bizdiń tarihymyz» (1730) dep atalatyn shaǵatai qarpindegi qol­jazbasy negizinde daiarlanǵan. Onda Shyń­ǵys hannyń (qoljazbada – Shyńǵyz) eń senimdi qolbasshysynyń biri Noqta (kei derekte Buqyrshyn) noian men onyń aǵasy Oraqty urpaqtarynyń XVIII ǵasyrdyń basyna deiingi tarihy baiandalǵan. 

Atalǵan kitaptaǵy túrkiler men Shyńǵys hanǵa qatysty málimetter Ra­shid ad-din Fa­zýllah Hamadanidiń «Jamiǵ at-taýarih» (1316) jáne Sharaf ad-din Áli Iazdidiń «Zafarnama» (1425) eńbekterindegi derekterge sáikes ke­ledi. Jinaqqa Bekasyl áýlieniń «Zikzal» murasy týraly derekter men Máshhúr Júsiptiń estelikteri, sondai-aq akademik Ǵarifolla Esimniń «Shyńǵyz han týraly tosyn pikir» atty maqalasy engen. «Uly tarih jáne Uly áýlie­ler» kóne zamannan osy kúnge deiingi el tarihyn durys baiyptaýǵa járdemin tigizedi.

7 jeltoqsan kúni saǵ. 15.00-de elordadaǵy Akademiialyq kitaphanada kóne tarihtan maǵlumat beretin «Uly tarih jáne Uly áý­lieler» atty jinaqtyń tusaýkeseri ótedi.

Aqtan sopy Qutbtyń «Bizdiń tarihymyz» atty kitabynyń 1-bó­liminde adamzattyń jara­tylǵan dáýiri, Ydrys (ǵ.a.s.) pen Nuq (ǵ.a.s.) paiǵambarlardyń ta­­rihy, túrki taipalarynyń paida bolýy, olardyń alǵashqy mekendegen aimaqtary, ondaǵy jer-sý ataýlarynyń (Talas, Shý, Balqash, t.b.) negizi, taipa-rý atyna ainalǵan adamdardyń málimeti, olardyń urpaqtary, Eýraziia keńistigine qalai tara­ǵany, ulttarǵa bólingeni týraly baǵa jetpes derekter kel­tirilgen. Mura mazmunynda Nuq paiǵambar topan sýdan keiin Týran degen ataýǵa ie bolǵan jer­lerdi Iafas atty ulynyń enshisine beredi. Onyń alǵashqy qonysy – Kýr taý (Qara taý). Iafastyń Túrik, Hazar, Saqlab, Rýs, Meshek, Chin, Qamar, Kimal (Tibit) atty toǵyz ul týady. Iafas bi­leýshi bolǵan kezde, onyń esimine «bileýshi-patsha» uǵymyn ańǵartatyn «qa­ǵan» degen sózdi tirkep ataityn. Túrik te, onyń urpaq­ta­rynan shyqqan Qyrqyz (Qyr­ǵyz), Ja­laiyr, Naiman, Arǵyn siiaq­ty ulyqtar da «qa­ǵan/ han» degen dárejege ie bolǵan deli­nedi.

Túrikten Álinja, Tútik, She­gil, Ber­sen­jar, Emlaq, Tarpaq, Týr degen uldar ta­raidy (kitapta olardyń 4-býynyna deiingi she­jiresi bar). Olardyń ishinde ha­lyqqa tanys Qyrqyz (Qyrǵyz), Jalaiyr, Qordai, Alban, Qulan, Naiman, Nádúlish, Arǵyn, Týba, Býirat, Baiqal, Jaqýt, Tańqut, Shanqut, Uranqai, Qatýn, Ashina (olar ekeý: birinshisi – Qańqadan, ekinshisi Shyrshyq áýletinen taraidy), Qotan, Qashǵar, Tárim, Chaqmaq (Shaqpaq), Áris (Arys), Dýla, Afrasiiab, Ánkúrán, Shym­ǵan, Shymbai, Shyrshyq, Si­­rili (Sirgeli), Chanchqýli (Sha­nysh­qyly) t.b. taipa-rýlar­dyń, to­ponimderdiń ataýy ushy­rasady.

Kitaptaǵy dereginde Iafas­tyń ur­paqtary 5-býynǵa jetkende meilinshe kóbeiip, bas­tapqy mekendegen aimaǵy tir­shiligi úshin tarlyq qylady. Son­dyqtan Túrik áýletin Kýr taý­ǵa qaldyryp, keiingi uldaryn áýletimen qosa basqa aimaqqa qonys aýdartýdy uiǵarady.

Túrik 240 jyl ómir súrgen («Túrik – laqap aty, túbiri arab­tyń «aqyldy, dana, danyshpan» uǵymyn beredi; Túrik Sai­ramda ólip, sol jerge qoiyldy. Sai­ram – Túriktiń Týr degen kenje uly­nyń laqap esimi» de­lingin qoljazbada), osy ýaqyt ara­ly­ǵynda onyń birneshe ur­paǵy dúniege kelip, ósip-ónip kóptegen uryqqa (ataǵa) bólinip, bólek ómir súre bas­taidy. Sondyqtan ol kenje uly Týr­dy ońtústikke qaldyryp, odan soń Alyn­janyń Debaqýi, Dip Jaqyi, Qańqa degen uldarynan taraǵan urpaqtaryn Kýr taýdan (Qara taýdan) Talasqa deiin jáne odan ári Shý ózeniniń aralyqtaryndaǵy aimaqtaryna qonystandyrady. Qalǵan Tútik, Shegil, Bersenjar, Emlaq degen ul­dary men olardan taraǵan urpaqtaryn basqa aimaqtarǵa ornalastyrý úshin uly kóshti bastaidy. Ol kóshirmek bol­ǵan­da, ózen jaǵalaýyndaǵy otyrǵan ur­paǵy ornyqqan jerinen ket­kisi kelmei, birshama talasty («Ta­las» toponiminiń negizi) deidi.

Onyń kóshi alǵashynda ózen­nen (Shý) ótip, onyń soltús­tiginde kóldeneń jatqan taýǵa kez­desedi. Odan ótken kezde bir úlken kólge (Balqash) shyǵady. Sol jerde Túriktiń Balqash atty qyzy jolbarystan úrkigen ógizden qulap, mert bolady. So­dan este qalsyn dep, kólge Bal­qash ataýy berilgen desedi.

Olar shyǵysqa qarai júrgen kezde, kólge kelip quiyp jatqan bir ózenge tap bolady. Ol ózen­nen óter kezde Qordaidyń Ili degen áieli sýǵa tunshyǵyp qai­tady. Ony ózenniń bergi betine jerleidi. Sonda Qordai súiikti áieliniń beiitin aidalaǵa jalǵyz tastap ketkisi kelmei, Túrik atasynan sol jerde qalýǵa ruqsat alady. Ózenge Ili (Ile) degen ataý beredi (Ileniń oń jaǵalaýyna Shegildiń Alban degen perzenti qonys tebedi).

Uly kósh sodan soń shyǵysqa qarai júrip otyryp, kóldeneń jatqan asa bir biik taýǵa tire­ledi. Túrik ata ońtústik pen sol­tústik taraptaǵy aimaqtarǵa ba­ryp qaitqan ýaqyt aralyǵynda onyń Jalaiyr (shyn aty – Kók­jal) atty ne­me­resi biik taý­dyń (Altai) basyna shyǵyp, kóp jerin aralap, onyń ásem tabi­ǵatyn unatyp qalady. Sol Túrik atasynan mol aimaqty qonys retinde enshilep alady. Sonda Jalaiyrdyń inileri Alban men Qulan jáne olardyń ákesi Shegil Jalaiyrmen qalǵylary kele­tinin aitady. Túrik bul ótinishti qabyl alyp, olarǵa sol taýdan (Altaidan) Qordai qalǵan ózenge deiin jerlerdi beredi. Olar alǵashynda atalǵan taý men sol taýdyń etegindegi ózenniń boiyna qonystanady. Sol jerde Jalaiyrdyń bir jasar balasy Túriktiń saýsaǵyn tistep alady. Sonda Túrik: «My­na bala ózi sábi bolsa da, tisi ere­sekti­kindei eken» depti, sodan «Ertis» bop kete bardy deidi ápsanada (gidronim tórkini).

Túrik ata sol jerde qystap qalady. Sol jyly qys óte qatty bolyp, adamdar kúizeliske ushy­raidy. Ol kezge deiin adamdar otty qurǵaq aǵashtardy bir-birine ysqylap júrip alady eken. Kún qatty sýyp ketken kezde, Bersenjardyń uly Ná­dúlish qurǵaq aǵash izdep júrip qatty yzalanady da, bir tasty ekinshi tasqa uryp, ot shyǵaryp alady. Munyń sharapaty – adamzatqa ot keledi.

Kóktemniń ortasy aýǵan kezde Túrik qalǵan balalaryn jinap alyp, soltústikke qarai taýdy jaǵalap jolǵa shyǵady. Aq sýly ózenge jetedi. Naimannyń anasy men Jalaiyrdyń anasy týǵan apaly-sińlili eken, alǵashqysy ózennen ári asyp ketkisi kelmeidi. Onyń baýyrlary Nádúlish, Arǵun (Arǵyn), Týba, sosyn olar­dyń ákesi Bersenjar da Nai­man qalǵan aimaqta ornyǵýǵa Tú­rikten ruqsat suraidy. Óti­nish qanaǵattandyrylyp, Ber­senjarǵa «Urpaqtaryń osy tus­tan batysqa qarai qonystana bersin!» dep, nusqaý beredi de, qalǵan urpaǵyn ertip álgi aq sýly (Berel) ózennen ótip, ári ketedi. Bersenjar bolsa atasynyń ait­qanyn oryndap Nádilúsh, Arǵýn, Tý­bany batys jaqqa kezek-ke­zegimen ornalastyrdy.

Aq sýly (Berel) ózennen ót­kennen soń Jalaiyr men Nai­mannyń naǵashysy – Qyrqyz (Qyrǵyz) óz qaryndastarynan alys ketýdi qalamady. Sóitip, ol da óti­nish aityp, aq sýly ózennen keiingi ai­maqqa qonystanýǵa ruqsat aldy.

Túrik atamyz qalǵan urpaq­taryn ertip shyǵysqa qarai júrdi de, taǵy bir ózenge kelgen kezde, ol aimaqtarǵa Tútiktiń Jalan men Qam degen balalaryn qonystandyrdy. Bular Qyr­qyzdan alys ketken joq. Ózi týyp-ósken jerleriniń atyn umytpaý úshin qonystanǵan óńiri men sý ishken ózenine Shý dep at qoidy.

Sodan soń Túrik atamyz qal­ǵan ur­paqtaryn ertip taǵy da shyǵys tarapqa jol tartty. Sol kezde Tútik «ózi perzen­timnen tym alys ketpeiin» dep, ákesinen sol jerde qaldyrýdy ótinedi. Túrik ótinishti qabyl alyp, balasy Selenkeimen birge qaldyryp, ózi ári qarai ketedi. Sodan baryp Emlaq degen ulyn, onyń Býirat, Baiqal, Jaqýt, Saiyn degen balalaryn ertip alyp, shyǵys tarapqa barlyǵyn ret-retimen qonystandyrady.

Sodan soń Túrik ata keri qaityp, Jalaiyrdy qonystandyrǵan taýdyń shyǵys tarapyna kelip, ońtústikke qarai júredi. Sodan ol taýdyń ońtústigine deiin baryp, Tarpaq degen uly men onyń bar­lyq balasyn sol aimaqqa otyrǵyzady. Ózi nókerlerimen birge Jalaiyrdyń qonysyna qaita keledi.

Sonda sanap qarasa, Shý óńirinen uly kóshti bastap shyqqannan beri on eki jyl ótipti. Túrik atamyz ýaqyt pen dáýir ólshemderi men onyń sanyn anyq júiege salyp, bylai deidi: «Aspandaǵy Burjylardyń sany on eki, jerdegi soǵan múshel, iaǵni tuspal jyldardyń sany da on eki, iaǵni bir múshel jylynda on eki jyl bar, olardyń árbiriniń mólsheri on eki ai». Sol on eki jyldy «bir dáýir jyly» dep qabyldaidy (Mysaly, «on dáýir jyly ótti» desek, onda «120 jyl ótti» degendi bildiredi). Sosyn bul 12 mú­shel jylyn bir-birinen ajyratý úshin ár­qai­sysyna bir janýar-maqulyq ataýyn beredi.

Túrik atamyzdyń osy ósietine bailanysty urpaǵy jyl sanaýda «múshel jylyn», al dáýirdi ólsheýde «dáýir jyly» esebin qoldanatyn bolypty. Bul dáýir jylynyń esebi, Shyńǵyz hannyń alǵashqy nókerleriniń biri Qushyq noiannyń aitýynsha, uly qaǵannyń bilik dáýirine deiin (XIII ǵ.) úzilmei, iaǵni 335 dáýir jyly (335 h 12= 4020 jyl) boiy jalǵasyp kelgen.

Joǵaryda atalǵan derekterden shyǵa­tyn qorytyndy: túrkiler – jer betin­­degi eń kóne halyqtyń biri, olar budan 5 myń jyl buryn (joǵaryda kórsetilgen 4020 jylǵa Iafas pen Túriktiń jasaǵan jasyn qosqan kezde) qazirgi Qazaqstan jerinde paida bolyp, búgin Eýraziia atalatyn asa úlken keńistikke taraǵan.

Aqtan sopy Qutbtyń kitabynda kór­shiles Qyrqyz (Qyrǵyz) ben Nai­mannyń maly aralasyp ketip, olardy ajyrata almaýynan týǵan daýdy Túriktiń qalai sheshkeni baiandalady: «Sonda Túrik atamyz ózine ákesi jasap bergen tamǵany kórsetip – ár bir áýlet ózine osyndai tamǵa jasap alsyn da, maldary men shekaralaryna sonyń belgisin tamǵalasyn. Sonda árkim óziniń shekarasy men malyn ońai ajyrata alady. Halyq kóbeigen saiy­n daý­lasý da kóbeiip keter. Bul týraly basqa urpaqtar da qulaqtansyn».

Atalǵan kitapta Idris paiǵambar týra­ly óte qundy derekter keltirilgen. «Túrik pen Jalaiyr Úsh basty taýǵa (Altaidaǵy Muz taýǵa) barady. Sol jerde Túrik taýdyń keskinin tómendegi kólden kórip: «Bul Úsh basty taý maǵan Idris paiǵambardyń Mysyrda turǵyzǵan Úsh sýmerin esime túsirip turǵandai» deidi. Jalaiyr olar týraly suraǵan kezde Túrik bylai dep jaýap qatady: «Topan sýynan da, Nuq paiǵambardan da buryn ótken Idris paiǵambar juldyzdar ilimin zertteýge qajet bolǵandyqtan, Mysyr (Egipet) jerinde rasythana (observatoriia) retinde úsh úlken ahram (piramida) turǵyzdy. Olardyń ishine zerttegen jumystarynyń qorytyndysyn «sýmer» jazýlarymen jazǵan-tuǵyn. Ol jazýlardy tek Idris paiǵambar jáne Nuq paiǵambar men onyń úsh uly ǵana oqyp túsinedi. Al olardan keiin­gilerge ol jazýlardaǵy ilim­derdi ǵana úiretip, jazýdyń ózin úiret­pegen. Ol úsh ahramnyń ornalasýy myna taýdyń úsh shyńynyń ornalasýyna dálme-dál sai keledi eken, iaǵni olar Shakarchi (Orionnyń) ornalasýyna dál sai kelip tur. Onyń keskini seniń tamǵańa meńzegenin men seniń talaiynyń baq-dáýlet ańshysyna meńzep turǵany dep túsindim...Laiym Alla Taǵala bul meńzeýdi jaryqqa shyǵarsyn». Osydan keiin Jalaiyr bul taýdy «Úsh sýmer» dep atady da, onyń kól betindegi keskinin óziniń tamǵasyna úsh ushty taraq túrinde beineledi».

Ras, tamǵa týraly derekter adamzat tarihynda erekshe oryn alady. Osy kúnge deiingi barlyq soǵys jer men qoinaýyndaǵy bailyq úshin bolǵany belgili. Sonymen qatar Idris paiǵambar qoldanǵan «sýmer» jazýy týraly derek, Oljas Súleimenov dáleldegen «shýmer» jazýy ekeni daýsyz.

Aqtan sopynyń kitabynda Uranqai batyrdyń tarihy da jazylǵan. Onyń asqan bahadúr bolǵany, Albannyń urpaqtarynan taraǵan bir áýlettiń Qatýn esimdi sulýyna úilengeni, keiinnen onyń aty bir ózenge bergeni, toǵyz uly men bes qyzy bolǵany, áieli jolbarystyń júregine jerik bop, jolbarys izdep Býirat pen Qyrqyzdyń (Qyrǵyzdyń) urpaqtary turatyn aimaqtarǵa barǵany, birneshe ulyn Býirat pen Qyrqyzdyń (Qyrǵyzdyń) urpaǵyna úilendirip, óz qyzdaryn solarǵa uzatyp, ónip-ósedi. Kitapta túrki jurtynyń shetinen batyr jáne mergen orman uranqailary týraly aitylyp, sodan Sýbtai (Súbetai) bahadúrdiń shyqqany baiandalady. Ol Shyńǵyz hannyń senimdi ári biik dárejeli qolbasshysy bolǵany Rashid ad-dinniń «Jamiǵ at-taýarihynda» ja­zylǵan. Osynda uranqai men orman uran­qailarynyń myńdyqtary Shyńǵyz han­­nyń Burhan-Qaldundaǵy «Uly qory­ǵyn» qorǵaǵany, ańshylyqpen ainalysyp, shana men shańǵyny paidalanǵany aitylǵan.

«Jamiǵ at-taýarihta» bylai delingen: «1224 jyly Shyńǵyz han Ile ózenin oń jaǵalaýyndaǵy Buqa shyjyq degen jerde Úlken Quryltai ótkizip, onda Ho­rezmshahty jeńgenin toilaidy. Per­zentteri men jaqyn týystaryna enshi bólip berip, áskeriniń bir bóligin olarǵa úlestiredi. Ásker basshylaryna molynan syilyq beredi. Solardyń ishinde eń joǵarǵy arnaiy dáreje Noqta (Buqyrshyn) noianǵa tiedi. Ol týraly Shyńǵyz han: «Buqyrshynnyń dárejesi tek hannan ǵana tómen, sondyqtan onyń urpaǵy men jaqyn týysy tarhan bolady!» degen» (171-bet).

Dáreje berý kezegi Noqtanyń týǵan aǵasy Oraqtyǵa kelgende, Shyńǵyz han: «Ei, Oraqty, seniń de atqarǵan qyzmetteriń orasan. Suraǵanyńdy bereiin» deidi. Sonda noian: «Álemniń bileýshisi, maǵan Noqtanyń aǵasy degen dáreje jetedi!» deidi. Tapqyr sózge riza bolǵan qaǵan: «Endeshe dárejeń Noqta aǵasy bolsyn» deidi. Mine, tarihqa Oraqtynyń dárejesi «Noqta aǵasy» bolyp engen. Muny Oraq­tynyń tikelei urpaǵy - Aqtan sopy Qutb osy qoljazbada aitady.

Atalǵan mura derekke toly. Tóleniń uly Qublai qaǵan taqqa otyrǵan soń (1260) Shyńǵyz hannyń astanasyndaǵy Aryqbuqany jeńip (1264), imperiia kindigin Kaifinfýǵa (Qytai) kóshiredi. Qaidý han oǵan qarsy shyǵady. Onyń pikirinshe, astana Qytaiǵa kóshirilse, ieligindegi memleketter men aýmaqtar túgeldei Qytaiǵa baǵynady ári solar­dyń aýmaǵy bolyp bekitilip ketýi múm­kin. Sondyqtan Qaidý han Qublai qaǵanǵa qarsy soǵysqa ásker jinaidy. Tar­baǵatai men Emildegi Oraqty noiannyń urpaqtaryna baryp, basqa da Jalaiyr basshylarymen kelisip, atoilaidy. Olar Qaidý jaqtaǵan Baraq pen Abaqa hannyń soǵysyna da (1270), Qublai qaǵan men Qaidý hanmen odaqtas bolǵan Baraq hannyń uly Dýa hannyń arasyndaǵy soǵysqa (1275) da qatysty. Sol uzaqqa sozylǵan soǵys saldarynan kóp shyǵynǵa ushyraidy, áskermen birge otbasylary kóship-qonyp júredi. Qaidý qaitys bolǵannan soń (1302) Shash, Shý óńiri men Iassy, Samarqandy mekendeidi.

«Bizdiń tarihymyz» atalatyn qol­jazba sońynda bul eńbek Shyńǵyz hannyń uly Shaǵataiǵa ýázir bolǵan Qushyq tusynda bastalyp, onyń ósietine sáikes ár dáýirde tolyqtyrylyp, Aqtan sopy Qutb pen onyń osy kúngi urpaǵyna jet­keni jazylǵan.

Erjan Isaqulov,

saiasi ǵylymdar doktory,

muratanýshy-professor